Diş sinirinin zədələnməsi: keyimə keçərmi, nə vaxt mütəxəssisə getməli?

Alt çənə siniri sümüyün içində nazik bir kanaldan keçir və alt dişlərə, alt dodağa, çənənin ucuna hiss daşıyır. Dil siniri isə sümüyün içində deyil, çənənin daxili səthində yumşaq toxumanın altında keçir və dilin bir yarısının həm toxunma, həm də dad hissini daşıyır. Hər ikisi əzələləri işlədən sinirlər deyil: zədələndikdə hiss itir, amma dodağınızı hərəkət etdirə, gülümsəyə, danışa bilərsiniz. Pasiyentlərin ağlına ilk gələn iflic qorxusunun cavabı budur.

Arayışlarda keçən dörd terminin ayrıca mənası var və hansının yazılması təqibi dəyişir. Hipesteziya hissin azalması, anesteziya isə hissin tamamilə itməsidir. Paresteziya qarışqalanma kimi ağrısız, amma qeyri-adi hiss, disesteziya isə narahatedici, yandırıcı və ya ağrılı qeyri-adi hissdir. Disesteziya digərlərindən fərqli idarə olunur, buna görə hiss etdiyinizi təsvir edərkən «keyiyib» deməklə kifayətlənməyin; ağrılı, qarışqalanma, yoxsa tamamilə hissiz olduğunu deyin.

Risk prosedurdan asılı olaraq dəyişir və bildirilən intervallar genişdir. Alt ağıl dişinin cərrahi çəkilməsində alt çənə sinirinin təsirlənməsi tədqiqatlarda 0,4% ilə 13,4% arasında bildirilir, daimi hala keçən hissə isə 0% ilə 1,6% arasındadır. Dil siniri üçün göstəricilər 0% ilə 11%, daimi qalan hissə təxminən 0,5% ilə 0,6% arasındadır. Ümumi nəşr ortalamasının götürüldüyü bir icmalda alt ağıl dişinin çəkilməsindən sonra sinirin təsirlənməsi təxminən 1% kimi verilir.

İmplantın yerləşdirilməsində keçici təsirlənmə 0% ilə 24%, daimi təsirlənmə 0% ilə 11% intervalında bildirilir. Mexanizm iki cürdür: implantın və ya frezin kanala birbaşa daxil olması və frezləmə zamanı yaranan istiliyin vurduğu zərər. Kanal müalicəsində səbəb kanalın həddindən artıq instrumental işlənməsi və istifadə olunan kimyəvi maddələrin sinirin keçdiyi kanala çatmasıdır. Anesteziya iynəsi ilə bağlı təsirlənmə nadirdir və bu qrupda pasiyentlərin 85% ilə 94%-i öz-özünə sağalır. İntervalların bu qədər geniş olması tədqiqatların ölçmə metodlarının, dişin yerləşməsinin və cərrahın təcrübəsinin fərqli olmasından irəli gəlir; yəni tək bir faiz vermək əvəzinə öz rentgen şəklinizə baxmaq daha mənalıdır.

Panoram rentgendə riskin oxunduğu yeddi işarə var. Bunları bir icmalda toplayan Rood və Shehab-a görə dördü dişin kökündə görünür: kökün qaralması, kökün əyilməsi, kökün nazikləşməsi və kök ucunun haçalanması. Üçü isə kanalda görünür: kanalın yönünün dəyişməsi, kanalın daralması və kanalı əhatə edən ağ xəttin kəsilməsi. Bu işarələrdən biri və ya bir neçəsi varsa, diş ilə kanal arasında yaxın qonşuluq düşünülür və cərrahi müdaxilə buna görə planlaşdırılır.

Buna görə hər kəsə tomoqrafiya çəkilmir. Sahədə geniş yayılmış yanaşma panoram rentgendə bu işarələrdən biri görüldükdə 3D görüntüləməyə keçməkdir. Tomoqrafiyada kanalı əhatə edən bərk sümük sərhədinin görünməməsi kök ilə kanalın təmasda olduğunu göstərir. Təmasın özü belə tək başına zədələnmə demək deyil, amma cərrahi texnikanın və seçimlərin əvvəlcədən müzakirə olunmasını tələb edir. Rentgen şəklinizi görmədən deyilən «risk yoxdur» cümləsi qiymətləndirmə deyil.

İmplant planlaşdırmasında tomoqrafiyanın qarşılığı millimetrlik məsafə hesablamasıdır. Mövzunu araşdıran bir sistematik icmal implant ilə kanal arasındakı məsafə bir millimetrdən aşağı düşdükdə hissiyyat pozğunluğunun rast gəlinmə tezliyinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığını, bir millimetri aşdıqda isə araşdırılan klinik hallarda belə pozğunluğa rast gəlinmədiyini göstərir. İcmalın öz nəticəsi də budur: ənənəvi iki millimetrlik təhlükəsizlik məsafəsi əvəzinə bir millimetr də təhlükəsiz ola bilər. Aradakı bu bir neçə millimetr planlaşdırmanın niyə əməliyyat masasında deyil, əvvəlcədən aparıldığını izah edir.

Zədələnmənin ağırlığı üçün istifadə olunan üç pilləli bölgü var. Ən yüngül pillədə sinirin quruluşu pozulmayıb, yalnız ötürülmə bir müddətlik dayanıb və tam düzəlmə gözlənilir. Orta pillədə sinir lifləri zərər görüb, amma qişası bütövdür; düzəlmə aylarla çəkir və tam olmaya bilər. Ən ağır pillədə sinir bütövlüklə kəsilib və öz-özünə düzəlmə ehtimalı aşağıdır. Hansı pillədə olduğunuz ilk günlərdə dəqiq bilinə bilməz; fərq zaman ərzindəki düzəlmə əyrisinə baxaraq qoyulur.

Təqvim buna görə vacibdir. Üç ayın sonunda heç bir düzəlmə görülməyən pasiyentlərin mütəxəssisə yönləndirilməsi tövsiyə olunur; cərrahi bərpa düşünülürsə, ən uyğun pəncərə zədələnmədən sonrakı üç ilə altı ay arası qəbul edilir və doqquz ayı keçən zədələnmələrdə nəticələr nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşir. İmplantla bağlı hallarda ayrıca pəncərə bildirilir: bir klinik hallar seriyasında sinirə basdığı düşünülən implantın ilk üç ay ərzində çıxarıldığı pasiyentlərdə hiss bərpa olunub, dörd ayı keçdikdən sonra edilən çıxarmalarda eyni düzəlmə müşahidə edilməyib. Tək bir seriyaya əsaslandığı üçün dəqiq hədd kimi oxunmamalıdır.

Aşağıdakı bölgü dəqiq diaqnoz deyil, prosesin hansı istiqamətə getdiyini oxumağınıza kömək edən çərçivədir. Dəqiq qiymətləndirmə müayinə və görüntüləmədən sonra aydınlaşır.

Aşağıdakı ardıcıllıq hiss itkisi bildirildikdə izlənilən addımları təsvir edir. İlk gedəcəyiniz yer proseduru aparan həkimdir; bu səhifə müayinəni əvəz etmir.

1. 1

   Anamnez: hansı prosedur, nə vaxt, hansı nahiyə

   Prosedurun növü və tarixi, keyimənin nə vaxt hiss edildiyi, hansı nahiyəni əhatə etdiyi və birtərəfli olub-olmadığı qeyd edilir. Anesteziya iynəsi zamanı elektrik cərəyanı vurmasına bənzər hiss olubsa, bu da yazılmalıdır.

2. 2

   Təsirlənən sahənin xəritələnməsi

   Hissin azaldığı nahiyənin sərhədi üzdə işarələnib ölçülür və fotoşəkli çəkilir. Sonrakı kontrol müayinələrində eyni xəritə çıxarılır; sahənin kiçilməsi düzəlmənin ən konkret göstəricisidir. Öz təqibiniz üçün də hər kontrol müayinəsində eyni metodu istəyin.

3. 3

   Hissiyyat testləri

   Yüngül toxunma pambıq ucu və ya nazik filamentlə, iti hiss iynə ucu ilə yoxlanılır, istini və soyuğu ayırd etmə ayrıca test edilir. İki nöqtəni ayırd etmə testində iki uc arasındakı ayırd edilə bilən ən kiçik məsafə ölçülür; üz nahiyəsində normal göstərici təxminən beş millimetr qəbul edilir. Bütün testlər qarşı tərəflə müqayisəli aparılır.

4. 4

   Görüntülərin yenidən oxunması

   Panoram rentgen və varsa, tomoqrafiya yenidən qiymətləndirilir: kök ilə kanalın əlaqəsi, implant ilə kanal arasındakı məsafə, kanal müalicəsi aparılıbsa, materialın sinir kanalına keçib-keçmədiyi. Bu addım səbəbin hansı prosedurla bağlı olduğunu aydınlaşdırır.

5. 5

   Təqvim və yönləndirmə həddi yazılı verilir

   Hansı intervalla yenidən qiymətləndiriləcəyiniz, nəyi izləyəcəyiniz və hansı nöqtədə mütəxəssisə yönləndiriləcəyiniz yazılı şəkildə sizə verilməlidir. Üç ayın sonunda düzəlmə yoxdursa, yönləndirmə gündəmə gəlir; şifahi verilən təqvimlər unudulur.

Aşağıdakılar bir-birini əvəz etmir; hansının uyğun olduğu səbəbdən, müddətdən və tapıntılardan asılıdır.

Aşağıdakıları əvvəlcədən bilməyiniz həm gözləntinizi, həm də qərar vermə sürətinizi düzgün tənzimləyir.

Aşağıdakı gedişat ümumi çərçivədir. Hər kəsdə eyni sürətlə irəliləmir və zədələnmənin ağırlığından asılı olaraq dəyişir.

1. İlk günlər və həftələr

   Ən yüngül mənzərədə ötürülmə bir müddətlik dayanıb və düzəlmə bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər olan müddətdə başlayır. Bu dövrdə edilməli olan bildirmək, xəritələmək və toxumanı qorumaqdır.

2. İki aydan altı aya qədər

   Orta ağırlıqlı mənzərələrdə düzəlmə adətən bu intervalda irəliləyir. Təsirlənən sahənin kiçilməsi və qarışqalanmanın artması müsbət əlamətlərdir.

3. Üç ay: qərar nöqtəsi

   Bu müddətin sonunda heç bir düzəlmə yoxdursa, mütəxəssis qiymətləndirməsi tövsiyə olunur. Gözləməyə davam etmək cərrahi bərpanın ən uyğun pəncərəsini daraldır.

4. Altı aydan doqquz aya qədər

   Cərrahi bərpa üçün ən uyğun pəncərə üç ilə altı ay arası qəbul edilir; doqquz ayı keçən zədələnmələrdə nəticələr nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşir.

5. Bir il və sonrası

   Bu nöqtədə mənzərə adətən sabitləşmiş hesab edilir. Qalan hiss itkisi ilə yaşamağı asanlaşdıran yanaşmalar və ağrılı tip üçün ayrıca müalicə seçimləri müzakirə olunur.

Bu mövzuda xərci müəyyən edən şey müalicənin özündən çox qiymətləndirmənin və təqibin nə qədər irəli getməsidir. Müəyyənedici maddələr bunlardır:

Görüntüləmənin həcmi

Panoram rentgenlə kifayətlənmək ilə tomoqrafiya çəkilməsi fərqli maddələrdir. Sinirə yaxın cərrahi müdaxilələrdə 3D görüntü planlaşdırmanın bir hissəsidir.

Təqibin tezliyi və müddəti

Hissiyyat müayinəsinin müəyyən intervallarla təkrarlanması adi kontrol təqvimindən daha tez-tez görüş tələb edə bilər.

Mütəxəssisə yönləndirmə

Üç ayı keçən və düzəlməyən mənzərədə mütəxəssis qiymətləndirməsi və lazım gələrsə, cərrahi bərpa ayrıca prosesdir.

Seçilən cərrahi texnika

Ağıl dişində tam çəkilmə ilə yalnız tacın götürüldüyü texnika arasında həm prosedur, həm də təqib baxımından fərq var; ikincisində ikinci prosedur ehtimalı da nəzərə alınır.