Diş ağrıyır, amma rentgendə heç nə görünmür: səbəbi nə ola bilər?

Diş rentgeni bərk toxumanın kölgəsini göstərir: mina qatı, dentin, sümük. Dişin içindəki sinir və damar toxuması olan pulpa isə yumşaq toxumadır; iltihablandıqda rentgendə dəyişiklik qoymur. Rentgendə görünən iltihabın özü deyil, kök ucundakı sümüyü əritməyə başladıqdan sonra qoyduğu tünd kölgədir. Bu kölgənin yaranması vaxt aparır. Yəni ağrının ilk günlərində rentgen təmiz çıxa bilər, çünki hələ görünəcək sümük dəyişikliyi yoxdur.

Sümüyə əks olunmuş iltihabın belə adi rentgendə gözdən qaça bildiyini ölçən tədqiqatlar var. International Endodontic Journal jurnalında dərc olunmuş bir tədqiqatda kadavr çənələrindəki 86 kök əvvəlcə görüntüləndi, sonra mikroskop altında araşdırıldı. Kök ucu iltihabını bir bucaqdan çəkilən rəqəmsal rentgen halların 27%-ində, fərqli bucaqlardan əlavə çəkilişlərlə 38%-ində, konusvari şüa kompüter tomoqrafiyası (KŞKT) isə 89%-ində aşkar etdi. Braziliyada kanal infeksiyası olan pasiyentlərin 1.508 dişinin araşdırıldığı başqa bir tədqiqatda tomoqrafiya istinad götürüldükdə həssaslıq periapikal rentgen üçün 55%, panoram rentgen üçün 28% tapıldı və müəlliflər klassik üsulların iltihabı ancaq irəliləmiş mərhələdə düzgün tanıdığını yazdı.

Bu rəqəmlər vacib bir fərqi də göstərir: ağız daxilindən tək dişə çəkilən kiçik şəkil (periapikal rentgen) ilə bütün ağzı göstərən panoram rentgen eyni şey deyil. Panoram rentgen geniş sahəni bir görüntüdə verir, amma kök ucu kimi incə detallarda daha zəif qalır. «Rentgendə heç nə yoxdur» deyiləndə hansı rentgenin çəkildiyini soruşmağa dəyər. Ağrıyan dişə yönəlmiş periapikal çəkiliş, lazım olduqda fərqli bucaqdan ikinci çəkiliş panoram rentgenin gözdən qaçırdığını göstərə bilər.

Konusvari şüa kompüter tomoqrafiyası dişi və ətrafını üç ölçüdə göstərdiyi üçün kök ucu iltihabında nəzərəçarpacaq dərəcədə daha həssasdır. Amma hər ağrıda ilk addım deyil: daha çox şüalanma verir, metal plomb, tac və kanal plombu görüntüdə parıltı kölgələri yaradır və incə çatları yenə də gözdən qaçıra bilər. Çat və sınıqda tomoqrafiyanın hədləri çatlamış diş səhifəmizdə ətraflı izah olunur. Tomoqrafiya adətən klinik testlər bir dişi göstərdiyi halda adi rentgen səssiz qaldıqda gündəmə gəlir.

Rentgendə görünməyən ağrının birinci diş daxili səbəbi çatdır. ABŞ-da 209 diş həkimi kabinetinin qatıldığı və gözlə görünən çatı olan 2.858 pasiyentin izləndiyi qeydiyyat tədqiqatında çatların yalnız 2%-i rentgendə də seçilə bilirdi. Həmin tədqiqatda ən çox rast gəlinən şikayət soyuğa həssaslıq idi; dişləyərkən gələn ağrı isə çatla daha güclü əlaqəli idi. Həkim çatı dişin qabarlarını bir-bir yükləyən dişləmə testi, dişin içindən keçirilən güclü işıq və boya ilə axtarır. Çeynəyərkən gələn ağrının digər səbəbləri üçün çeynəyərkən ağrıyan diş səhifəsinə baxa bilərsiniz.

İkinci diş daxili səbəb erkən pulpa iltihabı, yəni pulpitdir. Cleveland Clinic iki mərhələni belə ayırır: dönən (reversibl) pulpitdə soyuq və ya şirinlə gələn həssaslıq tez keçir, istiyə həssaslıq olmur və dişə vurmaq ağrı vermir. Dönməz (irreversibl) pulpitdə isti, soyuq və ya şirinə həssaslıq bir neçə saniyədən uzun çəkir, zoqquldama və ya sızıltı ola bilər və dişə vurmaq ağrı verir. Hər iki mərhələdə rentgen normal görünə bilər. Buna görə qərar görüntüyə deyil, soyuğun yaratdığı ağrının nə qədər sürdüyünə baxılaraq verilir.

Bir də mənbəyi dişdə olmayan diş ağrısı var. Journal of Oral Rehabilitation jurnalındakı sistematik icmal dişdə və ya diş ətində görünən səbəb olmadan hiss olunan diş ağrısını səkkiz qrupa ayırır: dişə əks olunan əzələ ağrısı, sinir mənşəli ağrı, səbəbi bilinməyən ağrı, miqrenəbənzər damar mənşəli ağrı, dişə əks olunan sinus ağrısı, dişə əks olunan ürək ağrısı, psixososial mənşəli ağrı və digər xəstəliklərlə bağlı ağrı. İcmalın gəldiyi nəticə bir cümlədir: lazımsız diş müalicəsindən qaçınmaq lazımdır.

Bu xəbərdarlığın niyə vacib olduğunu Journal of Endodontics jurnalındakı bir meta-analiz göstərir. Kanal müalicəsindən sonra altı aydan uzun davam edən ağrını araşdıran tədqiqatlarda dişdə xəstəlik tapıntısı olmadan davam edən ağrı dişlərin təxminən 3,4%-ində görüldü. Daha diqqətçəkən budur: davam edən ağrı hallarının 56%-ində (78 haldan 44-ündə) mənbəyin dişdən kənarda olduğu düşünüldü. Müəlliflər yazır ki, kanal müalicəsindən sonra davam edən ağrıların təxminən yarısı bu qrupa aid ola bilər və bu hallarda dişə yönəlmiş müalicənin ağrını aradan qaldırması gözlənilmir.

Birinci siyahı rentgen təmiz olsa belə problemin dişdə olduğunu düşündürən əlamətlərdir. İkinci siyahı isə mənbəyin başqa yerdə ola biləcəyini və ya gözləməyin düzgün olmadığını göstərir.

Ardıcıllıq görüntüdən deyil, təhlükədən və testlərdən başlayır. Məqsəd geri dönüşü olmayan müdaxiləyə keçməzdən əvvəl ağrının ünvanını sübut etməkdir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər: dayanın və təcili yardım şöbəsinə gedin

   Diş ağrısını göz ətrafında və ya boyunda şişkinlik, nəfəs almağı, udqunmağı və ya danışmağı çətinləşdirən ağızdaxili və ya boyun şişkinliyi müşayiət edirsə, NHS birbaşa təcili yardım şöbəsinə getməyi tövsiyə edir. Ağrı fiziki gərginliklə gəlirsə və sinədə sıxılma, tərləmə, nəfəs darlığı varsa, 112-yə zəng edin. Bu hallarda rentgen və test gözlənilmir.

2. 2

   Ağrının tarixçəsi dinlənilir

   Ağrı nə ilə başlayır: soyuq, isti, dişləmə, önə əyilmə, yeriş? Nə qədər davam edir: saniyələr, yoxsa dəqiqələr? Sizi yuxudan oyadırmı? Eyni tərəfdəki başqa dişlər, çənə, gicgah və ya qulaq ağrıyırmı? Bu suallar çox vaxt görüntüdən daha çox şey deyir.

3. 3

   Soyuq testi

   Soyuq pambıq növbə ilə şübhəli dişə və qonşularına toxundurulur. Həkim üç şeyə baxır: diş hiss edirmi, ağrı sizin tanıdığınız ağrıdırmı, soyuq götürüləndə ağrı nə qədər davam edir. Bir neçə saniyədən uzun çəkən ağrı pulpanın ciddi iltihablandığını, heç bir reaksiyanın olmaması isə sinirin ölmüş ola biləcəyini düşündürür.

4. 4

   Dişləmə testi və dişə vurma

   Qabarlar xüsusi alətlə bir-bir yüklənir; buraxanda gələn kəskin ağrı çata işarə edir. Dişə yüngülcə vurmaq isə kökü əhatə edən toxumanın iltihablanıb-iltihablanmadığını göstərir. Cleveland Clinic vurduqda gələn ağrını dönməz pulpitin əlamətləri sırasında sayır.

5. 5

   Düzgün rentgen, lazım olduqda tomoqrafiya

   Panoram rentgen kifayət etmirsə, ağrıyan dişə yönəlmiş periapikal rentgen, lazım olduqda fərqli bucaqdan ikinci çəkiliş edilir. Testlər bir dişi aydın göstərdiyi halda adi rentgen səssizdirsə, konusvari şüa kompüter tomoqrafiyası gündəmə gəlir. Tomoqrafiya da təmiz çıxarsa, bu, çatı tamamilə istisna etmir.

6. 6

   Diş xarici mənbələr axtarılır

   Heç bir diş ağrını yenidən yaratmırsa, çeynəmə əzələlərinə basılır, sinus əlamətləri soruşulur, ağrının xarakterinə görə qulaq-burun-boğaz, nevrologiya və ya kardiologiya qiymətləndirməsinə yönləndirilir.

7. 7

   Aydın deyilsə, izləmə

   Mənbə aydınlaşmayıbsa, gözləyib testləri bir neçə gün və ya həftə sonra təkrarlamaq kanal müalicəsinə və ya dişin çəkilməsinə tələsməkdən daha təhlükəsizdir. Pulpa iltihabı irəlilədikcə testlərin cavabı aydınlaşır, iltihab sümüyə əks olunduqca rentgen də «danışmağa» başlayır.

Vahid düzgün müalicə yoxdur; tapılan mənbəyə görə yol dəyişir.

Aşağıdakıları hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddətlər tapılan mənbəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq tez-tez rast gəlinən gedişatları göstərir.

1. Mənbə aydınlaşana qədər

   NHS bu dövr üçün ibuprofen və ya parasetamol, yumşaq qidalar, ağrıyan dişlə çeynəməməyi və çox isti, çox soyuq, şirin qidalardan çəkinməyi tövsiyə edir. Ağrının nə ilə başladığını və nə qədər davam etdiyini qeyd etmək növbəti müayinəni sürətləndirir.

2. Plomb və ya tacdan sonra

   Dönən pulpitdə səbəb təmizləndikdən sonra həssaslıq adətən tədricən azalır. Artırsa və ya zoqquldamaya çevrilirsə, pulpa iltihabı irəliləmiş ola bilər.

3. Kanal müalicəsindən sonra

   Dişləyəndə hiss olunan həssaslıq ilk günlərdə gözlənilən haldır və öz-özünə azalır. Aylar sonra da davam edən ağrıda diaqnoz yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

4. Mənbə dişdə deyilsə

   Sinus, əzələ və ya sinir mənşəli ağrının gedişatı həmin vəziyyətin müalicəsindən asılıdır. Diş müalicəsi bu müddəti qısaltmır.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki yol mənbəyə görə bir plombla bitə bildiyi kimi kanal müalicəsinə, taca və ya heç bir diş müalicəsi tələb etməyən yönləndirməyə də çıxa bilər. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Ağrının mənbəyi

Çat, pulpit, sinus, əzələ və ya sinir mənşəli ağrı tamamilə fərqli işlərdir və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Görüntüləmənin həcmi

Çox vaxt periapikal rentgen kifayət edir; testlər bir dişi göstərdiyi halda nəticə çıxmırsa, tomoqrafiya əlavə olunur.

Pulpanın vəziyyəti

Dönən mərhələdə plomb kifayət edə bilər; dönməz mərhələdə kanal müalicəsi və çox vaxt üstündən tac lazımdır.

Çatın dərinliyi

Qabarda qalan çat tacla qoruna bilər; kökə uzanan çat planı tamamilə dəyişir.