Dişlərim sürüşür: niyə olur, nə qədər sürətlə irəliləyir?

Diş sümüyə bərkidilmiş mismar kimi deyil; köklə sümük arasında nazik birləşdirici toxuma var və diş ömür boyu çox az da olsa hərəkət edə bilir. Amerika Ortodontlar Assosiasiyası (AAO) yazır ki, dişlərin hərəkəti sümüyün daimi yenilənməsinə bağlı, ömür boyu davam edən təbii prosesdir; danışarkən, dişləyərkən və çeynəyərkən dişlərə düşən qüvvə onları həmin istiqamətə doğru sürüşdürür. Diş əskik olduqda və ya dayaq zəiflədikdə bu təbii hərəkət nəzərəçarpan sürüşməyə çevrilir.

Sürüşmənin dörd ayrı mənbəyi var və onların sürəti bir-birindən çox fərqlidir. Ön dişlərin yelpik kimi açılmasının təfərrüatları dişlərin aralanması səhifəsindədir; burada əsas sual sürüşmənin hansı sürətlə irəlilədiyi, hansının izlənə bildiyi və hansının gözlənilməməli olduğudur.

Birinci mənbə çəkilmə boşluğudur. Leeds Dental Institute tərəfindən aparılan və qarşısında dişi qalmamış bir arxa dişi olan 100 pasiyenti yaş, cins və sümük səviyyəsinə görə uyğunlaşdırılmış 100 nəfərlə müqayisə edən tədqiqatda qarşılıqsız qalan dişlərin 92%-ində uzanma aşkar edildi. Orta uzanma 1,68 millimetr idi və 4 millimetrə yaxınlaşan hallar var idi; müqayisə qrupunda bu göstərici 0,24 millimetr idi. Uzanma yuxarı çənədə aşağı çənəyə nisbətən nəzərəçarpacaq dərəcədə çox idi. Eyni tədqiqat qrupunun ikinci işində boşluğun hər iki tərəfindəki dişlərin boşluğa doğru əyildiyi, öndəki dişin isə əlavə olaraq öz oxu ətrafında dönə bildiyi görüldü; boşluğun arxasındakı dişin əyilməsi bəzən çox nəzərəçarpan idi.

Hərəkətin sürəti də ölçülüb. Journal of Dental Research jurnalında dərc olunan və müalicə olunmamış 116 arxa diş boşluğunu ardıcıl çəkilmiş rentgen şəkilləri ilə izləyən tədqiqatda boşluğun hər iki tərəfindəki dişlər arasındakı məsafə ilk il orta hesabla 1 millimetrdən az qısaldı; ən sürətli daralma dişin çəkilməsindən sonrakı ilk 2 ildə baş verdi və sonrakı illərdə getdikcə yavaşladı. Müəlliflər yazır ki, ilk 2 ildən sonra hərəkət adətən yavaş və kiçik olur.

Bu nəticə geniş yayılmış bir inancı da düzəldir. JADA-da dərc olunan, median 6,9 il müşahidə edilən 111 pasiyentlik tədqiqatda tək bir arxa dişi çatışmayan pasiyentlərin əksəriyyətində qonşu dişlər arasındakı məsafə 1 millimetr və ya daha az qısaldı, qarşı dişin uzanması halların 99%-ində 1 millimetr və ya daha az qaldı, qonşu dişlərin yanındakı sümük itkisi halların 83%-ində 1 millimetr və ya daha az idi. Müəlliflər tək arxa diş boşluğunda dərhal müalicənin əksər pasiyentlər üçün vacib olmaya biləcəyini, bunun əvəzinə müntəzəm kontrolla izlənməsini tövsiyə edir. İki tədqiqatın rəqəmləri bir-biri ilə tam üst-üstə düşmür; biri uzanmanı gips modellər üzərində, digəri rentgenlə və fərqli üsulla ölçüb. Ortaq nəticə belədir: tək arxa boşluqda sürüşmə realdır, amma çox vaxt yavaş və məhduddur.

İkinci mənbə diş əti xəstəliyidir və bu vəziyyətə xeyli daha ciddi yanaşılmalıdır. Journal of Periodontology jurnalındakı icmalda yazılır ki, diş əti xəstəliyi olan pasiyentlərdə dişlərin sümük itkisi səbəbindən yerini dəyişməsi (patoloji diş miqrasiyası) 30% ilə 55,8% arasında bildirilir və çox vaxt pasiyenti həkimə gətirən şikayət məhz budur. İranda 370 pasiyentin qeydlərini araşdıran tədqiqatda isə bu göstərici 11,4% (diş əti xəstəliyi olan 314 pasiyentdən 35-i) tapıldı və yüngül diş əti xəstəliyi olanların heç birində miqrasiya müşahidə edilmədi; xəstəlik ağırlaşdıqca miqrasiya tezləşdi. Yəni ön dişləriniz sürüşürsə, bunun arxasında irəliləmiş sümük itkisi ola bilər.

İcmal miqrasiyanın tək bir səbəbi olmadığını da vurğulayır: sümük itkisi əsas amildir, amma dilin, yanağın və dodağın basqısı, iltihablı diş əti ciblərindəki təzyiq, dişləmə pozğunluqları və dodaq dişləmə kimi vərdişlər də öz payını verir. Erkən dövrdə diş əti müalicəsindən sonra sürüşmüş dişlərin bəzən öz-özünə geri qayıtması da həmin icmalda yer alır. Bu, erkən müraciət etməyin konkret faydasıdır.

Üçüncü mənbə breket müalicəsindən sonra retayner taxmamaqdır. NHS yazır ki, breket çıxarıldıqdan sonra dişlərin köhnə yerinə qayıtmasının qarşısını almaq üçün retayner taxılmalıdır. AAO qeyd edir ki, müalicədən dərhal sonra dişlərin köhnə yerinə qayıtmağa ən meyilli olduğu yerləşmə dövrü var, bir neçə gün belə retayner taxmamaq dişlərin nəzərəçarpacaq dərəcədə sürüşməsinə səbəb ola bilər və retayner çox vaxt ömür boyu lazım olacaq.

Dördüncü mənbə yaşın özüdür. AAO yazır ki, yaş artdıqca dişlər təbii olaraq sürüşür, bu, alt ön dişlərdə sıxlığa və ya üst dişlərdə aralanmaya səbəb ola bilər, dişləmə pozğunluqları öz-özünə düzəlmir və zamanla pisləşə bilər. Bu, yavaş gedən, çox vaxt ağrısız dəyişiklikdir; lakin diş əti xəstəliyi də varsa, sürət dəyişir.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlər yavaş irəliləyən və planlı qəbulla həll oluna bilən hallardır. İkinci siyahıdan bir maddə varsa, növbəti kontrol müayinəsini gözləmədən diş həkiminizə gedin.

Aşağıdakı ardıcıllıq sürüşən dişlər üçün diş həkimində gözləməli olduğunuz qiymətləndirmədir. Qəbula gedərkən köhnə fotoşəkillərinizi və varsa, köhnə rentgen şəkillərinizi özünüzlə götürün.

1. 1

   Evdə başlayın: eyni bucaqdan fotoşəkil

   Eyni işıqda və eyni bucaqdan, dişləriniz qapalı olarkən və gülümsəyərkən ayda bir dəfə fotoşəkil çəkin. Müqayisə sürüşmənin həqiqətən irəliləyib-irəliləmədiyini həkimə göstərən ən sadə sübutdur. Köhnə toy və ya tətil fotoşəkilləri də işə yarayır.

2. 2

   Diş sapı və yemək ilişməsi

   Əvvəllər diş sapının çətinliklə keçdiyi aralıqdan sap artıq heç bir müqavimət göstərmədən keçirsə və ya yeni bir yerdə yemək ilişməyə başlayıbsa, iki diş arasındakı təmas açılmış ola bilər. Bunun hansı aralıqda olduğunu qeyd edin.

3. 3

   Diş əti ölçməsi və laxlama testi

   Həkim hər dişin ətrafındakı diş əti cibini ölçür, qanaxmaya və laxlamaya baxır. Sürüşmənin diş əti xəstəliyindən, yoxsa boşluqdan qaynaqlandığını ayıran əsas addım budur.

4. 4

   Rentgen

   Kök ətrafındakı sümük səviyyəsi, çatışmayan dişlərin yeri və qonşu dişlərin meyli rentgendə görünür. Köhnə rentgen şəkilləriniz varsa, müqayisə hərəkətin sürətini göstərir.

5. 5

   Dişləmə və vərdişlər

   Ağız qapandıqda hansı dişin əvvəl toxunduğu, dişləri sıxma izləri, dil itələmə və dodaq dişləmə kimi vərdişlər soruşulur və yoxlanılır. İcmalda bir çox vərdişin miqrasiya ilə əlaqəli olduğu və həkimin bunları aşkar etməsinin çətin olduğu qeyd edilir; bildiklərinizi özünüz deyin.

6. 6

   Səbəbə görə ardıcıllıq

   Diş əti xəstəliyi varsa, əvvəlcə o müalicə olunur; dişlərin hərəkət etdirilməsi və ya boşluğun doldurulması yalnız diş əti sakitləşdikdən sonra planlaşdırılır. Səbəb boşluqdursa, boşluğun doldurulub-doldurulmayacağına, ortodontik düzəlişin lazım olub-olmadığına qərar verilir.

Sürüşmənin tək bir müalicəsi yoxdur; görülən iş sürüşmənin mənbəyinə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün sualları verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddətlər sürüşmənin mənbəyinə və aparılan müalicəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. Dişin çəkilməsindən sonrakı ilk 2 il

   Ölçmə tədqiqatında boşluğun hər iki tərəfindəki dişlərin ən sürətlə bu dövrdə yaxınlaşdığı görüldü. Boşluğu doldurmağı düşünürsünüzsə, bu dövrdə kontrol müayinələrində boşluğun və qarşı dişin ölçülməsini xahiş edin; dəyişiklik varsa, qərar üçün əlinizdə məlumat olur.

2. İlk 2 ildən sonra

   Hərəkət adətən yavaşlayır və kiçik qalır. Müntəzəm kontrol müayinələrində fotoşəkil və rentgenlə müqayisə aparmaq kifayət edə bilər.

3. Diş əti müalicəsindən sonrakı aylar

   İltihab sakitləşdikcə laxlama azala bilər və erkən dövrdə sürüşmüş dişlər qismən geri qayıda bilər. Dişlərin hərəkət etdirilməsi və ya boşluğun doldurulması adətən bu sağalma görüldükdən sonra planlaşdırılır.

4. Breket müalicəsindən sonra

   AAO yazır ki, ilk dövrdə retaynerin yemək və fırçalama vaxtından başqa daim, sonra isə yalnız gecələr taxılması tələb oluna bilər. Retayner tərk edildikdə sürüşmə yenidən başlaya bilər.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki sürüşən dişlərin arxasında yalnız izləmə tələb edən tək bir boşluq da ola bilər, diş əti müalicəsi və ortodontiya tələb edən irəliləmiş sümük itkisi də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Sürüşmənin mənbəyi

Boşluq, diş əti xəstəliyi, retayner taxmamaq və yaş tamamilə fərqli yollar və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Diş əti müalicəsinin həcmi

Peşəkar təmizləmədən diş əti altının dərin təmizlənməsinə və cərrahiyyəyə qədər fərqli mərhələlər var.

Ortodontik düzəlişin lazım olub-olmadığı

Yeni retayner ilə tam yenidən müalicə arasında böyük fərq var.

Çatışmayan dişlərin sayı

Tək boşluğun doldurulması ilə birdən çox çatışmayan dişin birlikdə planlaşdırılması fərqli miqyaslı işlərdir.