Müvəqqəti tac: nəyə lazımdır, nə qədər qalır, düşsə, nə etməli?

Oral Health Foundation izah edir ki, tac çox vaxt iki qəbulda hazırlanır: birinci qəbulda diş taca yer açmaq üçün formalaşdırılır, ölçü və ya rəqəmsal skan götürülür və dişi qorumaq üçün müvəqqəti tac taxılır; daimi tac laboratoriyada hazırlanır. İkinci qəbulda müvəqqəti tac çıxarılır, yeni tacın uyğunluğu və rahatlığı yoxlanılır və o, daimi olaraq yapışdırılır. Fonda görə bəzi keramika taclar kompüterlə dizayn edilib eyni gün hazırlana bilər; bu halda müvəqqəti taca ümumiyyətlə ehtiyac qalmır.

Yonulmuş dişi açıq qoymaq olmaz. Tac üçün dişin xarici səthindən mina qatı və dentin götürülür və canlı dişdə içəridəki sinirə gedən kanalcıqlar açıq qalır. Yaponiyada dərc olunmuş icmal müvəqqəti restavrasiyanın vəzifəsini belə sayır: tac qoyulacaq dişi və ətrafındakı diş ətini daimi tac gələnə qədər qorumaq, çeynəmə funksiyasını və dişin formasını saxlamaq və qarşı dişlə dişləmə əlaqəsini qorumaq. Müvəqqəti tac olmadan diş soyuğa, istiyə və şirinə həssaslaşır, kənarlarında ərp yığılır və diş əti qıcıqlanır.

Dişləməni qorumaq ən az bilinən, amma ən vacib vəzifədir. Yonulmuş diş qarşı dişlə təmasda olmadıqda dişlər zamanla boşluğa doğru sürüşə bilər və ya qarşı diş uzana bilər. Bu, hətta bir neçə həftə ərzində daimi tacın laboratoriyada hazırlanmış uyğunluğunu pozacaq qədər ola bilər; tac gələndə oturmur və ya dişləmədə hündür qalır. Eyni icmal vurğulayır ki, qısa müddət istifadə olunsa belə, müvəqqəti restavrasiyanın əhəmiyyəti nəzərdən qaçırıldıqda daimi tacın uğuru da təsirlənir.

Müvəqqəti tacın bir də sınaq funksiyası var. Amerika diş həkimliyi jurnalındakı icmalda yazılır ki, müvəqqəti restavrasiyalar müalicənin həm diaqnostikaya kömək edən, həm də bioloji və mexaniki hissəsidir, ön dişlərdə isə daimi tacın görünüşünü qiymətləndirmək üçün də istifadə olunur. Ön dişdə müvəqqəti tacın uzunluğunu, rəngini və ya formasını bəyənmədinizsə, bunu həkiminizə deyin; bu məlumat daimi tacın dizaynında nəzərə alına bilər.

Müvəqqəti tac şüurlu olaraq zəif yapışdırılır. Həkim onu bir neçə həftədən sonra dişə zərər vermədən çıxara bilmək üçün müvəqqəti sement istifadə edir. Materialı da daimi tacdan daha yumşaq və kövrək qatranlardır. Buna görə onun düşməsi, çatlaması və ya kənarından yeyilməsi adi sayıla biləcək haldır; amma uzun müddət ağızda saxlandıqda bu zəif cəhətlər dişin əleyhinə işləyir. Oral Health Foundation müvəqqəti plomblar üçün də eyni xəbərdarlığı edir: daha qısa davam gətirirlər, yeyilə və ya düşə bilərlər və daimi müalicəni əvəz etməməlidirlər.

Düşdükdə nə ediləcəyi barədə İngiltərənin səhiyyə təhsili qurumunun (Health Education England) əczaçılar üçün hazırladığı məlumat vərəqəsi aydın ardıcıllıq verir. Əczaçı əvvəlcə tacın dişin üzərinə düşmədən rahat oturub-oturmadığını, dişin tacın içində sınıb-sınmadığını və qalan dişin iti kənarının yanaqda və ya dildə yara açıb-açmadığını soruşur. Tac yerində möhkəm oturursa, müvəqqəti tac yapışdırma dəsti ilə yenidən yapışdırıla bilər və ya dişin açıq qalan hissəsi müvəqqəti plomb dəsti ilə örtülə bilər. Vərəqə yazır ki, bu, ən az üstünlük verilən seçimdir, hər halda diş həkimi qiymətləndirməsi lazımdır və şiddətli ağrı, şişkinlik və ya infeksiyada təcili diş həkimi rəyi mütləqdir.

İmplant müalicəsində müvəqqəti dişin mənası bir qədər fərqlidir. Klassik implant müalicəsində implantlar sümüklə birləşsin deyə 3–8 ay yüksüz saxlanılır; bu müddətdə pasiyent çox vaxt müvəqqəti protez və ya müvəqqəti tac və körpü istifadə edir, daimi dişlər sümüklə birləşmədən sonra hazırlanır. Implant72-nin tam ağız protokolunda isə implantlar və daimi sabit dişlər 3 günə tamamlanır və 3-cü gün taxılan dişlər daimi dişlərdir; aylar sonra çıxarılıb yerinə daimi körpü taxılmır. Yuxarıda izah olunan müvəqqəti tac isə bir təbii dişə tac qoyularkən istifadə edilən aralıq həlldir.

Birinci siyahı diş həkiminizə çatana qədər qısa müddət evdə keçinə biləcəyiniz vəziyyətləri, ikinci siyahı eyni gün və ya təcili qiymətləndirmə tələb edən vəziyyətləri göstərir. Müvəqqəti tacla bağlı hər problem son nəticədə diş həkiminizin işidir; bu klinikanın deyil, tacı hazırlayan həkimin sahəsidir.

Ardıcıllıq əvvəlcə təcili vəziyyəti ayırır, sonra evdə təhlükəsiz edilə biləcəkləri və diş həkiminə gedərkən yanınızda olmalı olanları göstərir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlərə baxın

   Göz ətrafında və ya boyunda şişkinlik, udma, danışma və ya nəfəs alma çətinliyi varsa, 112-yə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. Şiddətli ağrı, qızdırma və ya yanaqda şişkinlik varsa, eyni gün diş həkiminə müraciət edin.

2. 2

   Tacı tapın, təmizləyin və saxlayın

   Tacı udmamısınızsa, tapın, içindəki yemək qalıqlarını və köhnə sementi ehtiyatla təmizləyin və kiçik qabda saxlayın. Sağlam müvəqqəti tac çox vaxt yenidən istifadə oluna bilər; diş həkiminizə aparın.

3. 3

   Oturub-oturmadığını yoxlayın

   Tacı dişin üzərinə yerləşdirin və dişləmədən yerinə tam oturub-oturmadığına baxın. Əczaçı vərəqəsindəki ilk sual budur: tac düşmədən rahat oturur? Zorlamayın; oturmursa, dişdə sınıq ola bilər.

4. 4

   Lazım olarsa, aptek dəsti ilə bir müddətlik yapışdırın

   Tac möhkəm oturursa, aptekdə satılan müvəqqəti tac yapışdırma dəsti ilə yerinə yapışdırıla bilər; oturmursa və ya itibsə, dişin açıq səthi müvəqqəti plomb dəsti ilə örtülə bilər. Dəstin təlimatına əməl edin. Super yapışqan və ya məişət yapışqanı istifadə etməyin; bunlar dişə və diş ətinə zərər verə bilər və tacın sonradan çıxarılmasını çətinləşdirir. Bu dəstlərin adı İngiltərədəki əczaçı vərəqəsində çəkilir; Türkiyədə apteklərdə tapılması dəyişə bilər. Tapa bilməsəniz və ya əmin deyilsinizsə, tacı saxlayıb diş həkiminizə zəng edin və qəbulu gözləyin.

5. 5

   Ağrı üçün

   Vərəqə və NHS ibuprofen və ya parasetamol kimi ağrıkəsicilərdən bəhs edir; NHS qeyd edir ki, 16 yaşdan kiçiklər aspirin qəbul etməməlidir və əczaçı doza barədə kömək edə bilər. Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyası da deyir ki, aspirini ağrıyan dişin və ya diş ətinin üzərinə qoymaq olmaz.

6. 6

   Diş həkiminizə zəng edin

   Vərəqə yazır ki, hər halda diş həkimi qiymətləndirməsi ən düzgün seçimdir, ağrı və infeksiya riski səbəbindən qəbula mümkün qədər tez yazılmaq lazımdır. Həkiminiz tacı yenidən yapışdıra, yenisini hazırlaya və ya daimi tac hazırdırsa, birbaşa onu taxa bilər.

Müvəqqəti tac hər halda yeganə seçim deyil. Aşağıdakılar həkiminizlə müzakirə edə biləcəyiniz fərqli yollardır; hansının uyğun olduğunu dişin vəziyyəti və tacın növü müəyyən edir.

Müvəqqəti tac kiçik hissə olduğu üçün ona əhəmiyyət verilmir. Aşağıdakı səhvlər daimi tacın uyğunluğuna və dişin özünə təsir edə bilər.

Aşağıdakı ardıcıllıq iki qəbullu klassik tac üçün ümumi çərçivədir. Müddətlər tacın növünə və laboratoriyaya görə dəyişir; diş həkiminizin verdiyi tarix üstündür.

1. Taxdırdığınız gün

   Keyimə keçənə qədər yemək yeməyin. Oral Health Foundation müvəqqəti plomblarda ilk bir neçə saat o tərəflə çeynəməməyi tövsiyə edir; müvəqqəti tac üçün də eyni ehtiyat yerindədir.

2. İlk günlər

   İsti-soyuğa yüngül həssaslıq ola bilər. Fırçalamağı dayandırmayın; tacın ətrafını yumşaq fırça ilə ehtiyatla təmizləyin və sapı yandan çıxarın.

3. Gözləmə müddəti

   Daimi tac laboratoriyada hazırlanır. Bu dövrdə bərk, yapışqan qidalardan və o tərəflə dişləməkdən çəkinin; düşsə və ya sınsa, gözləmədən həkiminizə zəng edin.

4. Daimi tacın taxılması

   Müvəqqəti tac çıxarılır, dişin səthi təmizlənir, yeni tacın uyğunluğu və dişləməsi yoxlanılıb daimi olaraq yapışdırılır.

Burada rəqəm vermirik. Müvəqqəti tac adətən tac müalicəsinin bir hissəsi kimi planlaşdırılır; ayrıca müdaxilənin lazım olub-olmadığını aşağıdakı maddələr müəyyən edir:

Həkim kreslosunda, yoxsa laboratoriyada hazırlanması

Qısamüddətli müvəqqəti taclar adətən qəbulda ağızdaxili hazırlanır; uzun müddət qalacaq olanlar laboratoriyada hazırlana bilər.

Neçə dəfə düşdüyü və ya sındığı

Yenidən yapışdırma və ya yeni müvəqqəti tacın hazırlanması əlavə qəbul tələb edə bilər.

Gözləmə müddəti

Daimi tacın gec gəlməsi müvəqqəti tacın köhnəlmə və yenilənmə ehtimalını artırır.

Eyni gün tac seçimi

Tac bir qəbulda hazırlanırsa, müvəqqəti taca ümumiyyətlə ehtiyac qalmır; Oral Health Foundation yazır ki, bu, çox vaxt xərci artırır.