دندان مصنوعی متحرک روی ایمپلنت (پروتز دکمه‌ای): چند ایمپلنت، کدام نگهدارنده، نگهداری‌اش چگونه است؟

سیستم دو نیمه دارد. یک نیمه نگهدارنده‌ای است که روی ایمپلنت پیچ می‌شود: سرپوشی کوتاه، سری گوی‌شکل یا میله‌ای فلزی که ایمپلنت‌ها را به هم وصل می‌کند، یعنی بار. نیمه دیگر جایگاهی است که در سطح داخلی دندان مصنوعی کار گذاشته می‌شود: کاسه فلزی کوچکی که درونش قطعه‌ای نایلونی، پلاستیکی یا لاستیکی هست. وقتی دندان مصنوعی سر جایش فشار داده شود، این قطعه روی نگهدارنده جا می‌افتد؛ صدای «تق» که شنیده می‌شود منشأ نام آن هم هست. دندان مصنوعی با بلند کردن با انگشت درآورده می‌شود. چیزی که ساییده می‌شود بیشتر وقت‌ها همین قطعه داخلی است و تعویض آن کاری چنددقیقه‌ای است.

استاندارد دو ایمپلنت در فک پایین عددی تصادفی نیست. نشست اجماع مک‌گیل که در ۲۰۰۲ در مونترال برگزار شد و نشست انجمن پروتز بریتانیا که در ۲۰۰۹ در یورک انگلستان برگزار شد، دندان مصنوعی متحرکی را که در فک پایین با دو ایمپلنت نگه داشته می‌شود، استاندارد انتخاب اول برای بیماران بی‌دندان تعریف کردند. تأکید بیانیه یورک بر نتایج بیمارمحور بود: رضایت، توانایی غذا خوردن، توانایی حضور در زندگی اجتماعی با دندان مصنوعی. اینکه چرا دندان مصنوعی کامل پایین سر جایش نمی‌ماند را جداگانه در صفحه «فک پایینم هیچ دندانی ندارد» توضیح داده‌ایم؛ دو ایمپلنت به‌عنوان راه‌حلی با کمترین جراحی برای این مشکل برجسته می‌شود.

یک ایمپلنت یعنی جراحی کمتر؛ اما مشکلات بیشتر در دندان مصنوعی. در فراتحلیلی که ۱۷ کارآزمایی تصادفی مقایسه دندان مصنوعی پایین با یک و دو ایمپلنت را ترکیب کرده، در ماندگاری پنج‌ساله ایمپلنت تفاوتی نیست. در سمت دندان مصنوعی اما در گروه تک‌ایمپلنت شکستن دندان مصنوعی، ساختن دوباره آن و جدا شدن جایگاه فلزی و چسباندن دوباره‌اش بیشتر است. در فراتحلیل دیگری که نتایج گزارش‌شده توسط بیماران را گردآوری کرده هم، در دندان‌های مصنوعی با دو ایمپلنت نتایج به‌طور معناداری بهتر از یک ایمپلنت گزارش شده است. یک ایمپلنت ممکن است، اما «یکی به‌جای دو تا» ساده‌سازی ارزانی نیست.

فک بالا حساب جداگانه‌ای دارد. دندان مصنوعی بالا چون به سقف دهان تکیه می‌کند خودبه‌خود بهتر نگه داشته می‌شود؛ ایمپلنت بیشتر وقت‌ها برای باز کردن سقف دهان یا کوچک کردن دندان مصنوعی خواسته می‌شود. این هم بخش بزرگ‌تری از بار را روی ایمپلنت‌ها می‌اندازد. در مروری با ۲۸ مطالعه که تعداد ایمپلنت را برای فک بالا بررسی کرده، با چهار ایمپلنت و بیشتر ماندگاری ایمپلنت بالاتر به دست آمده است؛ ماندگاری دندان مصنوعی و رضایت بیمار اما به‌طور معناداری از تعداد ایمپلنت اثر نپذیرفته است. نتیجه‌ای که نویسندگان به آن رسیده‌اند این است که در فک بالا دست‌کم چهار ایمپلنت گرایش رایج است.

انتخاب نگهدارنده بحث‌برانگیزترین موضوع است، اما شواهد به آن روشنی که تصور می‌شود نیست. مرور کاکرین (Cochrane) شواهد کافی برای تعیین برتری سیستم‌های نگهدارنده فک پایین بر یکدیگر از نظر موفقیت دندان مصنوعی، نیاز به نگهداری، رضایت و هزینه نیافته است؛ برای فک بالا هم اصلاً کارآزمایی تصادفی‌ای وجود ندارد. در همین مرور، در نگهدارنده‌های گوی‌شکل در کوتاه‌مدت ترمیم نگهدارنده بیشتر از بار لازم شده، اما قابلیت اعتماد شواهد بسیار پایین است. فراتحلیل جدیدتری در ۲۵ کارآزمایی تصادفی ۲٬۱۵۴ ایمپلنت و ۷۳۷ دندان مصنوعی را بررسی کرده است: از دست رفتن ایمپلنت ۲٫۰٪، از دست رفتن دندان مصنوعی ۴٫۲٪. کمترین عارضه دندان مصنوعی در نگهدارنده‌های Locator و پس از آن در نگهدارنده‌های تلسکوپی، بار و گوی دیده شده؛ در نگهدارنده‌های آهنربایی عوارض حدود ۷٫۴ برابر بقیه است. وصل کردن ایمپلنت‌ها به یکدیگر با بار، عوارض زیستی را به‌طور معناداری تغییر نداده است.

نگهداری اجتناب‌ناپذیر است و دانستن این از ابتدا از ناامیدی جلوگیری می‌کند. مروری که نگهداری دندان‌های مصنوعی متحرک فک پایین را بررسی کرده می‌نویسد که به دلیل فراوانی عوامل، محاسبه یک میزان میانگین عوارض ممکن نیست، اما عوارض دندان مصنوعی اجتناب‌ناپذیرند و با پیگیری نزدیک می‌توان آن‌ها را در حد مورد انتظار نگه داشت. در مرور قدیمی‌تری که ۴۹ مطالعه را بررسی کرده، در نگهدارنده‌های گوی‌شکل پس از سال اول شل شدن، ساییدگی یا جدا شدن جایگاه بیشتر دیده شده است؛ تعویض قطعه داخلی پس از پنج سال در هر دو فک افزایش یافته است. نتیجه همان مرور این است که اثر سیستم نگهدارنده بر نتیجه دندان مصنوعی در حد قابل چشم‌پوشی است.

مقایسه با دندان ثابت پرسش اصلی بیشتر بیماران است. در فراتحلیلی که ۲۸ مطالعه و ۱٬۴۵۷ بیمار بی‌دندان را ترکیب کرده، هم دندان‌های ثابت و هم دندان‌های مصنوعی متحرک بهبود بزرگی در کیفیت زندگی مرتبط با سلامت دهان بیمار ایجاد کرده‌اند و تفاوت میان آن دو معنادار نیست. تنها سرفصلی که دندان‌های ثابت در آن به‌طور معناداری جلوترند پایداری دندان مصنوعی است. خلاصه نویسندگان این است: برای بیماری که پایداری بالا می‌خواهد، دندان ثابت را می‌توان ترجیح داد. جایی که دندان مصنوعی متحرک برجسته می‌شود اما تمیز کردن است: دندان مصنوعی درآورده و با دست مسواک زده می‌شود و می‌توان مستقیماً به اطراف ایمپلنت‌ها دسترسی داشت.

تقسیم‌بندی زیر نشان می‌دهد دندان مصنوعی متحرک کدام انتظار را برآورده می‌کند و در کدام انتظار راه‌حل ثابت جلو می‌افتد.

ترتیب زیر روند کلی را نشان می‌دهد. اینکه دندان مصنوعی فعلی استفاده شود یا نه و ایمپلنت‌ها کی بارگذاری شوند، بسته به کلینیک و بیمار تغییر می‌کند.

1. 1

   ارزیابی دندان مصنوعی و استخوان

   جفت بودن دندان مصنوعی فعلی، ساییدگی دندان‌هایش و جفت شدن فک‌ها بررسی می‌شود. استخوان با سی‌تی اسکن اندازه‌گیری می‌شود و جای ایمپلنت‌ها بر اساس موقعیت دندان‌های دندان مصنوعی برنامه‌ریزی می‌شود.

2. 2

   کاشت ایمپلنت‌ها

   در فک پایین دو ایمپلنت معمولاً در ناحیه جلو، نزدیک دندان‌های نیش، گذاشته می‌شوند. در فک بالا تعداد و جای ایمپلنت‌ها بر اساس استخوان تعیین می‌شود.

3. 3

   انتخاب سیستم نگهدارنده

   موازی بودن ایمپلنت‌ها با یکدیگر، فاصله میان دو فک و مهارت دستی بیمار بر انتخاب نگهدارنده اثر می‌گذارند. نگهدارنده‌های جدا از نظر تمیز کردن ساده‌ترند؛ بار جای بیشتری می‌خواهد اما نیرو را میان ایمپلنت‌ها تقسیم می‌کند.

4. 4

   ساختن دندان مصنوعی یا تبدیل دندان مصنوعی فعلی

   اگر دندان مصنوعی تازه ساخته شود، جایگاه‌ها در لابراتوار کار گذاشته می‌شوند. اگر دندان مصنوعی فعلی مناسب باشد، جایگاه‌ها در دهان درون دندان مصنوعی ثابت می‌شوند.

5. 5

   تحویل و آموزش گذاشتن و برداشتن

   نحوه گذاشتن و برداشتن دندان مصنوعی در دهان نشان داده می‌شود. دندان مصنوعی را نباید با گاز گرفتن سر جایش نشاند؛ با انگشت نشانده می‌شود. نشاندن با گاز گرفتن به نگهدارنده‌ها و جایگاه‌ها فشار می‌آورد.

6. 6

   معاینه‌ها و تعویض قطعه داخلی

   وقتی گیر کم شود، قطعه داخلی تعویض می‌شود. همان‌طور که بافت زیر دندان مصنوعی تغییر می‌کند، ریلاین لازم می‌شود. مرورها می‌نویسند که پروتکل پیگیری نزدیک، عوارض را در حد مورد انتظار نگه می‌دارد.

تصمیم روی دو محور گرفته می‌شود: چند ایمپلنت می‌توان گذاشت و ردیف دندان‌ها متحرک باشد یا ثابت.

مشکلات دندان مصنوعی متحرک بیشتر وقت‌ها به خود دندان مصنوعی مربوط‌اند نه به ایمپلنت؛ کارهای نگهداری کوچک اما تکرارشونده‌اند.

بهبودی جراحی ایمپلنت کوتاه است؛ عادت اصلی به گذاشتن و برداشتن دندان مصنوعی و آهنگ نگهداری آن است.

1. هفته‌های اول پس از ایمپلنت‌ها

   دندان مصنوعی طوری خالی می‌شود که روی ایمپلنت‌ها فشار نیاورد و با یک لایه نرم استفاده می‌شود. در مدتی که منتظر جوش خوردن ایمپلنت‌ها با استخوان هستیم، دندان مصنوعی را همچنان می‌توان گذاشت.

2. وصل کردن نگهدارنده‌ها

   وقتی جوش خوردن کامل شود، یا بسته به پروتکل دندان‌پزشک زودتر، نگهدارنده‌ها روی ایمپلنت‌ها نصب و جایگاه‌ها در دندان مصنوعی کار گذاشته می‌شوند. بیمار نخستین بار در این مرحله «نشستن» دندان مصنوعی را حس می‌کند.

3. ماه‌های اول

   گذاشتن و برداشتن به عادت تبدیل می‌شود. نقاطی از دندان مصنوعی که فشار می‌آورند یا زخم ایجاد می‌کنند تنظیم می‌شوند. شب‌ها دندان مصنوعی درآورده و تمیزشده نگهداری می‌شود.

4. در طول سال‌ها

   قطعات داخلی همان‌طور که ساییده می‌شوند تعویض می‌شوند، زیر دندان مصنوعی هر وقت لازم باشد ریلاین می‌شود و دندان‌های دندان مصنوعی همان‌طور که ساییده می‌شوند نو می‌شوند. بر اساس مرورها این کارها اجتناب‌ناپذیرند؛ معاینه منظم آن‌ها را به نوبت‌هایی برنامه‌ریزی‌شده تبدیل می‌کند.

در این‌جا عددی پیدا نمی‌کنید. هنگام مقایسه دو پیشنهاد، این‌ها سرفصل‌هایی است که باید به آن‌ها نگاه کرد:

تعداد ایمپلنت و فک

در فک پایین دو ایمپلنت، در فک بالا معمولاً چهار و بیشتر. پیشنهاد فک بالا را نمی‌توان با همان منطق پیشنهاد فک پایین خواند.

سیستم نگهدارنده

نگهدارنده‌های جدا و بار یعنی کار لابراتواری متفاوت و هزینه متفاوت. بار ارتفاع بیشتری از دندان مصنوعی می‌خواهد و تمیز کردنش پرزحمت‌تر است.

دندان مصنوعی: تازه یا تبدیل

میان کار گذاشتن جایگاه درون دندان مصنوعی فعلی و ساختن دندان مصنوعی تازه تفاوت آشکاری هست. اگر دندان مصنوعی جفت نباشد، تبدیل در کوتاه‌مدت ارزان و در بلندمدت گران ممکن است تمام شود.

اقلام نگهداری

از ابتدا بپرسید تعویض قطعه داخلی، ریلاین و ترمیم دندان مصنوعی چگونه محاسبه می‌شود. در این دندان مصنوعی این کارها نگهداری مورد انتظارند.