لکه سیاه، بنفش یا تیره روی لثه: چه زمانی بی‌خطر است، چه زمانی نمونه‌برداری؟

ناحیه‌های تیره‌رنگ داخل دهان به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند. اولی رنگ‌هایی است که از ملانین، رنگ خود بدن، می‌آید: رنگدانه طبیعی، رنگ ناشی از سیگار، رنگی که پس از التهاب می‌ماند، رنگی که برخی داروها و اختلال‌های هورمونی پدید می‌آورند و خال یا ملانومی که از خودِ سلول‌های سازنده ملانین برمی‌خیزد. دومی موادی است که از بیرون به بافت راه می‌یابند: رایج‌ترین نمونه‌اش ذره‌های پرکردگی آمالگام. یک مرور لکه‌ها را به آن‌هایی که در یک نقطه می‌مانند و آن‌هایی که در ناحیه‌ای گسترده پخش می‌شوند تقسیم می‌کند؛ تاتوی آمالگام و خال تک‌نقطه‌ای‌اند و رنگدانه طبیعی، ملانوز ناشی از سیگار، رنگ ناشی از دارو و رنگ ناشی از بیماری‌های سیستمیک در گروه گسترده‌اند.

از ۷۶۱ ضایعه رنگدانه‌دار داخل دهان که در پرونده‌های ۴۵ ساله دو مرکز پاتولوژی در برزیل بررسی شد، ۵۳٫۶ درصد تاتوی آمالگام، ۱۸٫۳ درصد ماکول ملانوتیک (لکه قهوه‌ای صاف و محدود)، ۱۰٫۸ درصد رنگدانه طبیعی (قومی) و ۹٫۹ درصد خال بود. ملانوم با ۲٫۱ درصد نادر بود. این نسبت‌ها از ضایعه‌هایی می‌آید که نمونه‌برداری شده‌اند، یعنی توزیع هر لکه تیره‌ای را که در جامعه می‌بینید نشان نمی‌دهد؛ رنگدانه طبیعی و ملانوز ناشی از سیگار چون بیشتر وقت‌ها بدون نیاز به نمونه‌برداری شناخته می‌شوند، در فهرست کمتر از آنچه واقعاً هستند دیده می‌شوند.

رنگدانه طبیعی رایج‌ترین رنگ گسترده است. بر پایه یک مرور، می‌تواند از قهوه‌ای تیره تا سیاه متغیر باشد، معمولاً در بیست سال اول زندگی آشکار می‌شود، ممکن است با سن تیره‌تر شود و بیشتر در لثه چسبیده به دندان جای می‌گیرد، اما معمولاً بیرونی‌ترین لبه لثه را خالی می‌گذارد. رنگی که سال‌هاست وجود دارد، در دو سوی لثه به شکلی مشابه مانند نوار امتداد دارد و برجستگی ایجاد نمی‌کند به احتمال زیاد همین است.

ملانوز ناشی از سیگار تیرگی گسترده و نامنظمی است که با تحریک سلول‌های رنگدانه لثه به دست تنباکو پدید می‌آید. همان مرور می‌نویسد که این بیش از همه در لثه ناحیه جلو و مخاط پشت لب دیده می‌شود و با ترک سیگار رنگ کم‌کم روشن می‌شود. اگر سیگار می‌کشید و لثه‌های جلوی پایین یا بالایتان در طول سال‌ها تیره شده، نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد همین است. لکه سیگار رنگ‌گرفتگی سطح دندان است؛ ملانوز ناشی از سیگار اما تغییر در رنگ خود لثه است و با جرم‌گیری پاک نمی‌شود.

تاتوی آمالگام وقتی پدید می‌آید که ذره‌های پرکردگی‌های قدیمی نقره‌ای‌رنگ هنگام پر کردن، پرداخت یا برداشتن پرکردگی در بافت فرو می‌روند. بر پایه DermNet به شکل ناحیه‌ای صاف به رنگ آبی، سیاه یا خاکستری تخته‌سنگی دیده می‌شود و بیش از همه در لثه کنار پرکردگی آمالگام پیدا می‌شود؛ در کام، گونه یا زبان هم ممکن است باشد. بی‌خطر است، شکایتی ایجاد نمی‌کند و درمان نمی‌خواهد. اگر نزدیک پرکردگی باشد معاینه معمولاً کافی است؛ ذره‌های بزرگ ممکن است در رادیوگرافی دیده شوند و اگر از تشخیص اطمینان نباشد نمونه‌برداری انجام می‌شود. حتی اگر پرکردگی سال‌ها پیش برداشته یا دندان کشیده شده باشد، لکه ممکن است بماند.

ظاهر خاکستری لبه روکش وضعیتی جداگانه است. در روکش‌های پرسلن با پایه فلزی، زیرساخت فلزی تا لبه روکش امتداد دارد؛ اگر لثه نازک باشد فلز ممکن است مانند سایه از درونش دیده شود و اگر لثه تحلیل برود لبه بیرون می‌افتد و در خط لثه خطی باریک خاکستری یا سیاه پدیدار می‌شود. این بیماری نیست، مشکل ظاهری است. اگر در یک روکش است می‌توانید با دندان‌پزشک خودتان درباره تعویض روکش با گزینه‌ای بدون فلز صحبت کنید. اگر روی ایمپلنت سایه‌ای مشابه می‌بینید، این را در صفحه‌ای که وضعیت‌های دیده شدن فلز ایمپلنت را شرح داده‌ایم جداگانه بررسی کرده‌ایم.

داروها هم می‌توانند لثه را تیره کنند. یک مرور کلروکین و هیدروکسی‌کلروکین را که در درمان مالاریا و روماتیسم به کار می‌روند، برخی داروهای روان‌پزشکی و برخی داروهای سرطان را می‌شمارد. در گزارش موردیِ بیماری که برای یک مشکل پوستی مینوسایکلین مصرف می‌کرد، ماه‌ها پس از آغاز دارو تیرگی رنگ در لثه، لب و بستر ناخن پدید آمد و نُه ماه پس از کنار گذاشتن دارو به‌طور محسوس کم شد. دارو را خودتان قطع نکنید؛ با پزشک تجویزکننده مشورت کنید.

نارسایی غده فوق‌کلیوی (بیماری آدیسون) علتی نادر است که نباید از قلم بیفتد. MSD Manuals می‌نویسد در این بیماری ممکن است در لب و اطراف دهان تغییر رنگ سیاه آبی‌فام پدید آید، فرد بی‌حال و خسته است و هنگام برخاستن سرگیجه دارد و ممکن است کاهش وزن، بی‌اشتهایی، تهوع و استفراغ باشد. بر پایه مرور، در دهان لکه‌های قهوه‌ای گسترده‌ای دیده می‌شود که می‌تواند همه سطوح را درگیر کند. اگر تیرگی تازه لثه‌تان با این گونه علائم عمومی همراه است، ارزیابی را پزشک خانواده انجام می‌دهد.

ملانوم در داخل دهان نادر اما جدی است. در مرور نظام‌مندی که ۲٬۲۳۰ مورد را گرد آورد، رایج‌ترین جاها کام سخت و لثه بود، میانگین سن تشخیص ۵۸٫۲ بود، بیشتر بیماران در مرحله پیشرفته تشخیص گرفته بودند و بقای ۵ ساله ۳۳٫۱ درصد بود. DermNet می‌نویسد ملانوم داخل دهان می‌تواند به شکل تغییر رنگ در دهان یا توده یا زخمی بدون درد و خونریزی‌کننده پدیدار شود؛ می‌افزاید که ملانوم‌های مخاطی اغلب ممکن است بدون رنگدانه باشند، یعنی همیشه سیاه دیده نمی‌شوند. اینکه در دوره اولیه درد ایجاد نمی‌کند و در جاهای دور از چشم قرار دارد به دیر پی بردن به آن کمک می‌کند. به همین دلیل لکه تکی‌ای که تازه روی لثه پدیدار شده یا تغییر می‌کند پیگیری نمی‌شود، نشان داده می‌شود.

ویژگی‌های فهرست اول تصویری بی‌خطر را و ویژگی‌های فهرست دوم تصویری را مطرح می‌کنند که ممکن است نمونه‌برداری یا ارزیابی بیشتر بخواهد. تفکیک قطعی را پزشک انجام می‌دهد.

لکه تیره لثه به‌ندرت وضعیتی اورژانسی است. ترتیب زیر نخست نشانه‌های اورژانسی، سپس کارهایی که در خانه می‌توانید بکنید و سپس کارهای پزشک را نشان می‌دهد.

1. 1

   نخست به وضع عمومی‌تان نگاه کنید

   اگر در کسی که تشخیص بیماری آدیسون دارد یا به آن شک می‌رود علائم ناگهان بدتر شود و ضربان تند قلب، سرگیجه شدید، درد شدید شکم یا پهلو، استفراغ، خواب‌آلودگی شدید یا گیجی، تشنج یا از دست رفتن هوشیاری افزوده شود، NHS این را بحران فوق‌کلیوی می‌شمارد و می‌خواهد کمک اورژانسی خبر شود؛ با ۱۱۲ تماس بگیرید. لکه لثه به‌تنهایی اورژانسی نیست.

2. 2

   از لکه عکس بگیرید

   در نور خوب لبتان را پایین یا بالا بکشید و از لکه و دندان‌های کنارش با هم عکس بگیرید. برای اینکه مقیاس باشد یک دندان کامل در عکس بیفتد. تاریخ را یادداشت کنید و ماهی یک بار از همان زاویه تکرار کنید. بزرگ شدن و تغییر رنگ را به مطمئن‌ترین شکل این‌گونه می‌بینید.

3. 3

   داستان لکه را درآورید

   لکه از چه زمانی هست، در عکس‌های قدیمی‌تان دیده می‌شود، درست کنارش پرکردگی نقره‌ای قدیمی یا روکش با پایه فلزی هست، از آنجا دندان کشیده شده، سیگار می‌کشید، در یک سال گذشته داروی تازه‌ای آغاز کرده‌اید؟ پاسخ این پرسش‌ها بیشتر وقت‌ها تشخیص را تا حد زیادی محدود می‌کند.

4. 4

   به بقیه دهان و بدن نگاه کنید

   در لب‌ها، داخل گونه، کام و ناخن‌هایتان هم رنگ مشابهی هست؟ تیرگی گسترده‌ای که هم‌زمان در چند جا دیده می‌شود داروها، سیگار و بیماری‌های سیستمیک را مطرح می‌کند؛ لکه تک‌نقطه‌ای اما آمالگام، خال یا به شکلی نادرتر ملانوم را.

5. 5

   معاینه و رادیوگرافی نزد دندان‌پزشک

   پزشک به مرز لکه، رنگش، برجسته بودن یا نبودنش و پرکردگی یا روکش اطرافش نگاه می‌کند. اگر به تاتوی آمالگام شک دارد، رادیوگرافی ممکن است ذره را نشان دهد. DermNet می‌نویسد در تاتوی آمالگامِ معمول کنار پرکردگی، معاینه بیشتر وقت‌ها کافی است.

6. 6

   در صورت نیاز نمونه‌برداری

   در لکه‌هایی که از تشخیصشان اطمینان نیست، تازه پیدا شده‌اند، تغییر می‌کنند، لبه نامنظم دارند یا چندرنگ‌اند، با بی‌حسی موضعی نمونه کوچکی از بافت گرفته می‌شود. مرورها تأکید می‌کنند که بیشتر ضایعه‌های رنگدانه‌دار داخل دهان خوش‌خیم‌اند، اما در صورت نیاز تشخیص قطعی با نمونه‌برداری گذاشته می‌شود.

7. 7

   در صورت نیاز آزمایش عمومی و ارجاع

   اگر بی‌حالی، کاهش وزن یا سرگیجه همراه تیرگی گسترده باشد، پزشک شما را به پزشک خانواده یا متخصص غدد ارجاع می‌دهد. MSD می‌نویسد در بیماری آدیسون سطح کورتیزول و ACTH اندازه‌گیری می‌شود.

درمان لکه تیره یکسره به علتش بستگی دارد؛ بیشتر وقت‌ها هیچ درمانی لازم نیست.

موارد زیر تصمیم‌هایی‌اند که در این شکایت وقت یا پول را هدر می‌دهند.

در لکه‌های تیره نه بهبود، بلکه تغییر کردن یا نکردن پیگیری می‌شود. ترتیب زیر یک برنامه پیگیری عملی است.

1. امروز

   عکس بگیرید و تاریخ و داستان لکه را یادداشت کنید. اگر لکه تکیِ تازه است بدون معطلی نوبت بگیرید.

2. ماهی یک بار

   در همان نور و زاویه عکس تازه بگیرید و با قبلی مقایسه کنید. به تغییر اندازه، رنگ و لبه نگاه کنید.

3. در هر کنترل دندان‌پزشکی

   حتی لکه‌ای را که گفته‌اند بی‌خطر است در کنترل‌ها نشان دهید؛ پزشک می‌تواند آن را در پرونده ثبت و مقایسه کند.

4. ماه‌ها و سال‌های پس از ترک سیگار

   در ملانوز ناشی از سیگار انتظار می‌رود رنگ کم‌کم روشن شود. ناحیه‌ای که روشن نمی‌شود یا در یک نقطه تیره‌تر می‌شود باید دوباره ارزیابی شود.

5. پس از تعویض دارو

   در موردِ مینوسایکلین رنگ نُه ماه پس از کنار گذاشتن دارو به‌طور محسوس کم شده بود. رنگ ناشی از دارو در طول ماه‌ها آهسته تغییر می‌کند.

چون بیشتر لکه‌های تیره لثه درمان نمی‌خواهند، هزینه بیشتر به روشن کردن تشخیص و، در صورت تمایل، اصلاح ظاهر مربوط است. اقلامی که گستره را تعیین می‌کنند:

معاینه و رادیوگرافی

تشخیص‌هایی مانند تاتوی آمالگام بیشتر وقت‌ها با معاینه و رادیوگرافی گذاشته می‌شود.

نمونه‌برداری و پاتولوژی

در لکه مشکوک، گرفتن نمونه بافت و بررسی آن در پاتولوژی اقلامی جداگانه‌اند.

کار زیبایی

روشن کردن رنگ با لیزر یا تعویض روکش با پایه فلزی با روکش بدون فلز اقلام زیبایی اختیاری‌اند؛ در لیزر ممکن است جلسه تکراری لازم شود.

بیماری زمینه‌ای

اگر علتی هورمونی یا دارویی یافت شود، آزمایش‌ها و پیگیری بیرون از دندان‌پزشکی، در بخش مربوط پیش می‌رود.