زیرکونیا، متال‌سرامیک یا e.max؟ مقایسه انواع روکش

متال‌سرامیک قدیمی‌ترین نوع روکشی است که هنوز به کار می‌رود. در داخل، کلاهکی نازک از فلز دندان را در بر می‌گیرد و روی آن پرسلن هم‌رنگ دندان لایه‌گذاری می‌شود. فلز استحکام و پرسلن ظاهر را فراهم می‌کند. Cleveland Clinic می‌نویسد در این روکش‌ها لایه پرسلن ممکن است با گذشت زمان بپرد و فلز زیرین را نمایان کند و مینای دندان‌های مقابل را آرام‌آرام بساید. چون فلز نور را عبور نمی‌دهد، این روکش‌ها زیر نور ممکن است در مقایسه با دندان طبیعی کدرتر به نظر برسند.

زیرکونیا سرامیکی سفیدرنگ و بسیار سخت است. به دو شکل به کار می‌رود و این دو شکل در پژوهش‌ها رفتار متفاوتی دارند. در شکل اول زیرکونیا فقط زیرساخت است؛ برای تأمین ظاهر رویش پرسلن لایه‌گذاری می‌شود، درست مانند متال‌سرامیک. در شکل دوم روکش از ابتدا تا انتها از یک بلوک زیرکونیا تراش داده می‌شود و لایه پرسلن جداگانه‌ای روی آن نیست؛ به این زیرکونیای یکپارچه یا مونولیتیک می‌گویند. در ترکیه به هر دو «روکش زیرکونیا» گفته می‌شود؛ پرسیدن اینکه کدام‌یک به شما پیشنهاد شده، برای فهمیدن نتیجه اهمیت دارد.

e.max نام تجاری شناخته‌شده شیشه‌سرامیکی به نام لیتیم دی‌سیلیکات است. نور را بسیار نزدیک به مینای طبیعی عبور می‌دهد؛ به همین دلیل به‌ویژه در دندان‌های جلو با ظاهر طبیعی‌اش متمایز می‌شود. هم به‌صورت یکپارچه و هم با لایه‌گذاری پرسلن ساخته می‌شود. یک تفاوت مهمش با دو ماده دیگر این است که معمولاً با چسب رزینی به دندان متصل می‌شود؛ این اتصال به استحکام روکش کمک می‌کند و لازم است چسباندن با دقت انجام شود.

جامع‌ترین جمع‌بندی شواهد امروز، متاآنالیزی است که Pjetursson و همکاران در سال ۲۰۲۶ منتشر کردند. نویسندگان در ۶۴ پژوهش، ۳٬۵۰۹ روکش متال‌سرامیک و ۸٬۰۵۱ روکش تمام‌سرامیک را با هم ترکیب کردند. ماندگاری ۵ ساله در لیتیم دی‌سیلیکات یکپارچه ۹۸٫۵ درصد، در زیرکونیای متراکم تف‌جوشی‌شده با پرسلن لایه‌گذاری‌شده ۹۷٫۳ درصد، در متال‌سرامیک ۹۷٫۱ درصد، در زیرکونیای یکپارچه ۹۶٫۸ درصد و در شیشه‌سرامیک لایه‌گذاری‌شده ۹۵٫۷ درصد بود. روکش‌هایی که تماماً از پرسلن فلدسپاتیک ساخته شده بودند با ۹۰٫۴ درصد به‌طور معناداری عقب ماندند؛ ماندگاری روکش‌های شیشه‌سرامیک لایه‌گذاری‌شده هم به‌طور معناداری از لیتیم دی‌سیلیکات یکپارچه پایین‌تر بود. در روکش‌های لیتیم دی‌سیلیکات یکپارچه و زیرکونیای یکپارچه، شکستگی و لب‌پریدگی سرامیک به‌طور معناداری کمتر از نمونه‌های لایه‌گذاری‌شده مشابهشان بود.

دیدن اینکه شواهد در ده سال گذشته چگونه تغییر کرده مهم است، چون نظرهای قدیمی هنوز در اینترنت دست‌به‌دست می‌شوند. مرور سال ۲۰۱۵ همین گروه، که در آن دوره بیشتر روکش‌های زیرکونیای لایه‌گذاری‌شده را بررسی کرده بود، دریافت که این روکش‌ها در مقایسه با متال‌سرامیک بیشتر به دلیل شکستن پرسلن رویی از دست می‌روند و بیشتر از جایشان درمی‌آیند؛ نویسندگان نوشتند که روکش‌های بر پایه زیرکونیا به دلیل مشکلات فنی نباید گزینه اول به شمار بیایند. اما در به‌روزرسانی سال ۲۰۲۶، هم شکل لایه‌گذاری‌شده و هم شکل یکپارچه زیرکونیا نتیجه‌ای نزدیک به متال‌سرامیک داشتند. بخشی از این تغییر از طرح‌های یکپارچه می‌آید که مستعدترین لایه به لب‌پریدگی را حذف کرده‌اند.

تمایز دندان جلو و عقب بسته به ماده تغییر می‌کند. در مرور سال ۲۰۱۵، روکش‌های پرسلن فلدسپاتیک و زیرکونیا در دندان‌های عقبی ماندگاری به‌طور معناداری پایین‌تری داشتند و نویسندگان توصیه کردند پرسلن‌های فلدسپاتیک ضعیف به ناحیه جلو محدود شوند. در به‌روزرسانی ۲۰۲۶، انواع دیگر به‌جز پرسلن فلدسپاتیک و متال‌سرامیک در ناحیه جلو و عقب نتیجه مشابهی داشتند. Oral Health Foundation هم می‌نویسد روکش‌های تمام‌پرسلن به دلیل ظاهر طبیعی‌شان اغلب در دندان‌های جلو به کار می‌روند و روکش‌های طلا به دلیل دوامشان معمولاً در دندان‌های عقبی ترجیح داده می‌شوند.

سایش دندان مقابل موضوعی است که زیاد پرسیده می‌شود و شواهد در اینجا یکدست نیست. یک متاآنالیز شبکه‌ای سال ۲۰۲۴ دریافت که در پژوهش‌هایی با پیگیری تا ۲۴ ماه، متال‌سرامیک و زیرکونیا در دندان مقابل به‌طور معناداری بیشتر از دندان طبیعی باعث از دست رفتن مینا می‌شوند؛ این تفاوت در متال‌سرامیک بیشترین بود و در لیتیم دی‌سیلیکات بسیار کوچک و از نظر آماری غیرمعنادار. اما متاآنالیز دیگری در سال ۲۰۲۶ در زیرکونیای یکپارچه و لیتیم دی‌سیلیکات سایش معنادار و در روکش‌های متال‌سرامیک با سطح پرسلنی تفاوتی غیرمعنادار یافت و نویسندگان این روکش‌ها را گزینه‌ای تفسیر کردند که بیشتر از دندان مقابل محافظت می‌کند؛ یعنی دو پژوهش درباره متال‌سرامیک به نتیجه‌ای خلاف هم رسیده‌اند. در هر دو پژوهش پیگیری حداکثر ۲ سال و تعداد بیماران اندک است. نتیجه کلی قابل‌اعتماد این است: روکش‌های سرامیکی دندان مقابل را بیشتر از دندان طبیعی می‌سایند و این موضوع به‌ویژه در کسانی که دندان‌هایشان را به هم فشار می‌دهند باید با دندان‌پزشک بررسی شود.

در روکش‌های روی ایمپلنت تصویر مشابه است. یک متاآنالیز سال ۲۰۱۸ ماندگاری ۵ ساله روکش‌های تکی روی ایمپلنت را در متال‌سرامیک ۹۸٫۳ درصد و در زیرکونیا ۹۷٫۶ درصد یافت؛ لب‌پریدگی پرسلن در دو گروه مشابه بود، مشکلات زیبایی در زیرکونیا کمتر بود اما از دست رفتن به دلیل شکستگی ماده به‌طور معناداری بیشتر بود (۲٫۱ درصد در برابر ۰٫۲ درصد). راهنمای S3 سال ۲۰۲۵ انجمن ایمپلنتولوژی آلمان (DGI) و انجمن دندان‌پزشکی آلمان (DGZMK) می‌نویسد که در روکش‌های تکی روی ایمپلنت، لیتیم دی‌سیلیکات، سرامیک‌های سیلیکاتی و زیرکونیا در ۳ سال ماندگاری حدود ۹۶–۹۷ درصد دارند و در بریج‌های کوتاه و ساختارهای رویی تمام‌فک، شواهد بالینی فقط از یک نوع مشخص زیرکونیا پشتیبانی می‌کند. انتخاب ماده در ساختار رویی ایمپلنت تمام‌دهان را در صفحه‌ای جداگانه بررسی کرده‌ایم.

تصمیم را معاینه، بافت دندانی باقی‌مانده و بایت شما تعیین می‌کند. فهرست اول موقعیت‌هایی است که انتخاب ماده نسبتاً آسان است و فهرست دوم موقعیت‌هایی که تصمیم باید با دقت بیشتری گرفته شود.

روند زیر ترتیب معمول برای یک روکش تکی است. انتخاب ماده در آغاز این ترتیب انجام می‌شود، چون میزان تراش دندان بسته به ماده تغییر می‌کند.

1. 1

   تصمیم درباره اینکه آیا دندان روکش لازم دارد

   اگر دیواره‌های سالم باقی‌مانده کافی باشند، آنله یا اورله که دندان کمتری را تراش می‌دهد هم می‌تواند گزینه باشد. روکش در موقعیت‌هایی برجسته می‌شود که بخش بزرگی از دندان از دست رفته یا دیواره‌ها بسیار ضعیف شده‌اند.

2. 2

   انتخاب ماده

   جای دندان، بایت، عادت فشار دادن دندان‌ها، رنگ دندان‌های مجاور و تیره بودن یا نبودن رنگ زیر دندان با هم ارزیابی می‌شوند. در دندانی که تیره شده، ماده‌ای که نور زیادی عبور می‌دهد ممکن است رنگ زیرین را نشان دهد.

3. 3

   تراش دندان

   Cleveland Clinic می‌نویسد برای اینکه روکش در جای خود بنشیند، مقداری بافت از لایه بیرونی دندان برداشته می‌شود. مقدار برداشته‌شده بسته به ماده و طرح تغییر می‌کند؛ روکش‌های لایه‌گذاری‌شده با پرسلن برای لایه جای بیشتری لازم دارند.

4. 4

   قالب‌گیری یا اسکن دیجیتال و انتخاب رنگ

   از دندان و فک مقابل ثبت گرفته می‌شود و رنگ در نور روز با مقایسه با دندان‌های مجاور انتخاب می‌شود. در مرحله لابراتوار، دندان با روکش موقت محافظت می‌شود.

5. 5

   امتحان

   تطابق لبه روکش، تماس با دندان‌های مجاور، رنگ و بایت آن کنترل می‌شود. گفتن اینکه رنگ یا شکل روکش را نمی‌پسندید در این مرحله بسیار آسان‌تر از پس از چسباندن است.

6. 6

   چسباندن

   بسته به ماده از سمان کلاسیک یا چسب رزینی استفاده می‌شود. شیشه‌سرامیک‌ها معمولاً با چسب متصل می‌شوند و این کار محیطی خشک لازم دارد.

7. 7

   کنترل بایت و پرداخت

   سطوح سرامیکی که تنظیم شده‌اند پرداخت می‌شوند. تصور می‌شود سطح سرامیکی که زبر مانده دندان مقابل را بیشتر می‌ساید؛ پرسیدن اینکه آیا پرداخت انجام شده یا نه، پرسشی بجاست.

روکش تنها راه نجات دندان نیست. بسته به بافت دندانی باقی‌مانده و وضعیت دندان، راه‌هایی هم هست که دندان کمتری تراش می‌دهند یا کاملاً متفاوت‌اند.

بخشی از مشکلات زیر در همه مواد دیده می‌شود و بخشی ویژه طرح‌های مشخص است.

پس از چسباندن روکش، عادت کردن دندان معمولاً کوتاه است. روند زیر سیر معمول است؛ گفته‌های دندان‌پزشکتان اولویت دارد.

1. دوره روکش موقت

   در مرحله لابراتوار با روکش موقت خوراکی‌های چسبناک و سفت را با آن سمت نجوید. اگر روکش موقت افتاد، دندان را مدت طولانی باز رها نکنید و با دندان‌پزشکتان تماس بگیرید.

2. روزهای اول

   Cleveland Clinic می‌نویسد حساسیت دندان و لثه که چند روز طول بکشد پس از روکش شایع است.

3. هفته‌های اول

   زبان به شکل روکش عادت می‌کند. اگر هنگام گاز گرفتن روکش زودتر می‌خورد یا دندان‌ها کامل روی هم بسته نمی‌شوند، صبر نکنید؛ بایت را می‌توان با تنظیمی کوچک اصلاح کرد.

4. در طول سال‌ها

   Cleveland Clinic می‌نویسد روکش‌ها با مراقبت دقیق به‌طور میانگین ۵ تا ۱۵ سال دوام می‌آورند. تمیز نگه داشتن لبه روکش با نخ دندان یا مسواک بین دندانی و معاینه‌های منظم، بیشترین اثر را بر این مدت دارند.

قیمت روکش به اقلام زیادی، از ماده تا لابراتوار، بستگی دارد؛ ما در اینجا عددی نمی‌دهیم. اقلام اصلی که تفاوت ایجاد می‌کنند این‌هاست:

ماده و طرح

متال‌سرامیک، زیرکونیا و شیشه‌سرامیک هزینه مواد متفاوتی دارند؛ طرح یکپارچه و طرح لایه‌گذاری‌شده با پرسلن هم کار لابراتوار را تغییر می‌دهند.

روش ساخت

روکشی که با کامپیوتر طراحی و تراش داده می‌شود و روکشی که لایه‌هایش با دست گذاشته می‌شود، فرایندهای لابراتواری متفاوتی لازم دارند.

آماده‌سازی دندان

اگر عصب‌کشی، کور و پست (post core) یا اصلاح لثه لازم باشد، دامنه کل کار بزرگ‌تر می‌شود.

تعداد روکش و بریج

روکش تکی و بریجی که چند دندان را به هم وصل می‌کند، برنامه‌ریزی و مواد متفاوتی لازم دارند.

روی دندان یا روی ایمپلنت

در روکش روی ایمپلنت، قطعات ایمپلنت و اجزای اتصال هم در حساب وارد می‌شوند.