لکهٔ سیگار و جرم روی دندان: چگونه پاک می‌شود و پس از آن چه پیش می‌آید؟

تغییر رنگ دندان دو گونه است. Cleveland Clinic لکه‌های بیرونی (اکسترینسیک) را رنگ‌گرفتگی‌هایی تعریف می‌کند که بر سطح بیرونی مینا اثر می‌گذارند و بیشتر وقت‌ها از خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها می‌آیند؛ و لکه‌های درونی (اینترینسیک) را تغییر رنگ‌هایی که از درون دندان شروع می‌شوند و بر لایهٔ عاج زیر مینا اثر می‌گذارند. به گفتهٔ Cleveland Clinic، سیگار و دیگر فراورده‌های تنباکو یکی از دلیل‌هایی‌اند که تغییر رنگ در این افراد بیشتر از غیرسیگاری‌ها دیده می‌شود. لکهٔ تنباکو تا حد زیادی روی سطح بیرونی است؛ به همین دلیل با تمیز کردن بیشتر وقت‌ها آشکارا کم می‌شود.

جرم دندان چیز دیگری است. لایهٔ نرم باکتریایی‌ای که هر روز روی دندان شکل می‌گیرد (پلاک) اگر تمیز نشود، با مواد معدنی بزاق سفت می‌شود و به جرم تبدیل می‌شود. سطح جرم زبر است؛ پلاک و رنگ تازه به این سطح زبر آسان‌تر از مینای صاف می‌چسبند. نوار قهوه‌ای تیره‌ای که در یک فرد سیگاری می‌بینید بیشتر وقت‌ها همین دو چیز است که روی هم نشسته‌اند: زیر آن جرم سفت‌شده، و روی آن و در درونش رنگی که تنباکو بر جا گذاشته است.

جای لکه سرنخ می‌دهد. سطح رو به زبان دندان‌های جلویی پایین، چون نزدیک جایی است که غدد بزاقی باز می‌شوند، جایی است که جرم بیشتر از همه در آن جمع می‌شود. سطح رو به گونهٔ دندان‌های آسیای بالا هم ناحیهٔ مشابهی است. اگر نواری تیره می‌بینید که در امتداد خط لثه کشیده شده و به سمت فاصلهٔ میان دندان‌ها ضخیم‌تر می‌شود، به احتمال زیاد رسوبی آمیخته با جرم است. رنگ خاکستری یا زردی که یکنواخت بر کل سطح دندان پخش شده، بیشتر با تغییر رنگ درونی جور است و ممکن است با تمیز کردن تغییر نکند.

بخش دیدنی نیمی از مشکل است. زیر خط لثه هم ممکن است جرم جمع شود و این جرم از بیرون دیده نمی‌شود. رسوب زیر لثه چون چسبیده به لثه است، التهاب را پیوسته تغذیه می‌کند. NHS نخستین نشانه‌های بیماری لثه را خونریزی لثه هنگام مسواک زدن، استفاده از نخ دندان یا خوردن چیزی سفت، و متورم و قرمز شدن لثه برمی‌شمارد. در افراد سیگاری یکی از این نشانه‌ها، یعنی خونریزی، ممکن است کمتر از انتظار دیده شود.

سیگار چرا خونریزی لثه را کم می‌کند؟ اثر تنگ‌کنندهٔ رگ نیکوتین و دود تنباکو رایج‌ترین توضیحی است که در این باره مطرح می‌شود. در یک پژوهش مورد-شاهدی که در ۲۰۲۵ در Journal of Periodontology منتشر شد، نسبت نواحی‌ای که هنگام سوند زدن خونریزی داشتند در افراد سیگاری مبتلا به بیماری لثه ۴۵ درصد و در افراد غیرسیگاری بدون بیماری لثه ۷۸ درصد بود؛ نویسندگان این را اثر نیکوتین در پنهان کردن التهاب لثه تفسیر کردند. این پژوهش در کابل، در یک بیمارستان و فقط روی ۱۲۲ مرد ۱۵ تا ۵۰ ساله انجام شد؛ در گروه مورد فقط افراد سیگاری مبتلا به بیماری لثه و در گروه شاهد فقط افراد غیرسیگاری سالم بودند و اینکه چرا خونریزی کم شده مستقیماً اندازه‌گیری نشد؛ توضیح نیکوتین تفسیر نویسندگان است. این محدودیت‌ها را در نظر داشته باشید؛ با این حال نتیجهٔ عملی این است: اگر سیگار می‌کشید، خونریزی نکردن لثه‌تان ممکن است به معنای سالم بودنش نباشد.

خطر فقط به پنهان ماندن محدود نمی‌شود. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) می‌نویسند خطر بیماری لثه در افراد سیگاری دو برابر غیرسیگاری‌هاست، هرچه بیشتر و طولانی‌تر سیگار کشیده شود خطر بیشتر می‌شود و درمان‌های بیماری لثه در افراد سیگاری ممکن است کمتر کارساز باشند. به گفتهٔ CDC، ترک سیگار به بهبود لثه پس از درمان کمک می‌کند.

در ایمپلنت هم وضعیت مشابه است. در یک فراتحلیل سال ۲۰۱۵ که ۱۰۷ پژوهش را کنار هم گذاشته، از ۱۹٬۸۳۶ ایمپلنتی که برای افراد سیگاری گذاشته شده بود ۶٫۳۵ درصد و از ۶۰٬۴۶۴ ایمپلنتی که برای غیرسیگاری‌ها گذاشته شده بود ۳٫۱۸ درصد شکست خورده بود؛ سیگار خطر عفونت پس از جراحی و تحلیل استخوان اطراف ایمپلنت را هم بالا می‌برد. نویسندگان می‌افزایند که نتایج به دلیل عوامل کنترل‌نشده در پژوهش‌ها باید با احتیاط تفسیر شوند. یعنی درست نیست بگوییم برای فرد سیگاری نمی‌توان ایمپلنت گذاشت، اما روشن است که خطر به‌طور قابل‌اندازه‌گیری بالا می‌رود. جزئیات در صفحهٔ سیگار و ایمپلنت ماست.

پیوند میان لکه و سلامت از همین‌جا برقرار می‌شود. لکهٔ قهوه‌ای به‌خودی‌خود بیماری نیست، مشکلی زیبایی است. اما شرایطی که آن را می‌سازند، یعنی جمع شدن جرم و سیگار، دو تغذیه‌کنندهٔ قوی بیماری لثه‌اند. به همین دلیل باید به جرم‌گیری رفت، نه فقط برای روشن کردن دندان‌ها، بلکه برای اندازه‌گیری پاکت‌های لثه هم.

فهرست اول نشانه‌هایی است که می‌گویند لکه به احتمال زیاد روی سطح است و با تمیز کردن کم می‌شود. اگر یکی از نشانه‌های فهرست دوم با وضعیت شما جور است، ممکن است جز لکه مشکل دیگری هم باشد و باید در معاینه به‌ویژه آن را بگویید.

ترتیب این است: نخست فهمیدن وضعیت لثه، سپس برداشتن رسوب و در پایان ارزیابی رنگ. تصمیم سفید کردن پس از جرم‌گیری گرفته می‌شود، نه پیش از آن.

1. 1

   معاینه و اندازه‌گیری لثه

   دندان‌پزشک دندان‌ها، پرکردگی‌ها و روکش‌های قدیمی را بررسی می‌کند و در صورت نیاز پاکت‌های لثه را با سوندی باریک اندازه می‌گیرد. بگویید سیگار می‌کشید و روزی چقدر می‌کشید؛ کم بودن خونریزی با این اطلاعات تفسیر می‌شود.

2. 2

   جرم‌گیری اولتراسونیک

   ابزاری که نوکش می‌لرزد، همراه با افشانهٔ آب جرم سفت را از سطح دندان جدا می‌کند. جرمی که درست زیر خط لثه است هم در همین مرحله برداشته می‌شود. لرزش و صدای آب ممکن است آزاردهنده باشد، اما این کار خود دندان را ساییده نمی‌کند.

3. 3

   تمیز کردن ظریف با ابزار دستی

   جرمی که در فاصلهٔ میان دندان‌ها و جاهای تنگ مانده با ابزارهای کوچک دستی برداشته می‌شود. اگر زیر لثه رسوب عمیقی باشد، دندان‌پزشک ممکن است آن را به جلسهٔ جداگانه‌ای برای تمیز کردن عمیق واگذارد؛ NHS می‌نویسد در موارد پیشرفته ممکن است تمیز کردن عمیق زیر لثه لازم شود.

4. 4

   پولیش با هوا (ایرفلو) یا براق کردن

   ایرفلو با پاشیدن آب، هوا و پودری ریز روی دندان رنگ سطحی را برمی‌دارد. نوع پودر مهم است: در یک مرور سال ۲۰۲۵ که پژوهش‌های آزمایشگاهی را کنار هم گذاشته، پودرهای بی‌کربنات سدیم و کربنات کلسیم سطح پرکردگی‌ها و روکش‌ها را زبر می‌کردند و پودرهای گلیسین و اریتریتول کمترین سایندگی را داشتند. همین مرور دریافت ابزارهای اولتراسونیک هم ممکن است به‌ویژه سطح پرکردگی کامپوزیت و گلاس‌آینومر را زبر کنند و روکش‌های زیرکونیا و لیتیوم دی‌سیلیکات کمتر آسیب می‌بینند؛ این‌ها یافته‌های آزمایشگاهی‌اند. اگر پرکردگی یا روکش دارید، می‌توانید بپرسید کدام پودر به کار می‌رود.

5. 5

   ارزیابی دوبارهٔ رنگ

   رنگی که پس از جرم‌گیری می‌ماند رنگ خود دندان است. Cleveland Clinic می‌نویسد سفید کردن بیشتر از همه در لکه‌های سطح بیرونی کارساز است و در لکه‌های عمیق ممکن است باندینگ یا ونیر لازم شود. اگر سفید کردن خواسته شود، در همین مرحله و روی لثه و دندان‌های سالم برنامه‌ریزی می‌شود.

6. 6

   تعیین فاصلهٔ معاینه

   اینکه هر چند وقت یک بار جرم‌گیری لازم است، بر پایهٔ سرعت جمع شدن جرم، وضعیت لثه و ادامه دادن یا ندادن سیگار تعیین می‌شود. اگر بیماری لثه باشد، فاصله کوتاه‌تر می‌شود.

جرم‌گیری بخش بزرگ لکه را برمی‌دارد. بسته به رنگ باقی‌مانده و وضعیت دندان‌ها، دربارهٔ گزینه‌های زیر صحبت می‌شود.

موارد زیر روش‌هایی‌اند که در اینترنت بیشتر از همه توصیه می‌شوند و تصمیم‌های نادرستی که بیشتر از همه گرفته می‌شوند. هر کدام بهایی دارد.

زمان‌ها بسته به مقدار جرم و وضعیت لثه فرق می‌کنند. روند زیر سیر معمول را شرح می‌دهد؛ توصیهٔ پزشکی که شما را پیگیری می‌کند مقدم است.

1. روز جرم‌گیری

   ممکن است لثه کمی خونریزی کند و حساس باشد. در جاهایی که جرم برداشته شده ممکن است فاصلهٔ میان دندان‌ها برای نخستین بار خالی حس شود؛ این فضا جایی است که پیش‌تر جرم پرش کرده بود.

2. روزهای اول

   ممکن است گردن دندان‌ها به سرما حساس باشد، به‌ویژه در جاهایی که لثه تحلیل رفته است. استفاده از خمیردندان مخصوص دندان‌های حساس و ادامهٔ مسواک زدن با مسواک نرم معمولاً کافی است.

3. هفته‌های اول

   پس از برداشتن جرم، با کم شدن التهاب، قرمزی و تورم لثه برمی‌گردد. در افراد سیگاری این بهبود ممکن است کندتر باشد.

4. ماه‌های بعد

   اگر سیگار ادامه یابد، رنگ دوباره جمع می‌شود. اینکه لکه با چه سرعتی برمی‌گردد، معیار خوبی برای تعیین فاصلهٔ معاینه‌های شماست.

اینجا رقمی نمی‌دهیم؛ دامنهٔ تمیز کردن از دهانی به دهان دیگر بسیار فرق می‌کند. عوامل اصلی تعیین‌کنندهٔ دامنه:

مقدار و جای جرم

جرمی که فقط بالای لثه است ممکن است در یک جلسه برداشته شود؛ رسوب عمیق زیر لثه ممکن است جلسه‌های جداگانه لازم داشته باشد.

وجود بیماری لثه

اگر عمق پاکت بیشتر شده باشد، به جای جرم‌گیری ساده درمان لثه و معاینهٔ مکررتر لازم است.

روش به‌کاررفته

اینکه در کنار جرم‌گیری اولتراسونیک ایرفلو یا براق کردن هم انجام شود یا نه، دامنه را تغییر می‌دهد.

سفید کردن و ترمیم‌ها

سفید کردن پس از جرم‌گیری یا نو کردن پرکردگی‌ها و روکش‌های قدیمی کارهای جداگانه‌ای‌اند.