Mijn lip is plotseling opgezwollen: hoe komt dat en wanneer bel ik 112?

De lip bestaat uit een dun laagje huid en slijmvlies met daaronder los bindweefsel en veel bloedvaten. Dat losse weefsel neemt vocht dat uit de bloedvaten lekt makkelijk op; daarom kan een lip in een paar minuten of een paar uur twee keer zo dik worden. De NHS omschrijft angio-oedeem als een plotselinge zwelling van een deel van het lichaam en noemt het gezicht, vooral lippen, tong en oogleden, bij de plekken die het vaakst getroffen zijn. MSD Manuals voegt eraan toe dat de zwelling aan beide kanten ongelijk kan zijn en wat pijnlijk kan aanvoelen; dat één lip, of zelfs de helft van een lip, opzwelt, past dus bij dit beeld.

De eerste en bruikbaarste aanwijzing is of er netelroos (galbulten: jeukende, verheven plekken die rood zijn of een bleek midden hebben) op de huid zit. De NHS schrijft dat een zwelling door een allergische reactie meestal samengaat met een jeukende, verheven uitslag. MSD geeft aan dat erfelijk en verworven angio-oedeem op de allergische vorm lijken, maar dat er daarbij geen netelroos ontstaat, en dat ook ACE-remmers angio-oedeem zonder netelroos kunnen geven. Dat is de eerste controle die u thuis kunt doen: kijk naar uw romp, armen en hals. Zijn er jeukende bulten, dan is allergie waarschijnlijker; zijn er helemaal geen, dan een medicijn of een erfelijke oorzaak.

Dat onderscheid bepaalt niet alleen de diagnose, maar ook de behandeling. MSD schrijft dat bij licht angio-oedeem met netelroos antihistaminica de jeuk deels wegnemen en de zwelling verminderen, maar dat bij angio-oedeem zonder netelroos, bijvoorbeeld door een ACE-remmer of een erfelijke oorzaak, antihistaminica, corticosteroïden en adrenaline mogelijk niet werken. Thuis een allergiepil nemen en wachten tot de zwelling zakt, is bij een zwelling zonder netelroos daarom geen betrouwbaar plan.

ACE-remmers zijn medicijnen tegen hoge bloeddruk en hartfalen waarvan de werkzame stof meestal op -pril eindigt: enalapril, ramipril, lisinopril, perindopril en dergelijke. MSD schrijft dat een zwelling door deze medicijnen vooral het gezicht en de bovenste luchtwegen treft. In het OCTAVE-onderzoek met 25.302 patiënten kreeg 0,68% van wie 24 weken enalapril gebruikte angio-oedeem. Het verraderlijke zit in de timing: een casusoverzicht beschrijft zwellingen die pas laat optraden bij een medicijn dat al jaren probleemloos werd gebruikt, en raadt aan bij elke onverklaarde zwelling rond de mond naar dat medicijn te vragen. MSD geeft aan dat de klachten, als een ACE-remmer de oorzaak is, na het stoppen meestal binnen 24 tot 48 uur afnemen. Stop niet op eigen houtje met het medicijn; de wijziging hoort bij de arts die het voorschreef.

Hoe gevaarlijk een lipzwelling is, hangt af van de vraag of de zwelling tot de lip beperkt blijft. In een onderzoek in drie Amerikaanse academische ziekenhuizen werden 311 patiënten die met angio-oedeem door een ACE-remmer op de spoedeisende hulp kwamen allemaal door een kno-arts met een dun cameraatje aan het strottenhoofd onderzocht. Bij wie alleen gezicht, onderlip of bovenlip gezwollen had, was de kans dat er aan de luchtweg moest worden ingegrepen klein. Betrokkenheid van tong, zacht gehemelte en strottenhoofd verhoogde dat risico duidelijk; bij zwelling van de stembanden was de oddsratio 33,5. Slikproblemen, een veranderde stem, kwijlen, kortademigheid en een brok in de keel hingen samen met de noodzaak tot ingrijpen; patiënten bij wie dat nodig was, kwamen meestal binnen 4 uur na het begin van de klachten binnen.

Die uitkomst maakt een lipzwelling niet onschuldig. De NHS zet een plotselinge zwelling van lippen, mond, keel of tong rechtstreeks in de lijst voor 999, omdat aan het begin niemand kan weten of een zwelling die in de lip begint doorzet naar tong en keel. Wat het onderzoek thuis betekent, is iets anders: merkt u terwijl uw lip gezwollen is dat uw tong dikker wordt, uw stem hees klinkt of u uw speeksel niet kunt doorslikken, dan is het beeld overgegaan in het gevaarlijkste deel en telt elke minuut.

Erfelijk angio-oedeem is zeldzaam, maar raakt de tandheelkunde rechtstreeks. MSD schrijft dat deze aandoening ontstaat door een tekort of een slecht werkend C1-esteraseremmer, een eiwit van het afweersysteem, en geen netelroos geeft; bij terugkerende zwellingen zonder netelroos of als vergelijkbare zwellingen in de familie voorkomen, laten artsen daar gericht op testen. In een onderzoek uit het Roemeense register voor erfelijk angio-oedeem had 47,6% van de patiënten vóór de diagnose na een tandheelkundige ingreep een zwelling gehad die op deze aandoening wees, en vóór de diagnose had 86,2% van deze patiënten corticosteroïden en antihistaminica gekregen. Zwellen uw lip of gezicht telkens weer op na een tandartsbehandeling, vraag uw arts dan naar deze mogelijkheid.

Oorzaken buiten angio-oedeem hebben elk hun eigen kenmerken. Een mucokèle is een pijnloos, rond, vaak doorzichtig of blauwachtig blaasje dat ontstaat als de afvoergang van een klein speekselkliertje aan de binnenkant van de lip beschadigd raakt; de Cleveland Clinic schrijft dat het meestal aan de binnenkant van de onderlip zit en meestal door op de lip bijten ontstaat. Het laat niet de hele lip zwellen, maar één plekje. Een bijen- of wespensteek laat een klein puntje achter waar de angel naar binnen ging, met een pijnlijke zwelling eromheen. Een zwelling na een klap heeft een duidelijke oorzaak en gaat meestal samen met een blauwe plek. Ook een abces vanuit een tand kan het gezicht laten zwellen; die zwelling is pijnlijk en warm, en meestal ging er kiespijn aan vooraf.

De beelden in de eerste lijst zijn geen spoedgeval, maar vragen wel om beoordeling door een arts. Geldt ook maar één signaal uit de tweede lijst, wacht dan niet af en rijd niet zelf naar het ziekenhuis.

De volgorde begint bij het gevaar: eerst zeker weten dat de luchtweg veilig is, daarna pas naar de oorzaak zoeken. De stappen hieronder omvatten zowel wat u thuis doet als de weg die de arts volgt.

1. 1

   Let eerst op de alarmsignalen

   Wordt de tong dikker, klinkt uw stem hees, kunt u slikken, ademt u vrij, bent u duizelig? Geldt een van deze dingen of is de lip plotseling opgezwollen, bel dan 112. De NHS zegt niet met uw eigen auto naar de spoedeisende hulp te gaan. Bij anafylaxie zijn de stappen van de NHS: een adrenaline-auto-injector gebruiken als u die heeft, een ambulance bellen, gaan liggen (bij benauwdheid met de schouders omhoog of rustig zittend), en niet opstaan of lopen, ook niet als u zich goed voelt.

2. 2

   Leg het tijdstip vast en maak een foto

   Omdat de zwelling tijdelijk is, ziet de arts hem vaak niet. Fotografeer met uw telefoon wanneer de zwelling begon, hoe groot hij op zijn grootst was en wanneer hij zakte. Is er netelroos, fotografeer die dan ook; of er wel of geen netelroos is, schift meteen de oorzaken waaraan de arts denkt.

3. 3

   Schrijf de afgelopen 24 uur op

   Wat heeft u gegeten, heeft u een nieuw medicijn of een pijnstiller genomen, bent u door een insect gestoken, heeft u bij de tandarts een ingreep gehad, heeft u op uw lip gebeten? MSD noemt aspirine en andere niet-steroïde ontstekingsremmers (NSAID’s), ACE-remmers, sommige opioïden, insectensteken, eieren, vis, schaaldieren, noten en fruit als veelvoorkomende uitlokkers.

4. 4

   Neem uw medicijndoosjes mee naar de arts

   Neem van elk medicijn dat u gebruikt het doosje of een foto mee. Eindigt de naam van uw bloeddrukmedicijn op -pril, zeg dat dan apart, ook als u het al jaren gebruikt. Het besluit en een eventuele wijziging liggen bij de arts die het voorschreef.

5. 5

   Komt het terug, vraag dan om de juiste onderzoeken

   Is de zwelling vaker dan één keer opgetreden en was er geen netelroos, of komen vergelijkbare zwellingen in de familie voor, vraag uw huisarts of een allergoloog-immunoloog dan of er bloedonderzoek naar erfelijk en verworven angio-oedeem nodig is. MSD schrijft dat artsen in die situatie deze onderzoeken doen.

6. 6

   Blijft er een blaasje of verharding in de lip, laat het dan aan uw tandarts zien

   Een blaasje dat na dagen niet zakt en op één plek blijft zitten, kan een mucokèle zijn. Een zwelling die al weken aanhoudt, harder wordt of een wondje vormt, moet door een tandarts of kaakchirurg worden bekeken; zo nodig wordt er een stukje weefsel afgenomen en onderzocht (biopsie).

Er is niet één behandeling voor een opgezwollen lip; wat er gebeurt, hangt af van de oorzaak van de zwelling en van de vraag of die de luchtweg bedreigt.

Hieronder staan beslissingen waardoor angio-oedeem ernstiger wordt of de oorzaak jarenlang niet wordt gevonden.

De duur hangt af van de oorzaak. Het verloop hieronder geldt voor het gewone beloop van angio-oedeem; het plan van de arts die u behandelt, gaat voor.

1. De eerste uren

   Een allergische zwelling begint kort na contact met de uitlokker; de NHS schrijft dat de verschijnselen van anafylaxie meestal binnen enkele minuten beginnen. In het onderzoek naar ACE-remmers kwamen patiënten bij wie aan de luchtweg moest worden ingegrepen meestal binnen 4 uur na het begin van de klachten op de spoedeisende hulp; een snel toenemende zwelling is dus de gevaarlijkere.

2. Na behandeling van anafylaxie

   De NHS schrijft dat u meestal 2 tot 12 uur in het ziekenhuis blijft, soms langer. Daarom gaat de observatie ook door als de klachten al voorbij zijn.

3. Als een medicijn de oorzaak is

   MSD schrijft dat de klachten na het stoppen met een ACE-remmer meestal binnen 24 tot 48 uur afnemen. Wordt hetzelfde medicijn voortgezet, dan is te verwachten dat de zwelling terugkomt.

4. Mucokèle en letsel

   De meeste mucokèles barsten vanzelf open en slinken; komen ze terug, dan moeten ze worden verwijderd. Een zwelling door bijten of een klap zakt meestal binnen een paar dagen.

We noemen hier geen bedragen, want achter een opgezwollen lip kan een mucokèle zitten die vanzelf overgaat, maar ook anafylaxie waarvoor observatie in het ziekenhuis nodig is. De onderdelen die de omvang bepalen:

Of de luchtweg betrokken is

Een zwelling die tot de lip beperkt blijft en een zwelling van tong en keel vragen om zorg op een heel ander niveau.

Of de zwelling terugkomt

Een eenmalige zwelling met een duidelijke oorzaak vraagt meestal geen onderzoek; een terugkerende zwelling zonder netelroos vraagt om bloedonderzoek en begeleiding door een specialist.

Het soort oorzaak

Allergie, een medicijn, een erfelijke aandoening en een blaasje in de lip horen bij verschillende specialisten en vragen om verschillende behandelingen.