Gərginlik tipli baş ağrısı və dişləri sıxma: ağrı dişdən gəlir, yoxsa əzələdən?

NHS gərginlik tipli baş ağrısını başın, üzün və ya boynun hər iki yanında ağrı, başın üstünə nəsə basırmış və ya ətrafı sıxılırmış kimi hiss və toxunanda artan həssaslıq kimi təsvir edir. Bu ağrı ilə gündəlik işlərinizi davam etdirə bilirsiniz və hərəkət ağrını artırmır. Ağrı ən azı 30 dəqiqə çəkir, bəzən bir neçə gün davam edir. MSD Manuals ayda 15 gündən az rast gəlinən ağrını epizodik, 15 gün və ya daha çox rast gəlinən ağrını isə xroniki kimi ayırır. NHS-ə görə gərginlik tipli baş ağrısı altda yatan xəstəliyin əlaməti deyil.

NHS-in sadaladığı tez-tez rast gəlinən səbəblər stres, yuxu problemləri və kofeindir; o, ağrıkəsicilərdən çox tez-tez və ya uzun müddət istifadə etməyin də baş ağrısı yaratdığını, buna dərmanın həddindən artıq istifadəsi ilə bağlı baş ağrısı və ya «rebaund» baş ağrısı deyildiyini yazır. MSD təhrikedici amillər arasında yuxu pozğunluqlarını, boyun ağrısını və çənə oynağı pozğunluğunu sayır. NHS-ə görə çənə oynağı pozğunluğunun əlamətləri çənə, qulaq və gicgah ətrafında ağrı, çənə hərəkət edəndə şıqqıltı və ya xırçıltı, gicgahlarda baş ağrısı, ağzı tam aça bilməmə və çənənin ilişməsidir; ağrı çeynəyərkən və stresli dövrlərdə artır.

Dişləri sıxma ilə baş ağrısı arasındakı əlaqə iki sistematik icmalda araşdırılıb və nəticə maraqlı bir fərq göstərir. Yetkinlərdə aparılmış müşahidə tədqiqatlarını nəzərdən keçirən 2021-ci il tarixli icmalda gərginlik tipli baş ağrısını araşdıran üç tədqiqatda yalnız oyaq vəziyyətdə, yəni gün ərzində dişləri sıxma ilə əhəmiyyətli əlaqə tapıldı; gündüz sıxanlarda gərginlik tipli baş ağrısı ehtimalı təxminən 5 dəfə yüksək tapıldı; müəlliflər tədqiqatlar arasında bu fərqin 17 dəfəyə qədər çıxdığını yazır. Yuxuda dişləri qıcırtmanın gərginlik tipli baş ağrısı ilə əlaqəsi aşkarlanmadı. Sübutların etibarlılıq dərəcəsi aşağı və çox aşağı qiymətləndirildi; tədqiqatlar müşahidə xarakterli olduğu üçün sıxmanın baş ağrısına səbəb olduğu, yoxsa hər ikisinin ortaq səbəbə bağlı olduğu məlum deyil.

Yuxu tərəfi isə daha qarışıqdır. Yuxuda dişləri qıcırtma ilə baş ağrısını araşdıran 2014-cü il tarixli icmalda meyarlara uyğun gələn yalnız iki yetkin tədqiqatı var idi; hər ikisində yuxuda dişlərini qıcırtma vərdişi olanlarda baş ağrısı ehtimalı daha yüksək idi, amma tədqiqatlar fərqli baş ağrısı növlərinə baxırdı. Müəlliflər uşaqlarda əlaqəni nə təsdiqləyəcək, nə də təkzib edəcək qədər sübut olmadığını yazır. Gecə kapasının gərginlik tipli baş ağrısına təsiri bu iki icmalda araşdırılmayıb; NHS kapanı dişləri zədələnmədən qorumaq üçün tövsiyə edir. Gün ərzində dişlərinizi sıxdığınızı hiss edirsinizsə, yalnız gecə kapasına güvənmək əvəzinə bunu da həkiminizlə müzakirə edin.

Çənə əzələsi mənşəli baş ağrısını ayırd etməyin ölçülmüş yolu var. Baş ağrısı və çənə oynağı pozğunluğu olan 373 nəfər üzərində aparılmış diaqnostik tədqiqat çənə oynağı ilə bağlı baş ağrısı üçün iki meyar təklif etdi: ağrının gicgahda olması və çənə hərəkəti, çeynəmə və ya sıxma kimi vərdişlərlə dəyişməsi; gicgahdakı əzələyə basdıqda və ya çənə hərəkəti ilə eyni baş ağrısının yaranması. Həkim müayinəsi ilə tətbiq edilən bu meyarlar çənə oynağı pozğunluğu olan baş ağrılı şəxslərdə çənə mənşəli baş ağrısını 89% həssaslıq və 87% spesifiklik ilə ayırd etdi; evdə edilən sınaq üçün belə göstərici yoxdur. Yəni gicgahınıza yüngülcə basdığınızda və ya dişlərinizi sıxdığınızda tanıdığınız baş ağrısı yaranırsa, bu, əzələ və çənə tərəfinin həkimlə müzakirə olunmasına layiq bir ipucudur; diaqnozu isə müayinə qoyur.

Dişlərlə qarışıqlıq burada başlayır. NHS diş ağrısının səbəbləri arasında dişləri sıxma və qıcırtmanı açıq şəkildə sayır; dişləri sıxmanın əlamətləri arasında da çənə ağrısını, yeyilmiş və ya sınıq dişləri, həssaslığı, baş ağrısını və qulaq ağrısını göstərir. Çənə əzələlərindən yayılan ağrı müəyyən bir dişdə deyil, bir nahiyədə, çox vaxt yuxarı və ya aşağı arxa dişlərdə və küt sızıltı kimi hiss oluna bilər. Dərc olunmuş bir klinik hal təsvirində çənə əzələsi mənşəli ağrı diş ağrısı sanılmış və pasiyentə geri dönməz diş prosedurları aparılmışdır; müəlliflər ağrının mənbəyi aydın deyilsə, geri dönməz müalicədən əvvəl hərtərəfli müayinə lazım olduğunu vurğulayır.

Əksi də keçərlidir: real diş problemi də baş ağrısı ilə gələ bilər. Kariyesin, absessin, çatlamış dişin və ya iltihablanmış ağıl dişinin ağrısı üzün bir tərəfinə və gicgaha yayıla bilər. Bu halda ağrı adətən birtərəfli olur, müəyyən dişdə isti, soyuq, şirin və ya dişləmə ilə təhrik olunur və çox vaxt ağrıkəsici ilə keçmir. NHS 2 gündən uzun çəkən, ağrıkəsici ilə keçməyən, qızdırma, dişləyəndə ağrı, qızarmış diş əti və ya ağızda pis dadla müşayiət olunan diş ağrısında diş həkiminə getməyi deyir. İkitərəfli, təzyiq tipli gərginlik ağrısı isə tək bir dişə işarə etmir.

Son xəbərdarlıq ağrıkəsicilərlə bağlıdır. MSD yazır ki, ağrıkəsicilərin və ya kofeinin, həm baş ağrısı dərmanlarındakı, həm də içkilərdəki kofeinin həddindən artıq istifadəsi hər gün baş ağrısına səbəb ola bilər. Dişləri sıxma ilə bağlı baş ağrısını hər gün ağrıkəsici ilə yatırmaq zamanla dərmanın özündən gələn ikinci baş ağrısını da əlavə edə bilər. Həftədə bir neçə dəfə baş ağrısı olursa və ya ağrıkəsiciyə ehtiyacınız artırsa, bunu ailə həkiminizlə müzakirə edin.

Birinci siyahı baş ağrısının gərginlik tipli və çənə əzələləri ilə əlaqəli olma ehtimalını artıran işarələrdir. İkinci siyahı ağrının başqa səbəbə bağlı ola biləcəyini göstərir; oradan bir maddə sizə uyğun gəlirsə, gözləməyin.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq təhlükəli baş ağrısı işarələrindən başlayır, sonra baş ağrısının tipinə və çənə ilə diş ayrımına keçir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili işarələr

   Qəfil və çox şiddətli başlanğıc, nevroloji əlamətlər, görmə itkisi, çox yüksək qızdırma, ənsə sərtliyi və ya işıqdan həddindən artıq narahatlıq, yaxud son 3 ayda başa zərbə varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin.

2. 2

   Baş ağrısı gündəliyi

   NHS yazır ki, müntəzəm gərginlik tipli baş ağrısında həkim ağrının tezliyini və müddətini qeyd edən baş ağrısı gündəliyi tövsiyə edə bilər. Buna ağrının saatını, qəbul etdiyiniz dərmanı və günü, səhər çənə yorğunluğunun olub-olmadığını və gün ərzində sıxdığınızı hiss etdiyiniz anları əlavə edin.

3. 3

   Gün ərzində sıxmanın yoxlanılması

   Telefonunuzda gün ərzində bir neçə xatırlatma qurun və hər dəfə dişlərinizin bir-birinə toxunub-toxunmadığına baxın. NHS yeməkdən başqa vaxtlarda dişlərin aralı durmalı olduğunu yazır; dişlər tez-tez təmasdadırsa, bunu həkiminizə deyin.

4. 4

   Baş ağrısının tipinin müəyyən edilməsi

   Ailə həkimi ağrının yerini, xarakterini, müşayiət edən əlamətləri və ağrıkəsici istifadəsinin tezliyini soruşur; miqren, klaster baş ağrısı və dərmanın həddindən artıq istifadəsi ilə bağlı baş ağrısı bu mərhələdə ayırd edilir.

5. 5

   Çənə əzələlərinin və oynağın müayinəsi

   Diş həkimi gicgahdakı və yanaqdakı çeynəmə əzələlərinə basaraq tanıdığınız ağrının yaranıb-yaranmadığına, ağzın açılma dərəcəsinə, çənə oynağının səslərinə və dişlərdəki yeyilmə izlərinə baxır. Diaqnostik tədqiqatdakı meyarlar bu müayinəyə əsaslanır.

6. 6

   Dişlərin test edilməsi

   Dişlərdə ağrı varsa, soyuq, perkussiya və dişləmə testləri, həmçinin rentgen ağrını izah edən dişin olub-olmadığını göstərir. Heç bir diş ağrını təkrar yaratmırsa, geri dönməz diş prosedurundan əvvəl əzələ mənşəli ağrı ehtimalı müzakirə olunmalıdır.

Gərginlik tipli baş ağrısının və dişləri sıxmanın müalicəsi çox vaxt birlikdə planlaşdırılır; ailə həkimi və diş həkimi eyni mənzərənin iki ucuna baxır.

Aşağıdakılar gərginlik tipli baş ağrısında və dişləri sıxmada tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Gərginlik tipli baş ağrısının gedişatı insandan insana dəyişir. Aşağıdakı axın NHS və MSD-nin təsviridir; sizi izləyən həkimin planı üstündür.

1. Bir ağrı epizodu

   NHS və MSD gərginlik tipli baş ağrısının ən azı 30 dəqiqə çəkdiyini, bəzən bir neçə gün davam etdiyini yazır.

2. İlk həftələr

   Gün ərzində sıxmanın yoxlanılması, yuxu rejimi, kofeinin azaldılması və rahatlama fəaliyyətləri ilə ağrıların tezliyini gündəlikdə izləyin.

3. Həftədə bir neçə dəfə və ya şiddətli

   NHS həftədə bir neçə dəfə gələn və ya şiddətli baş ağrısında, ağrıkəsici və rahatlamanın kömək etmədiyi hallarda ailə həkiminə getməyi deyir.

4. Ayda 15 gün və ya daha çox

   MSD bu tezlikdəki ağrını xroniki kimi müəyyən edir. Bu nöqtədə profilaktik müalicə və dərmanın həddindən artıq istifadəsinin qiymətləndirilməsi gündəmə gəlir.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki gərginlik tipli baş ağrısının və dişləri sıxmanın qiymətləndirilməsi insandan insana çox fərqli həcmdə ola bilər. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Baş ağrısının tipi

Sadə gərginlik ağrısı ailə həkimində idarə olunduğu halda, xroniki və ya qarışıq mənzərələr nevroloji qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Dişləri sıxmanın yaratdığı zədə

Yeyilmiş, sınıq və ya həssaslaşmış dişlərin bərpası həcmi böyüdür.

Kapa və çənə müalicəsi

Ağız qoruyucusu, fizioterapiya və ya psixoloji dəstək ayrıca maddələrdir.

Lüzumsuz prosedurdan qaçmaq

Əzələ mənşəli ağrının dişə bağlanması təsirsiz və geri dönməz diş müalicələrinə səbəb ola bilər.