Temporal arteriit: gicgah ağrısı və çeynəyərkən çənə ağrısı

MSD Manuals nəhəng hüceyrəli arteriiti baş, boyun və gövdənin yuxarı hissəsindəki böyük və orta ölçülü arteriyaların uzunmüddətli iltihabı kimi təsvir edir. Ən tipik zədələnən damar gicgahdan keçən temporal arteriyadır (gicgah arteriyası); bu damar saçlı dərinin bir hissəsini, çənə əzələlərini və görmə sinirlərini qidalandırır. Səbəbi məlum deyil. MSD yazır ki, xəstəlik qadınlarda daha tez-tez rast gəlinir, adətən 50 yaşdan yuxarı insanlara, çox vaxt 70 yaş ətrafındakılara təsir edir.

Çənə ağrısının mexanizmi ayaqda yeriyərkən gələn qıc ağrısına bənzəyir. İltihablı damar daraldıqda çeynəmə əzələləri istirahət vəziyyətində kifayət qədər qan alır, amma işləməyə başladıqda ehtiyac artanda qan çatmır və əzələ ağrıyır. Buna çənə klaudikasiyası deyilir. MSD bunu çənə əzələlərinin çeynəməyə başladıqdan qısa müddət sonra ağrıyıb yorulması kimi təsvir edir; dilin də yemək yeyərkən və ya danışarkən ağrıya bildiyini əlavə edir. NHS də əsas əlamətlər sırasında yemək yeyərkən və ya danışarkən gələn çənə ağrısını sayır.

Bu əlamətin dəyəri ölçülüb. Temporal arteriit şübhəsi ilə qiymətləndirilən 14.037 pasiyenti əhatə edən 68 tədqiqatın birləşdirildiyi bir meta-analizdə çənə klaudikasiyası xəstəliyi ən güclü düşündürən tapıntılardan biri oldu; gicgah arteriyasının qalınlaşması və gicgahda nəbzin hiss edilməməsi də güclü tapıntılar idi. Qan analizlərində eritrositlərin çökmə sürətinin (EÇS) 40 mm/saatdan yuxarı olmaması isə xəstəlik ehtimalını nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldırdı. Müəlliflər buna baxmayaraq vurğulayır ki, heç bir tapıntı tək başına diaqnoz qoymağa və ya onu istisna etməyə kifayət etmir.

Əsl təhlükə gözdədir. MSD yazır ki, görmə sinirinin qan axını kəsilərsə, qəfil və daimi korluq inkişaf edə bilər, bundan əvvəl ikili və ya bulanıq görmə, böyük kor nöqtələr və ya bir gözdə bir neçə dəqiqə ərzində keçən qəfil görmə itkisi ola bilər. İngiltərədə görüntüləmə və ya biopsiya ilə diaqnoz qoyulmuş 350 pasiyentlik kohortda pasiyentlərin 28,9%-ində görmə əlaməti, 13,7%-ində bir və ya iki gözdə görmə itkisi var idi və itirilən görmənin geri qayıtması nadir idi. Həmin mərkəzdə sürətli diaqnoz və müalicə yolu qurulduqdan sonra görmə itkisinin tezliyi 18,7%-dən 11,5%-ə düşdü.

Stomatologiya ilə kəsişdiyi yer çənədir. Almaniyada biopsiya ilə diaqnozu dəqiqləşmiş 6 pasiyentin sənədlərinin və onlarla aparılan müsahibələrin araşdırıldığı klinik hallar seriyasında pasiyentlərin hamısında ağız və üz əlamətləri var idi; 5-inin diaqnoz yolunda diş həkimi müayinəsi olmuşdu, 3-ündə isə diş həkimi ilk müraciət edilən şəxs idi. Diaqnoza qədər keçən müddət təxminən 4 həftə ilə 5 ay arasında idi. İsraildən bir klinik hal təsviri də yazır ki, temporal arteriit çənə oynağı pozuntusu sanıla bilər və yaşlı pasiyentdə çənə klaudikasiyası, bərk müqavimətlə məhdudlaşan ağız açma və gicgah ağrısı birlikdədirsə, bu diaqnoz düşünülməlidir.

Əks istiqamətdə də qarışıqlıq var: gicgah ağrısının çox tez-tez rast gəlinən səbəbi çənə oynağı və çeynəmə əzələsi problemləridir (temporomandibulyar pozuntu, TMD). Şotlandiyada temporal arteriit şübhəsi ilə təcili göz poliklinikasına göndərilən 10 pasiyentlik kiçik bir tədqiqatda temporal arteriit meyarlarından 3-dən azına cavab verənlərdə TMD balı nəzərəçarpacaq dərəcədə daha yüksək idi. Müəlliflər yazır ki, temporal arteriit ehtimalı aşağı olan gicgah ağrısında TMD vacib səbəbdir və diş həkiminə yönləndirmə yerinə düşə bilər. Yəni hər iki istiqamət mümkündür; ayrımı əlamətlərin məcmusu və qan analizləri aparır.

Xəstəlik yalnız baş və çənə ilə məhdudlaşmır. MSD yazır ki, qızdırma, halsızlıq, istəmsiz arıqlama və tərləmə ola bilər, əlamətlər həftələr ərzində tədricən və ya qəfil başlaya bilər; pasiyentlərin 40–60%-ində boyunda, çiyinlərdə və çanaq nahiyəsində səhər və gecə pisləşən ağrı və tutulma yaradan revmatik polimialgiya əlamətləri də olur. Nadir hallarda beynə gedən qan axını kəsilib insult inkişaf edə bilər və ya əsas arteriyanın (aorta) divarında cırılma və ya genişlənmə ola bilər.

Müalicə diş həkimini də maraqlandırır. NHS yazır ki, temporal arteriit steroidlə (adətən prednizolon) müalicə olunur, ilk bir neçə həftə yüksək dozada, sonra daha aşağı dozada, bəlkə də illərlə davam edir, steroidin yan təsirlərinə qarşı mədəni qoruyan dərman və sümük əriməsinin qarşısını almaq üçün bifosfonat dərmanı da verilə bilər. MSD qeyd edir ki, steroidlər yaşlılarda qan şəkərini artıra və sümük sıxlığını azalda bilər. Bu dərmanları qəbul edirsinizsə, dişin çəkilməsi və ya implant planlaşdırılmazdan əvvəl diş həkiminizə mütləq deyin; dişin çəkilməsi və implant qərarı bu məlumatla birlikdə verilir.

Birinci siyahı çənə ağrısının çənə oynağından və ya əzələlərdən gəlmə ehtimalını artıran əlamətlərdir. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğun gəlirsə, xüsusilə 50 yaşdan yuxarısınızsa, temporal arteriit düşünülməli və gözlənilməməlidir. Ayrımı müayinə və qan analizləri aparır.

Temporal arteriitdə zaman vacibdir: müalicəyə diaqnoz dəqiqləşmədən, şübhə anında başlanılır. Buna görə ardıcıllıq təcili vəziyyətlə başlayır.

1. 1

   Görmə əlaməti varsa, təcili

   Görmə itkisi, bulanıq və ya ikili görmə, bir gözdə keçici qaralma varsa, gözləməyin; 112-yə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. NHS görmə problemi olanların eyni gün xəstəxanada göz həkimi tərəfindən müayinə olunmasını tələb edir.

2. 2

   Əlamətlər və gicgah müayinəsi

   NHS yazır ki, həkim əlamətləri soruşur və gicgahları müayinə edir. MSD qeyd edir ki, həkim gicgah arteriyalarının bərk, qabarıq və ya həssas olub-olmadığına baxır. Çənə ağrısının çeynəməyə başladıqdan nə qədər sonra gəldiyini və dayananda keçib-keçmədiyini danışmağınız vacibdir.

3. 3

   Qan analizləri

   MSD yazır ki, qanazlığı, eritrositlərin çökmə sürətinin çox yüksək olması və C-reaktiv zülalın səviyyəsinin yüksəkliyi iltihabı göstərir və diaqnozu dəstəkləyir. Meta-analizdə EÇS-in 40 mm/saatdan yuxarı olmaması xəstəlik ehtimalını nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldırdı, amma tək başına istisna etmirdi.

4. 4

   Steroid müalicəsi dərhal başlayır

   NHS yazır ki, görmə itkisi riski səbəbindən steroidə diaqnoz dəqiqləşmədən başlanılır. MSD qeyd edir ki, müalicə başladıqdan sonrakı 2 həftə ərzində aparılan biopsiyanın nəticəsinə bu təsir etmir; yəni müalicə üçün biopsiyanı gözləmək lazım deyil.

5. 5

   Ultrasəs və ya biopsiya ilə təsdiq

   NHS yazır ki, mütəxəssis gicgah arteriyalarının ultrasəs müayinəsini və ya yerli anesteziya ilə gicgah arteriyasından kiçik bir parçanın götürülməsini (biopsiya) istəyə bilər. MSD qeyd edir ki, ultrasəs bəzən biopsiyanı lazımsız edə bilər.

6. 6

   Uzunmüddətli təqib

   NHS yazır ki, müntəzəm kontrol müayinələrində müalicəyə cavab və yan təsirlər izlənilir. Steroid dozası əlamətlər düzəldikcə həkimin planı ilə azaldılır.

Temporal arteriitin müalicəsi diş həkiminin deyil, revmatologiya, göz və daxili xəstəliklər mütəxəssislərinin sahəsidir. Diş həkiminin vəzifəsi bu mənzərəni tanıyıb pasiyenti gözləmədən doğru yerə yönləndirməkdir. Dərmanı və dozanı sizi izləyən həkim müəyyən edir.

Bu səhvlərin ortaq cəhəti vaxt itkisidir. Görmə itkisi geri dönməyə bildiyi üçün hər biri vacibdir.

MSD yazır ki, müalicə ilə pasiyentlərin çoxu tam sağalır, amma xəstəlik geri qayıda bilər. Aşağıdakı ardıcıllıq NHS və MSD-nin təsvir etdiyi adi gedişatdır; sizi izləyən həkimin planı prioritetdir.

1. Şübhə anı

   Steroidə diaqnoz dəqiqləşmədən başlanılır; qan analizləri və ultrasəs və ya biopsiya bundan sonra planlaşdırılır.

2. İlk bir neçə həftə

   Yüksək dozalı steroid dövrü. Baş ağrısının, saçlı dəri həssaslığının və çənə ağrısının bu dövrdə azalması gözlənilir; azalmırsa, həkiminizə bildirin.

3. Dozanın azaldılması dövrü

   Əlamətlər düzəldikcə doza həkimin planı ilə yavaş-yavaş azaldılır. NHS yazır ki, bu dövr bir neçə il çəkə bilər, MSD isə pasiyentlərin çoxunun ən azı 2 il dərman qəbul etdiyini qeyd edir.

4. Uzunmüddətli dövr

   Müntəzəm kontrol müayinələrində xəstəliyin geri qayıdıb-qayıtmadığı və steroidin yan təsirləri izlənilir. Baş ağrısı, çənə ağrısı və ya görmə əlaməti geri qayıdarsa, dərhal həkiminizə bildirin.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki temporal arteriitin müalicəsi diş həkiminin deyil, revmatologiya və oftalmologiyanın sahəsidir və həcmi insandan insana dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Diaqnozun nə vaxt qoyulduğu

Erkən diaqnoz görmə itkisi riskini azaldır; çənə ağrısı üçün edilə biləcək lazımsız diş müalicələrindən də qaçılır.

Diaqnostika üsulu

Qan analizlərinə əlavə olaraq ultrasəs, biopsiya və ya böyük damarlar üçün MRT angiografiya lazım ola bilər.

Müalicənin müddəti və əlavə dərmanlar

Steroid çox vaxt illərlə davam edir; immunosupressiv, mədəni və sümükləri qoruyan dərmanlar həcmi genişləndirir.

Göz və ya damar zədələnməsi

Görmə problemi və ya böyük damar zədələnməsi varsa, mütəxəssis təqibi daha intensiv olur.