Zoqquldayan diş ağrısı nəyi göstərir?

Dişin ortasındakı pulpa sərt divarlarla əhatə olunmuş kamerada yerləşən sinir və damar toxumasıdır. MSD Manuals yazır ki, pulpanın iltihabına (pulpit) ən çox kariyes, ikinci yerdə zərbə səbəb olur; yüngül iltihab səbəbi aradan qalxarsa, pulpaya daimi zərər verməyə bilər, ağır iltihab isə pulpanın ölümünə səbəb ola bilər. Stomatologiya bu iki mərhələni iki ayrı adla adlandırır: geri dönən pulpit (sinir xilas edilə bilər) və geri dönməz pulpit (sinir xilas edilə bilməz). Zoqquldayan ağrının əsas sualı dişin bu xəttin hansı tərəfində olmasıdır.

MSD bu xətti həkimin apardığı sadə testlə təsvir edir: dişə soyuq və ya şirin qıcıqlandırıcı verilir (istidən gələn və uzanan ağrı isə daha çox geri dönməz mənzərəyə uyğun gəlir). Qıcıqlandırıcı götürüldükdən sonra ağrı 1–2 saniyə ərzində keçirsə, pulpa xilas ediləcək qədər sağlam ola bilər. Ağrı qıcıqlandırıcı gedəndən sonra da davam edirsə və ya heç bir qıcıqlandırıcı olmadan öz-özünə gəlirsə, pulpa xilas edilə bilməyəcək vəziyyətdə ola bilər. Zoqquldayan, gecə oyadan, ağrıkəsicinin təsiri keçəndə geri qayıdan ağrı çox vaxt bu ikinci mənzərəyə uyğun gəlir.

Bu təsvir evdə də kobud bir ipucu verir. Ağrıyan tərəfdə ağzınıza bir qurtum soyuq su alın, bir neçə saniyə saxlayıb tüpürün və saymağa başlayın. Sızıltı suyu tüpürən kimi bir-iki saniyəyə sönürsə, sinir hələ özünü bərpa edə biləcək mərhələdə ola bilər. Ağrı suyu tüpürdükdən sonra da dəqiqələrlə davam edirsə, hətta güclənirsə, bu, uzanan ağrı təsvirinə uyğun gəlir. Bu yoxlama diaqnoz qoymur; hansı dişin ağrıdığını da demir. Amma həkimə gedərkən danışacağınız ən dəyərli məlumatı verir. Soyuq suyun ağrını kəsdiyi, isti içkinin isə alovlandırdığı diş də varsa, bunu mütləq deyin.

Həkimlərin bu əlamətlərə əsaslanan təsnifatı nə dərəcədə etibarlıdır? Ümumi praktika diş həkimi kabinetində 5 il ərzində başqa səbəblərlə çəkilmiş 95 dişin əvvəlcə klinik əlamətlərə görə təsnif edildiyi, sonra mikroskopda araşdırıldığı tədqiqatda sağlam və ya geri dönən pulpit diaqnozu mikroskopla 59 dişdən 57-sində (96,6%), geri dönməz pulpit diaqnozu isə 32 dişdən 27-sində (84,4%) təsdiqləndi. Geri dönməz pulpitli dişlərdə infeksiyanın pulpa toxumasına irəlilədiyi tez-tez görüldü, sağlam və ya geri dönən pulpitli dişlərdə isə heç görülmədi. Yəni əlamətlərin təsviri çox vaxt düzgün yolu göstərir; ən çox yanıldığı yer geri dönməz pulpit diaqnozudur: 32 dişdən 5-ində, yəni təxminən altıda birində mikroskop bu diaqnozu təsdiqləmədi.

Zoqquldamanın ikinci mənası iltihabın dişin içindən daşıb kök ucuna çatmasıdır. MSD yazır ki, absess inkişaf etdikdə diş basqıya və həkim alətiylə tıqqıldatmaya son dərəcə həssas olur, dişə tıqqıldadanda yaranan ağrı adətən iltihabın ətraf toxumalara yayıldığını göstərir. Praktikada bu, ağrının artıq yalnız soyuq və ya istidən deyil, dişlərinizi bağlayanda və həmin tərəflə çeynəyəndə də gəlməsi deməkdir. Pulpa bu mərhələdə çox vaxt artıq ölmüş olduğu üçün diş soyuğa reaksiya verməyə bilər; ağrı sinirdən deyil, kök ucundakı təzyiqdən qaynaqlanır.

Zoqquldayan ağrını ən çox yanıldıcı edən şey mənbəyin yerini gizlətməsidir. Tehranda ağrının mənbəyi həkim tərəfindən təsdiqlənmiş 100 xəstəni əhatə edən tədqiqatda xəstələrin 65%-i ağrını mənbəyin yerləşdiyi yerdən fərqli nahiyədə hiss etdiyini qeyd etdi. Ağrının başqa yerə vurması ilə əlaqəli tapılan amil zoqquldama və ya ağrının şiddəti deyil, ağrının öz-özünə gəlməsi, uzun sürməsi və xarakteri idi; yəni məhz geri dönməz pulpitin xüsusiyyətləri. Alt dişin ağrısı üst çənədə, arxa dişin ağrısı qulaqda və ya gicgahda hiss oluna bilər. Buna görə ağrıyan dişi siz yox, testlər göstərir.

Zoqquldayan ağrı həmişə dişdən də gəlmir. Leuven Universitetindən bir icmal diş ağrısını təqlid edən vəziyyətlər sırasında çeynəmə əzələlərinin ağrısını, sinir mənşəli ağrıları (üçlü sinir nevralgiyası kimi), damar mənşəli baş və üz ağrılarını, ürək ağrısını və sinus xəstəliyini sayır və məqsədini yanlış və lazımsız diş müalicəsinin qarşısını almaq kimi müəyyən edir. Tokiodakı bir stomatologiya fakültəsindən üç klinik hallıq seriyada üst azı nahiyəsində zoqquldayan ağrısı olan üç qadının hər birində əvvəllər aparılmış kanal müalicəsi ağrını keçirməmişdi; ikisinə yanlış pulpit diaqnozu qoyulmuşdu. Sonda hər üçünə baş ağrısı mütəxəssisləri tərəfindən miqren diaqnozu qoyulmuş (ikisində aybaşı ilə əlaqəli) və miqren dərmanı ilə ağrıları geriləmişdi. Soyuq, isti və ya tıqqıldatma ilə heç bir dişin ağrını yenidən yaratmadığı zoqquldamada bu ehtimal müzakirəyə çıxarılmalıdır.

NHS diş ağrısı üçün konkret hədlər verir: 2 gündən çox davam edən, ağrıkəsici ilə keçməyən, yüksək qızdırma, dişləyəndə ağrı, qızarmış diş əti və ya ağızda pis dadla birlikdə gələn, yaxud yanağı və ya çənəni şişirdən diş ağrısında diş həkiminə görünməyi tövsiyə edir. Göz ətrafı və ya boyun şişibsə, yaxud ağızdakı və ya boyundakı şişkinlik nəfəs almağı, udqunmağı və ya danışmağı çətinləşdirirsə, birbaşa təcili yardım şöbəsinə getməyi deyir. Diş absesi səhifəsində bu siyahıya gözdə ağrı və ya şişkinliyi, görmənin qəfil pisləşməsini, ağızda yayılmış şişkinliyi və ağzı açmaqda çətinliyi də əlavə edir; bunlardan biri varsa da, 112-yə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin.

Zoqquldayan diş ağrısı heç bir halda öz-özünə həmişəlik keçəcəyi gözlənilən ağrı deyil. Birinci siyahıdakı hallarda ən qısa müddətdə diş həkiminizə gedin; ikinci siyahıdakılardan biri varsa, qəbulu gözləməyin.

Ardıcıllıq əvvəlcə yayılan infeksiyanın olub-olmadığını, sonra ağrının hansı dişdən gəldiyini, sonda isə həmin dişin sinirinin xilas edilə bilib-bilməyəcəyini ayırmağa əsaslanır.

1. 1

   Yayılma əlamətləri

   Üzdə və ya boyunda şişkinlik, qızdırma, ağzın açılması və udqunma yoxlanılır. NHS-in təcili siyahısındakı əlamətlərdən biri varsa, əvvəlcə həmin mənzərə həll edilir.

2. 2

   Ağrının tarixçəsi

   Ağrının nə ilə başladığı, qıcıqlandırıcı gedəndən sonra nə qədər davam etdiyi, öz-özünə gəlib-gəlmədiyi, gecə oyadıb-oyatmadığı, dişləyəndə artıb-artmadığı, soyuğun rahatlıq verib-vermədiyi soruşulur. Evdə etdiyiniz soyuq su yoxlamasının nəticəsini burada danışın.

3. 3

   Soyuq və isti testi

   Şübhəli diş və qonşuları, müqayisə üçün isə qarşı tərəfdəki sağlam diş yoxlanılır. MSD-nin təsvirinə görə ağrının qıcıqlandırıcı götürüləndə 1–2 saniyəyə keçib-keçməməsi sinirin xilas edilə bilib-bilməyəcəyi barədə istiqamət verir.

4. 4

   Tıqqıldatma və dişləmə testi

   Dişə yüngülcə tıqqıldadılır və dişlətdirilir. MSD-yə görə tıqqıldatmaya həssaslıq adətən iltihabın dişin ətrafındakı toxumalara yayıldığını göstərir.

5. 5

   Elektrik canlılıq testi və rentgen

   Elektrik testi pulpanın canlı olub-olmadığını göstərir, amma MSD-nin qeyd etdiyi kimi, sağlam olub-olmadığını göstərmir. Rentgendə dərin kariyes, plomb altında boşluq və kök ucundakı sümükdə dəyişiklik axtarılır.

6. 6

   Heç bir diş ağrını yaratmırsa

   Testlər ağrını heç bir dişdə yenidən yarada bilmirsə, geri qaytarıla bilməyən prosedura başlamazdan əvvəl əzələ, sinus, sinir və baş ağrısı mənbələri nəzərdən keçirilir. Lazım olduqda ağız, diş və çənə xəstəlikləri mütəxəssisinə, qulaq-burun-boğaz həkiminə və ya nevroloqa yönləndirmə edilir.

Zoqquldamanın müalicəsi diş sinirinin hansı mərhələdə olmasına görə dəyişir. Hamısı öz diş həkiminizin və ya kanal müalicəsi mütəxəssisinin (endodontist) sahəsidir.

Aşağıdakılar ya ağrının uzanmasına, ya da yanlış dişə geri qaytarıla bilməyən prosedur aparılmasına səbəb olan qərarlardır.

Aşağıdakı ardıcıllıq mənbə dişin düzgün tapılıb müalicə olunduğu adi gedişat üçündür. Müalicəni aparan həkimin dedikləri üstündür.

1. Müalicənin ilk günü

   Sinir və ya iltihablı pulpa götürüldükdə zoqquldamanın mənbəyi aradan qalxır. Pulpotomiya ilə kanal müalicəsini müqayisə edən tədqiqatda hər iki qrupda ağrı birinci gündən yeddinci günə doğru azaldı.

2. İlk həftə

   Dişdə dişləyəndə yüngül həssaslıq qala bilər və gündən-günə azalmalıdır. Müalicə olunmuş dişlə bərk şeyləri dişləməmək bu dövrü asanlaşdırır.

3. Kontrol müayinəsi

   Pulpotomiya edilmiş dişlərdə canlılıq testləri və rentgenlə bir neçə ay fasilə ilə kontrol aparılır. Kök ucunda absesi olan dişlərdə sümüyün sağalması aylar ərzində rentgenlə izlənir.

Tək bir rəqəm vermirik, çünki zoqquldayan ağrının arxasında bir plombla keçən iltihab da ola bilər, kanal müalicəsi və tac tələb edən diş də, heç bir diş müalicəsi tələb etməyən miqren də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Sinirin hansı mərhələdə olduğu

Geri dönən pulpitdə plomb, geri dönməz pulpitdə pulpotomiya və ya kanal müalicəsi, absesdə boşaltma və kanal müalicəsi və ya dişin çəkilməsi.

Dişin qalan sağlam toxuması

Kanal müalicəsindən sonra dişin plombla, yoxsa tacla tamamlanacağını qalan diş toxuması müəyyən edir.

Kanal sisteminin çətinliyi

Azı dişlərində kök və kanal sayı çoxdur; əyri və ya daralmış kanallar işi uzadır və mütəxəssis tələb edə bilər.

Mənbənin dişdə olub-olmadığı

Ağrı dişdən gəlmirsə, qiymətləndirmə diş xarici mütəxəssislərə keçir və diş müalicəsi lazım olmur.