Pulpit nədir: dönən, yoxsa dönməz?

Dişin xarici qabığı mina qatıdır, onun altında dentin adlanan, daha yumşaq və mikroskopik kanallarla dolu bir qat var. Mərkəzdə isə pulpa yerləşir: dişi qidalandıran damarlar və dişə hissiyyat verən sinirlər. MSD Manuals yazır ki, pulpit üç yolla başlayır: kariyesin dentinin dərinliyinə irəliləməsi, bir dişə bir neçə dəfə müdaxilə edilməsi və zərbənin pulpanın qan və limfa dövranını pozması. Pulpanın xüsusi bir zəif cəhəti var: bədənin başqa yerlərindəki iltihablı toxuma şişə bilər, pulpa isə genişlənməyən bərk divarlar arasında sıxılmış vəziyyətdədir. MSD izah edir ki, dönməz pulpitdə bu qapalı sahədəki şişkinlik qan dövranını pozur və pulpanı ölümə, ardınca infeksiyaya aparır.

Dönən və dönməz pulpit ayrımını ən aydın təsvir edən meyar ağrının müddətidir. MSD-yə görə dönən pulpitdə ağrı adətən dişə soyuq və ya şirin bir qıcıqlandırıcı toxunduqda başlayır və qıcıqlandırıcı aradan qalxanda 1–2 saniyə ərzində keçir. Dönməz pulpitdə isə ağrı ya öz-özünə gəlir, ya da qıcıqlandırıcı aradan qalxdıqdan sonra dəqiqələrlə davam edir; bu mənzərədə ağrını təhrik edən çox vaxt isti, daha nadir hallarda soyuqdur. Amerika Endodontistlər Assosiasiyasının (AAE) mövqe bəyanatı da daha ağır iltihabın əsas əlamətini soyuğa verilən həddən artıq güclü, keçməyən, uzanan reaksiya kimi təsvir edir.

Bu ayrımı evdə təxmini yoxlaya bilərsiniz: soyuq bir qurtumdan sonra sızıltının neçə saniyə davam etdiyini sayın, isti bir içkinin ağrını başladıb-başlatmadığını və ağrının heç bir səbəb olmadan gəlib-gəlmədiyini qeyd edin. Bu yoxlama diaqnoz qoymur, amma müayinədə həkimin verəcəyi ilk suala hazır cavab verir. Səhifənin qalan hissəsi bu cavabdan sonra nə baş verdiyini izah edir: həkimin testləri, sinirin nə qədərinin qoruna biləcəyi və hər müalicənin sübutu.

Pulpit ağrısının çaşdırıcı iki xüsusiyyəti var. Birincisi yerdir: MSD yazır ki, pasiyent ağrıyan dişi tapmaqda çətinlik çəkə, hətta yuxarı və aşağı çənəni qarışdıra bilər, amma sağ və sol tərəfi qarışdırmır. Buna görə həkimin testləri ağrını hiss etdiyiniz dişlə məhdudlaşmır. İkincisi gedişatdır: MSD-yə görə ağrı sinir öldüyü üçün bir neçə gün kəsilə bilər. Bu, sağalma deyil; sinir tamamilə öldükdə diş istiyə və soyuğa cavab vermir, amma vurduqda ağrıyır. İnfeksiya kök ucundan kənara çıxdıqda diş basqıya və vurmaya çox həssas olur, kök ucunda yaranan absess dişi yuvasından qaldırır və dişlədikdə diş hündür qalmış kimi hiss olunur.

Klinik diaqnoz nə dərəcədə etibarlıdır? Bir diş həkimi kabinetində beş il ərzində başqa səbəblərlə çəkilən 95 dişin sinir toxuması mikroskop altında araşdırıldı və çəkilmədən əvvəl qoyulmuş klinik diaqnozla müqayisə edildi. Normal pulpa və ya dönən pulpit diaqnozu qoyulmuş 59 dişdən 57-sində (96,6%) toxuma müayinəsi eyni nəticəni verdi; dönməz pulpit diaqnozunda bu uyğunluq 32 dişdən 27-sində (84,4%) müşahidə olundu. Müəlliflər qeyd edir ki, təsnifat klinik halların böyük əksəriyyətində düzgün müalicəni istiqamətləndirir, amma daha etibarlı diaqnostika üsullarına hələ də ehtiyac var. Praktik mənası belədir: həkiminiz «dönən» deyirsə, bu diaqnoz çox böyük ehtimalla düzgündür; dönməz pulpit diaqnozunda isə təxminən hər altı dişdən biri gözləniləndən yaxşı vəziyyətdə ola bilər.

Bu qeyri-müəyyənlik son illərdə müalicəyə yanaşmanı dəyişdi. AAE-nin 2021-ci il mövqe bəyanatı yazır ki, toxuma müayinələri pulpanı bərpaolunmaz edən dəqiq bir sərhəd göstərmir, pulpit zaman və yer baxımından mərhələ-mərhələ irəliləyən bir xəstəlik kimi görülə bilər; bəyanat bəzi tədqiqatçıların təklif etdiyi başlanğıc, yüngül, orta və ağır pulpit dərəcələndirməsinə də diqqət çəkir. Bəyanatın yekun cümləsi aydındır: müalicədən əvvəl qoyulan dönməz pulpit diaqnozu həmişə sinirin tamamilə çıxarılmasını tələb etmir, daha qoruyucu müalicə düşünülə bilər. Avropa Endodontiya Cəmiyyətinin (ESE) dərin kariyes və açılmış pulpa haqqında mövqe bəyanatı da pulpanı canlı saxlamağı, minimal invaziv, bioloji əsaslı müalicələri müasir endodontiyanın əsas hədəfləri sırasında sayır.

Yeni dərəcələndirmənin praktikada necə işlədiyinə dair ilk məlumatlar da var. Sudanda Xartum və Belfast universitetlərinin birgə apardığı 92 pasiyentlik bir tədqiqatda bu dörddərəcəli təsnifatda həkimlər arasındakı uyğunluq müəlliflərin ifadəsi ilə ancaq «məqbul» səviyyədə idi; klassik AAE təsnifatında uyğunluq daha yüksək idi. Tədqiqatçılar yüngül, orta və ağır olmaqla üçdərəcəli modelin daha yaxşı ayırd etdiyini və bu təsnifata əsasən aparılan müalicələrlə pulpaların 87%-inin qoruna bildiyini bildirdi. Yəni mənzərə hələ oturuşmayıb: klassik iki kateqoriya həkimlər arasında daha ardıcıl nəticə verir, yeni dərəcələndirmə isə sinirin daha çox qorunmasını hədəfləyir. Həkiminizin hansı yanaşmadan istifadə etdiyini və sizin dişiniz üçün niyə məhz bu qərarı verdiyini soruşmaq yerinə düşər.

Pulpit müalicə olunmadıqda hara getdiyini də bilmək lazımdır. MSD-nin sadaladığı nəticələr kök ucunda iltihab və absess, üz toxumalarına yayılan infeksiya (selülit) və nadir hallarda çənə sümüyünün iltihabıdır. Yuxarı dişlərdən yayılan infeksiya sinusa və göz ətrafına, aşağı dişlərdən yayılan infeksiya isə ağız boşluğunun dibinə və boyuna irəliləyə bilər. Bu mənzərələr nadirdir, amma hamısı eyni başlanğıcdan çıxır: içəridə səssizcə irəliləyən pulpa iltihabı. Ağrının kəsilməsinin tək başına rahatlıq vermədiyinin səbəbi də budur.

Birinci siyahı sinirin qoruna bildiyi və ya qorunma şansının yüksək olduğu mənzərələrin tipik gedişatıdır. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğun gəlirsə, eyni gün və ya ilk imkanda həkimə görünün.

Pulpitin diaqnozu tək bir testə deyil, anamnezin, testlərin və rentgenin birlikdə qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Ardıcıllıq adətən aşağıdakı kimidir.

1. 1

   Ağrının anamnezi

   Ağrının nə ilə başladığı, qıcıqlandırıcı aradan qalxanda neçə saniyə davam etdiyi, öz-özünə gəlib-gəlmədiyi, gecələr yuxudan oyadıb-oyatmadığı, isti ilə, yoxsa soyuqla artdığı soruşulur. Evdə etdiyiniz soyuq su yoxlamasının nəticəsini burada danışın.

2. 2

   Həssaslıq testləri

   Soyuq testi və elektrik pulpa testi sinirin hiss edib-etmədiyini göstərir. AAE xatırladır ki, bu testlər əslində sinirin canlılığını deyil, həssaslığını ölçür; MSD də yazır ki, elektrik testi pulpanın canlı olub-olmadığını göstərir, amma sağlam olub-olmadığını göstərmir. Müqayisə üçün qonşu və qarşı tərəfdəki sağlam dişlər də test edilir.

3. 3

   Perkussiya və dişləmə testi

   Dişə yüngülcə vurulduqda və ya dişlədikdə ağrı olması iltihabın kök ucuna çatdığını göstərir. AAE yazır ki, perkussiya zamanı ağrı varsa, pulpa dönməz iltihablı hesab olunur.

4. 4

   Rentgen

   Kariyesin pulpaya nə qədər yaxınlaşdığı, kök ucunda iltihab izinin olub-olmadığı və gənc pasiyentlərdə kök inkişafının tamamlanıb-tamamlanmadığı qiymətləndirilir. AAE diaqnostik keyfiyyətdə ağızdaxili rentgen tövsiyə edir.

5. 5

   Lazım olduqda pulpanın birbaşa görülməsi

   Sinirin bir hissəsini qoruyan müalicə düşünülürsə, kariyes tamamilə təmizlənir və açılan pulpa AAE-nin tövsiyəsi ilə, mümkünsə, böyütmə altında araşdırılır. Qanaxmanın nəzarətə alına bilməsi və toxumanın görünüşü nə qədər pulpanın saxlanıla biləcəyini müəyyən edir.

6. 6

   Müalicə qərarı və sizin suallarınız

   Qərar anında bunları soruşun: diaqnoz dönən pulpitdir, yoxsa dönməz, bu diş üçün pulpotomiya uyğundurmu, uyğun deyilsə, niyə, müdaxilənin sonunda dişə eyni seansda daimi plomb qoyulacaqmı, diş gələcəkdə taca ehtiyac duyacaqmı. AAE sinir qoruyucu müalicədən sonra daimi plombun dərhal qoyulmasını uğurun güclü göstəricisi sayır.

Pulpitin müalicəsi sinirin nə qədərinin sağlam qaldığına görə pillələnir. Hamısı tək diş müalicəsidir və öz diş həkiminizin və ya endodontistin (kanal müalicəsi üzrə mütəxəssis) sahəsidir.

Aşağıdakılar bu mənzərədə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə bilməniz üçün yazırıq.

Müddətlər aparılan müalicəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi müalicə edən həkimin dedikləri prioritetdir.

1. Müdaxilə günü

   NHS yazır ki, kanal müalicəsindən sonra keyimə bir neçə saat davam edə bilər. Keyimə keçənə qədər yanağınızı və dilinizi dişləməmək üçün yeməyi təxirə salın.

2. İlk günlər

   Dişin ətrafında şişkinlik və həssaslıq hissi ola bilər; NHS qeyd edir ki, bu, bir-iki həftə ərzində düzəlməlidir. Ağrı üçün parasetamol və ya ibuprofen istifadə oluna bilər.

3. Daimi plomb və ya tac

   Müvəqqəti plombla uzun müddət gözləməyin. AAE yazır ki, sinir qoruyucu müalicələrdə daimi plombun dərhal qoyulması uğuru güclü şəkildə müəyyən edir, tac üçün isə dişi yenidən hazırlamazdan əvvəl müəyyən müddət gözləməyi tövsiyə edir.

4. Aylar ərzində kontrol

   Kanal müalicəsində kök ucundakı sağalma rentgendə aylar ərzində görünür; pulpotomiyada sinirin canlı qalıb-qalmadığı kontrol müayinələrində test edilir. Kontrol müayinələrini buraxmayın.

Burada vahid rəqəm vermirik, çünki pulpitin müalicəsi bir seanslıq plombdan bir neçə qəbul çəkən kanal müalicəsinə və taca qədər uzanır. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Sinirin vəziyyəti

Dönən pulpitdə plomb kifayət edir; dönməz pulpitdə pulpotomiya, kanal müalicəsi və ya dişin çəkilməsi gündəmə gəlir.

Dişin tipi və kök sayı

Birköklü ön dişlə üç və ya dörd kanallı azı dişinin kanal müalicəsi müddət və çətinlik baxımından çox fərqlidir.

Dişin üst bərpası

Müalicədən sonra dişin plombla, yoxsa tacla tamamlanacağı dişdə qalan sağlam toxumadan asılıdır.

Müalicəni kimin apardığı

Əyri kanallar və ya təkrar kanal müalicələri endodontistə yönləndirmə tələb edə bilər.