Yanağım şişib: səbəb diş, tüpürcək vəzisi, yoxsa allergiya?

Yanaq yuxarı çənənin azı dişləri ilə üzün dərisi arasında qalan yumşaq nahiyədir. İçində piy toxuması, çeynəmə əzələlərinin bir hissəsi və qulağın önündəki böyük tüpürcək vəzisinin axarı var. Şişkinliyin haradan gəldiyini anlamaq üçün dörd yolu ayrı-ayrılıqda düşünmək lazımdır: dişdən yayılan infeksiya, tüpürcək vəzisinin iltihabı, zərbə və allergik və ya dərmana bağlı şişkinlik. Hər birinin öz imzası var.

Dişdən gələn şişkinlikdə hekayə adətən ağrı ilə başlayır. NHS diş absessinin əlamətləri sırasında şiddətli diş və ya diş əti ağrısını, isti və soyuğa həssaslığı, ağızda pis dadı, üzdə və ya çənədə qızartı və şişkinliyi, ağzı açmaqda çətinliyi və qızdırmanı sayır. Odontogen üz infeksiyalarını icmal edən StatPearls mətni infeksiyanın hansı istiqamətdə yayılacağını kök ucunun sümüyün hansı tərəfində qalmasının müəyyən etdiyini izah edir; yuxarı azı dişinin kökü yanaq əzələsinin sümüyə birləşdiyi xəttin üstündə qalırsa, infeksiya yanağa yayıla bilər; alt azı dişlərindən gələn infeksiya da sümüyün xarici səthindən yanağa çata bilər. Yəni yanağın birtərəfli ağrılı şişkinliyi və eyni tərəfdə günlərdir davam edən diş ağrısı birlikdədirsə, mənbə böyük ehtimalla həmin dişdir.

Tüpürcək vəzisindən gələn şişkinliyin yeri fərqlidir. Qulağın önündəki böyük tüpürcək vəzisi (parotis) yanağın arxa hissəsindən qulağın önünə və çənə bucağına doğru uzanır; şişkinlik bu sahədə, qulaq məməciyini bir az qaldıracaq şəkildə durur. MSD Manuals bakterial tüpürcək vəzisi iltihabında qızdırma, üşütmə, üzün həmin tərəfində ağrı və şişkinlik, dərinin qızarması və bəzən vəzinin axarından irin gəlməsini təsvir edir; bu infeksiyaların çoxunun tüpürcək axını daşla tutulan və ya tüpürcəyi çox azalmış şəxslərdə rast gəlindiyini yazır. Daşın tutduğu vəzidə şişkinlik yeməklə, xüsusilə tüpürcəyi artıran bir şey yeyiləndə artır.

Epidemik parotit eyni vəzinin virusla iltihablanmasıdır. NHS epidemik parotitin əsas əlamətini bir neçə gün ərzində artan, ağrılı yanaq və boyun şişkinliyi kimi təsvir edir; şişkinlik adətən əvvəlcə üzün bir tərəfində başlayıb sonra digər tərəfə keçir, bəzən yalnız bir tərəfdə qalır və qulaq ağrısı, çeynəmə və udma çətinliyi yarada bilər. Əlamətlər şişkinlikdən bir neçə gün əvvəl başlaya bilər. NHS epidemik parotitdən şübhələnildikdə həkimə müraciət etməyi və şişkinlik başladıqdan sonra ən azı 5 gün işə və ya məktəbə getməməyi tövsiyə edir.

Allergik şişkinliyin (angioödem) imzası sürətdir. NHS angioödemi bədənin bir nahiyəsinin qəfildən şişməsi kimi təyin edir; üzdə xüsusilə dodaqları, dili və göz qapaqlarını tutur və allergiyadan qaynaqlanırsa, çox vaxt qabarıq, qaşınan səpgi onu müşayiət edir. Diş absessi saatlar və günlər ərzində böyüdüyü halda angioödem qəfildən gələ bilər və müəyyən bir dişə bağlı deyil. NHS allergik olmayan bir növün də olduğunu və onun ən çox təzyiq üçün istifadə olunan AÇF (ACE) inhibitoru dərmanlarla əlaqəli olduğunu qeyd edir. Bu dərmanlardan birini qəbul edirsinizsə və dodağınız və ya yanağınız səbəbsiz şişibsə, bunu mütləq həkiminizə deyin.

Zərbədən sonrakı şişkinlikdə yanağa dəyən zərbə və ya yıxılmadan sonra toxumanın içində qanaxma və ödem yarana bilər, göyərmə də qoşula bilər. Əsas sual altındakı sümüyün zədələnib-zədələnmədiyidir. Zərbədən sonra dişlər əvvəlki kimi qapanmırsa, yanaqda və ya yuxarı dodaqda keyimə, ikili görmə və ya ağzı açmaqda nəzərəçarpan məhdudiyyət varsa, eyni gün təcili qiymətləndirmə lazımdır.

Bir də gözlənilən şişkinlik var: dişin çəkilməsindən, xüsusilə ağıl dişinin çəkilməsindən sonra. NHS ağıl dişinin çəkilməsindən sonra 2 həftəyə qədər müəyyən qədər ağrı və şişkinlik ola biləcəyini, şişkinliyin 1 və ya 2 gün sonra azalmağa başlamalı olduğunu, yanaqda göyərmə və çənədə sərtlik görülə biləcəyini yazır. Ayırd edici olan istiqamətdir: normal şişkinlik ilk günlərdə pik nöqtəyə çatıb azalır. Bir neçə gün sonra azalmaq əvəzinə yenidən böyüyən, qızdırma və pis dadla gələn şişkinlik infeksiyanı düşündürür; NHS şiddətli və ya getdikcə artan və ağrıkəsiciyə cavab verməyən ağrı və şişkinlikdə təcili diş həkimi qəbulu tələb edir.

Yanaq şişkinliyinin ümumi təcili həddi, yəni şişkinliyin gözü və ya boynu tutduğu, ağzın açıla bilmədiyi hallar üz şişkinliyi səhifəmizdə ətraflı izah olunur. Bu səhifənin diqqət mərkəzi mənbənin ayırd edilməsidir. Amma iki hədd hər halda keçərlidir: NHS diş absessində nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udqunmaqda çətinliyi, gözdə şişkinlik və görmə problemini, ağız içində çox şişkinliyi və ağzı aça bilməməyi təcili yardım şöbəsi meyarı sayır; angioödemdə isə dodağın, ağzın, boğazın və ya dilin qəfil şişməsini 999 meyarı, Türkiyədə isə 112 meyarı kimi verir.

Aşağıdakı iki siyahı diaqnoz qoymur, sizi düzgün qapıya yönləndirir. Birinci siyahıdakılar diş həkimini, ikinci siyahıdakılar başqa bir qapını və ya təcili yardım şöbəsini göstərir.

İlk baxılan şey diaqnoz deyil, təhlükədir. Sonra şişkinliyin yeri, sürəti və yanındakı əlamətlər mənbəyi göstərir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər: dayanın və təcili yardıma gedin

   Dodaq, dil və ya boğaz qəfildən şişibsə, nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udqunmaqda çətinlik çəkirsinizsə, gözünüz şişibsə və ya ağrıyırsa, görməniz qəfildən pisləşibsə, ağzınızı aça bilmirsinizsə və ya qəfildən sərsəmləmə, başgicəllənmə və ya huşunu itirmə baş veribsə, 112-yə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. NHS təcili yardıma öz avtomobilinizlə getməməyi və qəbul etdiyiniz dərmanları özünüzlə götürməyi tövsiyə edir. Sizə əvvəllər adrenalin avtoinyektoru verilibsə, NHS-in tövsiyə etdiyi kimi istifadə edin.

2. 2

   Şişkinliyin sürəti və ondan əvvəl olanlar

   Dəqiqələr ərzində gəldi, yoxsa saatlar və günlər ərzində böyüdü? Ondan əvvəl diş ağrısı, soyuqdəymə, zərbə, diş çəkilməsi və ya yeni başlanan dərman olubmu? Yeməklə artırmı? Bu cavablar dörd yolu çox vaxt müayinədən əvvəl ayırır.

3. 3

   Şişkinliyin yeri və konsistensiyası

   Yanağın ön hissəsində, yuxarı azı dişlərinin bərabərində isti və ağrılı şişkinlik dişi; qulağın önündən çənə bucağına uzanan şişkinlik tüpürcək vəzisini; dodağı və göz qapağını da tutan yumşaq, qaşınan şişkinlik allergiyanı düşündürür.

4. 4

   Ağız içi müayinəsi və diş testləri

   Şişkinlik tərəfindəki dişlər kariyes, sınıq və dərin cib baxımından yoxlanılır, taqqıldatma və soyuq testi aparılır. Qulağın önündəki vəzinin axarı yuxarı ikinci azı dişinin bərabərində yanağın içinə açılır; həkim vəzini çöldən ehmalca sıxaraq axardan gələn mayeyə baxır.

5. 5

   Görüntüləmə

   Diş mənbəyi düşünülürsə, rentgen, lazım olduqda tomoqrafiya çəkilir. Tüpürcək vəzisi və ya əllə hiss olunan kütlə düşünülürsə, ultrasəs və ya tomoqrafiyadan istifadə olunur.

6. 6

   Mənbəyə görə müalicə və ya yönləndirmə

   Diş absessində irinin boşaldılması və mənbənin müalicəsi; tüpürcək vəzisi infeksiyasında maye, isti tətbiqi, masaj və lazım olduqda antibiotik; epidemik parotitdə dəstəkləyici müalicə; angioödemdə təhrikedici amilin tapılması və allergiya dərmanları.

Şişkinliyin arxasındakı səbəb tapılanda görüləcək iş aydınlaşır.

Aşağıdakılar bu şikayətdə ən çox rastlaşdığımız yanlış qərarlardır.

Müddət mənbəyə görə dəyişir; sizi müalicə edən həkimin planı əsasdır.

1. Diş absessində boşaltmadan sonra

   Təzyiq düşdüyü üçün zoqquldayan ağrı sürətlə azalır; yanaqdakı şişkinlik daha yavaş, bir neçə gün ərzində geriləyir. NHS bu dövrdə yumşaq qidaları, yumşaq diş fırçasını və çox isti və ya soyuq qidalardan qaçınmağı tövsiyə edir.

2. Dişin çəkilməsindən sonra

   NHS-ə görə şişkinlik 1 və ya 2 gün sonra azalmağa başlayır, ağrı və şişkinlik 2 həftəyə qədər davam edə bilər; yanaqda göyərmə və çənədə sərtlik ola bilər.

3. Epidemik parotitdə

   NHS xəstəliyin adətən 2 həftə ərzində keçdiyini, şişkinliyin bir neçə gün boyunca arta bildiyini yazır.

4. Angioödemdə

   Təhrikedici amil aradan qalxdıqda və müalicə ilə şişkinlik adətən geriləyir. Təkrarlanırsa, səbəbin araşdırılması üçün həkim təqibi lazımdır.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki yanaq şişkinliyinin arxasında müalicə tələb etməyən çəkilmə ödemi də ola bilər, kanal müalicəsi tələb edən absess də, stomatologiyadan kənarda qalan tüpürcək vəzisi və ya allergiya mənzərəsi də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Şişkinliyin mənbəyi

Diş, tüpürcək vəzisi, zərbə və allergiya tamamilə fərqli yollardır və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Mənzərənin ağırlığı

Ağız içindən aparılan boşaltma ilə xəstəxanada müşahidə tələb edən geniş yayılmış infeksiya eyni həcmdə qiymətləndirilmir.

Dişin xilas edilə bilib-bilməməsi

Kanal müalicəsi və üstünə tac ilə dişin çəkilməsi və sonra boşluğun bərpası ayrı planlardır.

Görüntüləmə ehtiyacı

Diş mənşəli mənzərələrin çoxunda rentgen kifayət edir; tüpürcək vəzisi və ya kütlə şübhəsində ultrasəs, geniş yayılmış infeksiyada tomoqrafiya lazımdır.