Tüpürcək vəzisinin iltihabı (sialadenit): niyə olur, necə keçir, daşdan fərqi nədir?

Tüpürcək daim axan mayedir və bu axın axarları təmiz saxlayır. Axın azaldıqda və ya axar tutulduqda ağızdakı bakteriyalar axarın ağzından geriyə, vəzinin içinə doğru irəliləyə bilər. MSD Manuals yazır ki, sialadenit adətən tüpürcək ifrazının azalmasından və ya axarın tutulmasından sonra inkişaf edir, amma bəzən aşkar səbəb olmadan da ortaya çıxa bilər. Ən çox rast gəlinən törədici Staphylococcus aureus bakteriyasıdır; streptokoklar və oksigensiz mühitdə yaşayan bakteriyalar da görülə bilər.

Parotis vəzisi ən çox zədələnən vəzidir. Amerika Ailə Həkimləri Akademiyasının jurnalındakı icmalda yazılır ki, parotis vəzisi daha sulu və immunitet baxımından daha zəif ifrazat hasil etdiyi üçün infeksiyalara və şişlərə daha meyllidir, çənəaltı vəzi isə kalsiumla zəngin, qatı ifrazatı cazibə qüvvəsinə qarşı uzun axarla axıtdığı üçün daşların 80%-dən çoxunu əmələ gətirir. Kobud desək, qulağın önü infeksiyaya, çənəaltı isə daşa daha meyllidir; amma hər iki vəzidə hər ikisi görülə bilər.

Kimlərdə daha çox görüldüyü də məlumdur. MSD 50 və 60 yaşlarındakı insanları, ağız quruluğu olan xroniki xəstələri, Şeqren (Sjögren) sindromu və IgG4 ilə əlaqəli xəstəlik adlanan immun xəstəlikləri olanları, iştahsızlıq xəstəliyi (anoreksiya) olan gəncləri və 1 ilə 18 yaş arasındakı uşaqlarda təkrarlanan parotis iltihabını sayır. AAFP icmalı tüpürcəyin durğunluğuna yol açan maye itkisini, qeyri-kafi qidalanmanı, dərmanları və xroniki xəstəlikləri ortaq zəmin kimi göstərir. Ağzı qurudan dərman qəbul edən, kifayət qədər su içə bilməyən ahıl insan bu mənzərənin tipik namizədidir.

Bakterial iltihabın mənzərəsi kifayət qədər aydındır. MSD yazır ki, qızdırma, üşütmə və bir tərəfli ağrı və şişkinlik inkişaf edir, vəzi bərk və hər yeri həssas olur, üzərindəki dəri qızarıb ödemləşir. Vəziyə çöldən basanda ağızdaxili axarın ağzından çox vaxt irin gəlir. Parotis axarı üst ikinci böyük azı dişinin səviyyəsində yanağın daxili səthində, çənəaltı vəzinin axarı isə dilin altında, ön dişlərin arxasında açılır. Həkim müayinə zamanı vəziyə basaraq bu nöqtədən irin gəlib-gəlmədiyinə baxır və gələn irindən bakterioloji əkmə üçün nümunə götürür.

Daşdan fərqi vaxt seçimindədir. Tüpürcək vəzisi daşında şişkinlik və ağrı yeməklə başlayır; NHS yazır ki, daş axarı tamamilə tutduqda yemək zamanı şiddətli ağrı ola bilər və bu, adətən 1–2 saat davam edir. Yeməkdən sonra çəkilən, yeməkdən-yeməyə gələn şişkinlik daşı düşündürür. Bakterial iltihabda isə şişkinlik yeməkdən asılı olmayaraq davamlıdır, ağrı daimidir və qızdırma var. İki vəziyyət bir-birinə qarışa da bilər: uzun müddət tutulu qalan vəzi infeksiyalaşa bilər. NHS daşın ətrafında ağrını, qızartını və ya irini və yüksək qızdırmanı infeksiya əlaməti kimi sayır. Daşın özünü tüpürcək vəzisi daşı səhifəmizdə ətraflı izah etmişik.

Epidemik parotitdən fərqi də vacibdir. NHS yazır ki, epidemik parotitin əsas əlaməti yanaq və boyun ətrafında bir neçə gün ərzində artan ağrılı şişkinlikdir, şişkinlik adətən əvvəlcə bir tərəfdə başlayıb sonra hər iki tərəfə yayılır, ondan əvvəl baş ağrısı, qızdırma, əzələ ağrısı və halsızlıq ola bilər. Epidemik parotitə qarşı peyvənd olunmuş və ya əvvəllər epidemik parotit keçirmiş insanda bu ehtimal azalır. Epidemik parotit virus xəstəliyidir; antibiotik kömək etmir və asanlıqla yoluxduğu üçün həkimə getməzdən əvvəl zəng etməyiniz tövsiyə olunur. Bakterial iltihabda isə şişkinlik çox vaxt bir tərəfli qalır və axardan irin gəlməsi tipikdir.

Bu mənzərədə dişlər diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Almaniyada iki böyük mərkəzdə parotis absessinə görə əməliyyat olunmuş 85 pasiyentin araşdırıldığı tədqiqatda səbəblərin 42,4%-i tapılmayıb, 12,9%-i şiş, 11,8%-i tutulma və 11,8%-i immunitet zəifliyi ilə əlaqəli çıxıb. Mənbəyi diş olan pasiyentlər xəstəxanada daha uzun qalıb və müəlliflər diş mənşəli ocağı istisna etmək üçün rutin diş müayinəsi aparılmasını tövsiyə edirlər. Həmin tədqiqatda absess nümunəsindən toxuma müayinəsi aparılmasının da şişi istisna etmək üçün məcburi olduğu vurğulanır.

Təkrarlanan iltihab ayrıca mövzudur. MSD yazır ki, təkrarlanan və bir neçə vəzini zədələyən iltihabda immun sistemi mənşəli səbəb axtarılmalıdır, Şeqren sindromunda və IgG4 ilə əlaqəli xəstəlikdə qan analizləri kömək edə bilər. Ağız boşluğuna radioterapiya almış və ya qalxanabənzər vəzi xərçənginə görə radioaktiv yod müalicəsi keçmiş insanlarda da parotis iltihabı inkişaf edə bilər; MSD qeyd edir ki, bu, xüsusilə qızdırma olmadıqda nadir hallarda bakterial olur. Uşaqlarda təkrarlanan parotis iltihabının səbəbi məlum deyil, ən çox 4–6 yaşlarında görülür və çox vaxt yeniyetməlik dövründə keçir.

Birinci siyahı bakterial tüpürcək vəzisi iltihabını düşündürən əlamətlərdir; bu vəziyyət də həmin gün həkim müayinəsi tələb edir. İkinci siyahı isə fərqli səbəbi və ya təcili vəziyyəti düşündürən əlamətlərdir.

Ardıcıllıq tənəffüs yolundan başlayır, sonra iltihabın növünə və absessin olub-olmamasına görə irəliləyir.

1. 1

   Təcili əlamətlər

   Nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udmaqda çətinlik, boyuna sürətlə yayılan şişkinlik və ya ağzı aça bilməmək varsa, 112-yə zəng edin. Bunlar yoxdursa, həmin gün ailə həkiminə, qulaq-burun-boğaz həkiminə və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət edin.

2. 2

   Müayinə və irindən əkmə

   Həkim vəzinin ölçüsünə, konsistensiyasına və həssaslığına baxır, ağzın içində axarın ağzını yoxlayır və vəziyə basaraq irin gəlib-gəlmədiyini nəzarətdən keçirir. İrin gəlirsə, mikrobun növünü və təsirli antibiotiki göstərmək üçün bakterioloji əkməyə göndərilir. Dişlərin də müayinə edilməsi diş mənşəli ocağı aşkar edə bilər.

3. 3

   Görüntüləmə

   MSD yazır ki, ultrasəs müayinəsi ilk seçilən görüntüləmədir və uşaqlarda xüsusilə üstünlük verilir, tomoqrafiya, ultrasəs və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası müayinədə aşkar olmayan iltihabı və ya absessi təsdiqləyə bilər. Ultrasəs axarın içindəki daşı da göstərə bilər; MSD qeyd edir ki, maqnit-rezonans tomoqrafiyası axarı tutan daşı gözdən qaçıra bilər.

4. 4

   Antibiotik

   Bakterial iltihabda MSD Staphylococcus aureus-a qarşı təsirli antibiotiklə başlamağı və bakterioloji əkmənin nəticəsinə görə dəyişməyi tövsiyə edir. Qocalar evində yaşayan ahıl insanlarda antibiotikə davamlı stafilokok daha çox rast gəlindiyi üçün fərqli dərmanlar lazım ola bilər. Hansı dərmanın nə qədər müddətə qəbul ediləcəyinə həkim qərar verir.

5. 5

   Tüpürcək axınını artırmaq

   MSD və AAFP yazır ki, bol maye, limon suyu və ya turş konfet kimi tüpürcəyi stimullaşdıran şeylər, ilıq kompres, vəzinin masajı və yaxşı ağız gigiyenası müalicənin vacib hissəsidir. Masajın necə və hansı tezliklə ediləcəyini müayinə zamanı həkiminizə göstərtdirin. MSD ağızdakı bakteriya yükünü azaltmaq üçün xlorheksidinli qarqaranı da qeyd edir.

6. 6

   Absess varsa, boşaltma

   MSD yazır ki, absess boşaldılmalıdır. Alman tədqiqatında parotis absessi olan 85 pasiyentin 92,9%-ində cərrahi kəsik aparılıb, təxminən yarısında müdaxilə yerli anesteziya altında edilib və heç bir pasiyentdə üz sinirinin iflici inkişaf etməyib. Bu absess seriyasında ən çox tapılan mikrob streptokoklar idi. Götürülən nümunədən mikrob əkməsi və şişi istisna etmək üçün toxuma müayinəsi aparılır.

7. 7

   Səbəbin axtarılması və təkrarın qarşısının alınması

   Sağaldıqdan sonra daş, axar darlığı, dərmanla əlaqəli ağız quruluğu, immun xəstəlik və ya diş ocağı kimi zəmin yaradan səbəblər araşdırılır. MSD daş və ya tutulma düşünüldükdə axarın nazik kamera ilə müayinə edildiyi və həmin seansda müalicə oluna bildiyi sialendoskopiyanı, xroniki və təkrarlanan iltihabda isə bəzən vəzinin bir hissəsinin və ya tamamının çıxarılmasını qeyd edir.

Eyni nahiyədə şişkinlik yaradan, amma müalicəsi fərqli olan vəziyyətlər. Ayırımı müayinə və çox vaxt ultrasəs müayinəsi edir.

Aşağıdakılar bu vəziyyətdə tez-tez görülən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Müddətlər vəzinin nə qədər zədələndiyinə, absessin olub-olmamasına və əsasda duran səbəbə görə dəyişir. Aşağıdakı gedişat adi gedişatı ümumiləşdirir; həkiminizin göstərişləri önəmlidir.

1. İlk günlər

   Antibiotik, bol maye, turş stimul, ilıq kompres və masaj birlikdə tətbiq olunur. Ağrıkəsicilər rahatlıq verir. Qızdırmanın və ağrının bir neçə gün ərzində azalmağa başlaması gözlənilir; artırsa, həkimə qayıdın.

2. Antibiotik müddətində

   Dərmanı həkiminizin dediyi müddət ərzində, şişkinlik çəkilsə belə, başa çatdırın. Bakterioloji əkmənin nəticəsi gəldikdə dərman dəyişə bilər.

3. Absess boşaldılıbsa

   Kəsik yeri bir neçə gün sarğı ilə izlənilir. Götürülən toxumanın müayinə nəticəsini kontrol qəbulunda soruşun; o, şişi istisna etmək üçün aparılır.

4. Sağaldıqdan sonra

   Vəzi tam çəkilməyibsə və ya bərklik qalıbsa, kontrol ultrasəs müayinəsi aparıla bilər. Daş, darlıq və ya immun xəstəlik araşdırması bu dövrdə tamamlanır.

5. Uzunmüddətli dövrdə

   Ağzı qurudan dərmanların həkimlə birlikdə nəzərdən keçirilməsi, kifayət qədər maye qəbulu və yaxşı ağız gigiyenası təkrarlanmanı azaldan tədbirlərdir. AAFP dərmanların tənzimlənməsini müalicənin bir hissəsi kimi sayır.

Burada rəqəm vermirik, çünki həcm iltihabın ağırlığına və səbəbinə görə çox dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Ambulator, yoxsa xəstəxanada

Yüngül iltihab evdə ağızdan antibiotiklə müalicə olunduğu halda, ağır vəziyyətdə venadaxili antibiotik və xəstəxanaya yerləşdirmə lazım ola bilər.

Absess

Absess varsa, boşaltma müdaxiləsi, bakterioloji əkmə və toxuma müayinəsi əlavə olunur.

Görüntüləmə

Ultrasəs müayinəsi çox vaxt kifayət edir; dərin yayılma şübhəsində tomoqrafiya və ya MRT tələb olunur.

Əsasda duran səbəb

Daş üçün sialendoskopiya, immun xəstəlik üçün qan analizləri və biopsiya, diş ocağı üçün diş müalicəsi həcmə əlavə olunur.