ایمپلنت کوتاه چیست، می‌تواند جای لیفت سینوس یا پیوند استخوان را بگیرد؟

پس از کشیدن دندان، استخوان فک با گذشت زمان هم نازک می‌شود و هم کوتاه. در ناحیه عقب فک بالا، افزون بر این، حفره سینوس هم به سمت پایین گسترش می‌یابد؛ در عقب فک پایین هم کانال عصبی هست که از درون استخوان می‌گذرد. در نتیجه ممکن است ارتفاعی که یک ایمپلنت کلاسیک در آن جا شود باقی نماند. در این وضعیت دو راه هست: یا استخوان را بزرگ کنند و ایمپلنت بلند بگذارند (در فک بالا لیفت سینوس، در فک پایین پیوند عمودی استخوان) یا ایمپلنت کوتاهی به کار ببرند که در استخوان باقی‌مانده جا شود.

مرز واژه «کوتاه» در طول سال‌ها تغییر کرده است. پیش‌تر کمتر از ۱۰ میلی‌متر کوتاه به شمار می‌آمد؛ با پیشرفت سطوح ایمپلنت مرز پایین آمد. در سال ۲۰۱۸ کنفرانس اجماع تیم بین‌المللی ایمپلنتولوژی (ITI) ایمپلنت کوتاه را ۶ میلی‌متر و کمتر در نظر گرفت. در متون علمی هنوز هم مرورهایی هستند که کمتر از ۷ یا ۸ میلی‌متر را «کوتاه» می‌شمارند و هم مطالعاتی که ۶ میلی‌متر و کمتر را جداگانه «بسیار کوتاه» (extra-short) می‌نامند. به همین دلیل هنگام خواندن نتیجه یک مطالعه مهم است ببینید کدام طول را کوتاه شمرده است.

دستاورد اصلی ایمپلنت کوتاه این است که باری را که پیوند استخوان به همراه می‌آورد از میان برمی‌دارد. گزارش اجماع ITI ایمپلنت‌های کوتاه را، وقتی ارتفاع استخوان کم شده، گزینه‌ای معتبر برای پرهیز از مشکلاتی می‌داند که جراحی اضافی ممکن است به بار آورد. مرور سال ۲۰۱۴ کاکرین (Cochrane) هم چهار مطالعه با ۱۰۲ شرکت‌کننده را بررسی کرد: در سال اول پس از بارگذاری، شواهدی که تفاوتی میان دو راه در از دست رفتن پروتز یا ایمپلنت نشان دهد یافت نشد، اما در نواحی‌ای که لیفت سینوس شده بود عوارض بیشتر بود. گزارش ITI اما بهای این کار را هم می‌نویسد: بقای ایمپلنت‌های کوتاه متغیرتر و نتیجه‌شان کمتر قابل پیش‌بینی است.

جامع‌ترین تصویر امروز از یک متاآنالیز سال ۲۰۲۴ می‌آید. در ۱۹ مطالعه تصادفی‌شده ۲٬۲۱۴ ایمپلنت بررسی شد. بر پایه شواهد با قطعیت متوسط یا بالا، ایمپلنت‌های ۶ میلی‌متر و کمتر، در استخوانی که به اقدام اضافی نیاز ندارد و در درمان‌های کل دهان، در هر دو فک بقای ۵ ساله‌ای مشابه ایمپلنت‌های ۱۰ میلی‌متر و بیشتر نشان دادند؛ ایمپلنت‌های ۶ میلی‌متری در فک بالا به‌جای لیفت سینوس قابل استفاده دانسته شدند. اما برای کاربرد ایمپلنت‌های ۴ و ۵ میلی‌متری به‌جای لیفت سینوس و کاربرد ایمپلنت‌های کوتاه به‌جای پیوند عمودی استخوان، شواهد ناکافی است یا قطعی نیست.

داده‌های ده‌ساله هم هست. در یک مطالعه چندمرکزی که ایمپلنت ۱۱–۱۵ میلی‌متری همراه با لیفت سینوس را با ایمپلنت ۶ میلی‌متری مقایسه کرد، ۱۰۱ بیمار با ارتفاع استخوان ۵–۷ میلی‌متر پیگیری شدند. در سال دهم بقا در سطح بیمار در گروه ایمپلنت کوتاه ۹۶ درصد (۲ مورد از دست رفتن) و در گروه لیفت سینوس ۱۰۰ درصد بود؛ تفاوت از نظر آماری معنادار نبود و ۲۱ درصد بیماران از پیگیری خارج شده بودند. در مطالعه کوچک‌تری که روکش‌های تک‌دندان فک بالا را بررسی کرد، بقای ۱۰ ساله در گروه ۶ میلی‌متری ۸۹٫۵ درصد و در گروه ۱۱ میلی‌متری با لیفت سینوس ۹۰٫۹ درصد به دست آمد.

سوی منفی تصویر هم باید نوشته شود. در متاآنالیزی که نُه مطالعه با دست‌کم ۵ سال پیگیری را کنار هم گذاشت، بقای ایمپلنت‌های کوتاه‌تر از ۷ میلی‌متر بین ۸۶٫۷ و ۹۸٫۵ درصد و بقای ایمپلنت‌های بلندتر بین ۹۵٫۱ و ۱۰۰ درصد بود؛ تفاوت به‌ویژه در فک بالا آشکار و در فک پایین مشابه بود. در ایمپلنت‌های کوتاه مشکلات زیستی کمتر و مشکلات فنی مانند شل شدن پیچ یا شکستن پرسلن بیشتر بود. متاآنالیز دیگری که روکش‌های تکی ناحیه عقب را بررسی کرد هم بقای ایمپلنت کوتاه را در پیگیری طولانی پایین‌تر یافت و توصیه کرد در روکش‌های تکی که به هم متصل نشده‌اند احتیاط شود.

نسبت تاج به ایمپلنت اینجا وارد کار می‌شود. وقتی استخوان کوتاه می‌شود، ارتفاع ازدست‌رفته به بخش بالایی دندان افزوده می‌شود: ایمپلنت کوتاه می‌شود و تاج روی آن بلند. این کار بازوی اهرم را بزرگ می‌کند و نخستین نگرانی‌ای که به ذهن می‌رسد همین است. متاآنالیزی که این نسبت را در روکش‌های تکی بررسی کرد، رابطه‌ای میان این نسبت و بقای ایمپلنت نیافت؛ اما داده‌های کیفی این گمان را پیش کشید که با بزرگ شدن نسبت، تحلیل استخوان بیشتر می‌شود. رایج‌ترین مشکل مکانیکی شل شدن پیچ بود. یعنی این نسبت به‌تنهایی باعث از دست رفتن ایمپلنت نمی‌شود، اما طراحی و تنظیم اکلوژن را مهم‌تر می‌کند.

وقتی استخوان کم می‌شود ایمپلنت کوتاه تنها گزینه‌ای نیست که درباره‌اش صحبت می‌شود. وقتی بخش درونی استخوان کافی نیست، محکم کردن ایمپلنت در لایه سخت بیرونی فک هم یک راه است: ایمپلنت‌های کورتیکوبازالی که در پروتکل دندان ثابت در ۷۲ ساعت با روش ایهده به کار می‌بریم با همین منطق کار می‌کنند و در بیشتر موارد پیوند استخوان یا لیفت سینوس مطرح نمی‌شود. اینکه کدام راه برای شما مناسب است تصمیمی است که با نگاه به ارتفاع و پهنای استخوان باقی‌مانده در توموگرافی، تعداد دندان‌های ازدست‌رفته و اکلوژن شما گرفته می‌شود.

تفکیک زیر بر پایه جاهایی انجام شده که مطالعات منتشرشده در آن‌ها قوی‌ترین و ضعیف‌ترین‌اند. اینکه برای شما مناسب است یا نه را توموگرافی و معاینه تعیین می‌کند.

تصمیم با انتخاب طول آغاز نمی‌شود؛ نخست درباره استخوان باقی‌مانده، سپس بار و در آخر خود ایمپلنت صحبت می‌شود.

1. 1

   استخوان باقی‌مانده با توموگرافی اندازه‌گیری می‌شود

   در تصویر سه‌بعدی، ارتفاع و پهنای استخوان و فاصله تا سینوس یا کانال عصب به میلی‌متر خوانده می‌شود. رادیوگرافی پانورامیک به‌تنهایی برای این اندازه‌گیری کافی نیست، چون پهنا را نشان نمی‌دهد.

2. 2

   گزینه‌ها کنار هم گذاشته می‌شوند

   ایمپلنت کوتاه، ایمپلنت بلند با لیفت سینوس یا پیوند استخوان، کاشت مایل و ایمپلنتی که در لایه سخت فک محکم می‌شود. باید بیش از یک گزینه برایتان توضیح داده شود و مدت، جراحی اضافی و خطر هر کدام مقایسه شود.

3. 3

   ارتفاع تاج و اکلوژن ارزیابی می‌شود

   پرسیده می‌شود دندانی که روی ایمپلنت کوتاه می‌آید چقدر بلند خواهد بود، دندان‌های فک مقابل چگونه روی هم می‌آیند و آیا فشردن دندان‌ها وجود دارد یا نه. این اطلاعات تعداد ایمپلنت و طراحی پروتز را تغییر می‌دهد.

4. 4

   تصمیم گرفته می‌شود روکش تکی باشد یا بریج متصل

   اگر ایمپلنت‌های مجاور وجود دارند، متصل کردن روکش‌ها به هم بار را تقسیم می‌کند. در ایمپلنت کوتاهی که تنها می‌ایستد باید درباره دلیل انتخاب جداگانه صحبت شود.

5. 5

   کاشت و بهبود

   ایمپلنت کوتاه معمولاً بدون عمل سینوس یا پیوند استخوان، در یک جراحی کاشته می‌شود. مدتی که باید برای جوش خوردن با استخوان منتظر ماند و زمان بارگذاری را دندان‌پزشک بر پایه سختی استخوان و مقاومتی که ایمپلنت هنگام نشستن دارد تعیین می‌کند.

6. 6

   رادیوگرافی پایه و برنامه کنترل

   رادیوگرافی‌ای که هنگام نصب پروتز گرفته می‌شود نقطه آغازی است که سطح استخوان با آن مقایسه خواهد شد. چون بیشتر مشکلات فنی در سال‌های نخست دیده می‌شود، مهم است کنترل‌های اول را از دست ندهید.

این‌ها رقیب یکدیگر نیستند؛ در یک دهان می‌توان بسته به ناحیه راه‌های متفاوتی برگزید.

خطرهای ایمپلنت کوتاه با خطرهای ایمپلنت بلند فرقی ندارد، اما وزنشان فرق دارد: مشکل زیستی کمتر، مشکل مکانیکی بیشتر.

چون پیوند استخوان یا عمل سینوس انجام نمی‌شود، بهبود بیشتر وقت‌ها بهبودِ یک جراحی واحد است. دوره‌ای که واقعاً دقت می‌خواهد سال‌های نخست پس از نصب پروتز است.

1. روزهای اول

   تورم و حساسیت خفیف عادی است. مسکن و مراقبت دهان را طبق دستور دندان‌پزشکتان به کار ببرید؛ سیگار بهبود را مختل می‌کند.

2. دوره جوش خوردن

   مدتی که برای جوش خوردن ایمپلنت با استخوان انتظار می‌رود بر پایه استخوان شما تعیین می‌شود. در این دوره مهم است با آن ناحیه چیز سفت نجوید و کنترل‌ها را از دست ندهید.

3. پروتز و رادیوگرافی پایه

   هنگام نصب پروتز اکلوژن تنظیم و رادیوگرافی گرفته می‌شود. این عکس تنها سندی است که در آینده سطح استخوان با آن مقایسه خواهد شد؛ یک نسخه از آن را بخواهید.

4. پنج سال اول

   در مطالعه چندمرکزی ۱۰ ساله، بیشتر مشکلات فنی در ۵ سال اول دیده شد. در این سال‌ها باید در کنترل‌ها پیچ، اکلوژن و پروتز به‌ویژه بازبینی شود.

خود ایمپلنت کوتاه قلم هزینه‌ای متفاوت از ایمپلنت بلند نیست؛ تفاوت از اقدام‌های اضافی‌ای می‌آید که انجام نمی‌شود. مجموع را این‌ها تعیین می‌کنند:

جراحی اضافی‌ای که از آن پرهیز می‌شود

اگر لیفت سینوس یا پیوند استخوان انجام نشود، اقلام ماده پیوند، جراحی اضافی و مدت انتظار حذف می‌شود. متاآنالیز ۲۰۱۹ هزینه درمان را در ایمپلنت‌های کوتاه کمتر یافت.

تعداد ایمپلنت و طراحی پروتز

اگر قرار باشد ایمپلنت‌های کوتاه به هم متصل شوند، ممکن است ایمپلنت بیشتر یا طراحی بریج متفاوتی لازم شود. این کار حساب به‌ازای هر ایمپلنت را تغییر می‌دهد.

نگهداری بلندمدت

مشکلات فنی در ایمپلنت کوتاه کمی رایج‌تر است. مجموع کارهای کوچکی مانند تعویض پیچ یا ترمیم پرسلن در طول سال‌ها هم باید به حساب آید.

تصویربرداری

تصمیم ایمپلنت کوتاه بدون توموگرافی گرفته نمی‌شود. تصویربرداری قلم ثابت برنامه‌ریزی است.