درد فک صبحگاهی: دندان‌قروچه شبانه یا آپنه خواب؟

عضلات جونده در خواب کاملاً استراحت نمی‌کنند. یک اجماع بین‌المللی متخصصان، براکسیسم را فعالیت تکرارشونده عضلات جونده تعریف می‌کند که به شکل فشردن یا ساییدن دندان‌ها یا فشار دادن و هل دادن فک به یک سمت دیده می‌شود و نوع خواب (براکسیسم خواب) را از نوع بیداری (براکسیسم بیداری) جدا می‌کند. در براکسیسم خواب عضلات به شکل ریتمیک یا غیرریتمیک منقبض می‌شوند. وقتی این انقباض‌ها در طول شب تکرار می‌شوند، صبح عضلات خسته و حساس بیدار می‌شوند؛ در طول روز که عضلات استراحت می‌کنند، درد کم می‌شود.

NHS در میان نشانه‌های دندان‌قروچه، درد فک، دندان‌های ساییده یا شکسته و حساسیت ناشی از آن، سردرد، گوش‌درد و خواب منقطع را برمی‌شمارد. این منبع می‌نویسد درد فک ممکن است با گذشت زمان به اختلال مفصل فک و عضلات جونده (اختلال گیجگاهی‌فکی، TMD) تبدیل شود. به گفته NHS، نشانه‌های TMD عبارت‌اند از درد اطراف فک، گوش و شقیقه، صدای کلیک، ترق‌تروق یا سایش هنگام حرکت فک، سردرد در شقیقه‌ها، باز نشدن کامل دهان و قفل شدن. NHS اضافه می‌کند که TMD ممکن است خواب شما را هم مختل کند؛ یعنی درد و خواب بد می‌توانند یکدیگر را تشدید کنند.

علت‌ها در یک عنوان خلاصه نمی‌شوند. NHS می‌نویسد شایع‌ترین علت دندان‌قروچه استرس و اضطراب است و ممکن است مشکلات خواب مثل خروپف و آپنه خواب، برخی داروهایی که برای خواب، افسردگی یا اضطراب مصرف می‌شوند، سیگار و مصرف زیاد الکل یا کافئین هم همراه آن باشند. اجماع متخصصان یادآوری می‌کند که در افراد سالم، براکسیسم را نباید به‌خودی‌خود بیماری دانست، بلکه رفتاری است که ممکن است برای برخی پیامدها عامل خطر باشد. این تمایز مهم است: هدف از بین بردن کامل براکسیسم نیست، بلکه کم کردن آسیب و دردی است که ایجاد می‌کند.

رابطه با آپنه خواب گیج‌کننده است، چون مطالعات نتایج متفاوتی می‌دهند. NHS در میان نشانه‌های آپنه خواب، قطع و شروع دوباره تنفس در خواب، نفس‌نفس زدن، خرخر یا صدای خفگی، خروپف بلند، خستگی شدید در روز و سردرد هنگام بیدار شدن را برمی‌شمارد. یک فراتحلیل منتشرشده در ۲۰۲۴ نشان داد براکسیسم خواب در مبتلایان به آپنه خواب به‌طور معناداری شایع‌تر از گروه کنترل نیست، اما تأکید کرد که کیفیت مطالعات واردشده پایین بود. یک مرور چتری منتشرشده در ۲۰۲۶ هم می‌نویسد این دو وضعیت اغلب با هم دیده می‌شوند، اما رابطه علت و معلولی روشن نیست.

در سمت درد مفصل و عضلات فک، رابطه روشن‌تر است. در گروه OPPERA در آمریکا که ۲۶۰۴ نفر ۱۸–۴۴ ساله پیگیری شدند، در کسانی که دست‌کم دو مورد از خروپف بلند، خواب‌آلودگی روزانه، قطع تنفسی که دیگران دیده‌اند و فشار خون بالا را داشتند، یعنی احتمال آپنه خواب در آن‌ها بالا بود، خطر بروز TMD برای اولین بار حدود ۱٫۷ برابر بیشتر بود و نشانه‌های آپنه خواب پیش از TMD ظاهر می‌شدند. این یک مطالعه مشاهده‌ای است؛ ثابت نمی‌کند آپنه خواب باعث TMD می‌شود، اما از این پشتیبانی می‌کند که اگر درد فک صبحگاهی و خروپف با هم هستند، به هر دو نگاه شود.

یک بررسی ساده هست که در خانه می‌توانید انجام دهید. از کسی که با او زندگی می‌کنید بپرسید آیا شب صدای ساییدن دندان می‌شنود، آیا خروپف می‌کنید و آیا تنفستان قطع می‌شود؛ NHS هم می‌نویسد پی بردن به آپنه خواب سخت است و اینکه کسی هنگام خواب شما را زیر نظر بگیرد ممکن است کمک کند. در آینه ببینید آیا سطح جونده دندان‌هایتان صاف شده یا لبه‌هایشان شکسته است و آیا روی کناره زبانتان جای دندان هست. سعی کنید در طول روز متوجه شوید آیا دندان‌هایتان به هم می‌خورند یا نه: NHS می‌نویسد جز هنگام غذا خوردن، دندان‌ها باید از هم جدا باشند.

باید این را هم دانست که درد فک صبحگاهی همیشه عضلانی نیست. دردی که شب هنگام دراز کشیدن بیشتر می‌شود، ضربان دارد و در یک دندان جا گرفته، خود دندان را مطرح می‌کند. اگر حساسیت شقیقه، پوست سری که هنگام شانه کردن مو درد می‌گیرد یا نشانه‌های بینایی همراه درد فک باشد، NHS این‌ها را در میان نشانه‌هایی برمی‌شمارد که ارزیابی فوری لازم دارند؛ به گفته NHS، درد فک هنگام غذا خوردن و حساسیت پوست سر از نشانه‌های آرتریت تمپورال است؛ این بیماری اگر درمان نشود ممکن است به از دست رفتن بینایی بینجامد. ناتوانی در خوردن و نوشیدن و باز نشدن کامل دهان هم در میان وضعیت‌هایی است که NHS برایشان نوبت فوری می‌خواهد.

موضوع جفت شدن دندان‌ها اغلب اشتباه فهمیده می‌شود. مؤسسه ملی تحقیقات دندان و جمجمه و صورت آمریکا (NIDCR) می‌نویسد پژوهش‌ها از این باور که جفت شدن نادرست دندان‌ها یا درمان ارتودنسی باعث TMD می‌شود پشتیبانی نمی‌کنند و درمان‌هایی که با تراشیدن دندان‌ها یا راه‌های دیگر جفت شدن دندان‌ها را برای همیشه تغییر می‌دهند، مؤثر نیستند و ممکن است مشکل را بدتر کنند. جایگزین کردن دندان‌های ازدست‌رفته برای جویدن و حرف زدن تصمیمی جداگانه است؛ نباید به‌عنوان درمان درد فک صبحگاهی ارائه شود.

فهرست اول نشانه‌هایی است که احتمال اینکه درد از فشردن دندان‌ها در شب و عضلات جونده باشد را بیشتر می‌کنند؛ برای این‌ها نزد دندان‌پزشک خود بروید. فهرست دوم نشانه‌هایی است که علت دیگری یا وضعیتی را مطرح می‌کنند که نباید منتظرش ماند.

این ترتیب ابتدا وضعیت‌هایی را که نباید منتظرشان ماند جدا می‌کند و سپس به منشأ عضلانی و مفصلی و به خواب می‌رسد.

1. 1

   ابتدا نشانه‌های اورژانسی

   اگر اطراف چشم یا در گردن تورم دارید، تورمی که نفس کشیدن، قورت دادن یا حرف زدن را سخت کرده یا از دست رفتن ناگهانی بینایی، با شماره ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر نمی‌توانید دهانتان را باز کنید یا بخورید و بنوشید یا حساسیت شقیقه و نشانه بینایی دارید، همان روز به پزشک مراجعه کنید.

2. 2

   چند روز یادداشت بنویسید

   بنویسید درد در چه ساعتی بیشترین است، در طول روز چطور تغییر می‌کند، آیا شب خروپف یا صدای ساییدن دندان شنیده شده و چه رابطه‌ای با قهوه، الکل و روزهای پراسترس دارد. این یادداشت‌ها تمایز را برای پزشک آسان‌تر می‌کنند.

3. 3

   معاینه دندان‌پزشکی

   دندان‌پزشک ساییدگی و شکستگی دندان‌ها، حساسیت عضلات جونده، صدای مفصل فک و میزان باز شدن دهان را ارزیابی می‌کند؛ با آزمایش‌ها و رادیوگرافی مشخص می‌کند آیا درد از یک دندان است یا نه. اجماع متخصصان یادآوری می‌کند که براکسیسم را می‌توان با گفته‌های بیمار و معاینه و در صورت نیاز با ثبت فعالیت عضلات ارزیابی کرد.

4. 4

   اقدام‌های اول در خانه

   NHS غذاهای نرم، پاراستامول یا ایبوپروفن، کمپرس سرد یا گرم پیچیده در حوله روی فک، ماساژ عضلات دردناک و راه‌های آرام شدن را توصیه می‌کند؛ و توصیه می‌کند آدامس و در خودکار نجوید، با دندان‌های جلو گاز نزنید، خیلی بزرگ خمیازه نکشید و جز هنگام غذا خوردن دندان‌هایتان را به هم نفشارید.

5. 5

   نایت گارد

   NHS می‌نویسد دندان‌پزشک ممکن است محافظ دهانی یا گاردی را توصیه کند که شب گذاشته می‌شود و از دندان‌ها در برابر آسیب محافظت می‌کند. NIDCR یادآوری می‌کند که این گاردها دندان‌ها یا جفت شدن آن‌ها را تغییر نمی‌دهند و ممکن است به کم شدن عادت فشردن هم کمک کنند، اما نباید طوری طراحی شده باشند که جفت شدن دندان‌ها را برای همیشه تغییر دهند.

6. 6

   خواب و استرس

   اگر خروپف، قطع تنفس یا خواب‌آلودگی روزانه دارید، پزشک خانواده ممکن است شما را برای آزمایش خواب ارجاع دهد. NHS می‌نویسد پزشک خانواده برای علت‌هایی مثل استرس، اضطراب، سیگار و الکل هم می‌تواند کمک کند.

7. 7

   اگر خوب نشد، متخصص

   NHS می‌نویسد اگر این اقدام‌ها کمک نکنند، ممکن است به فیزیوتراپیست، روان‌شناس یا متخصص مفصل ارجاع داده شوید. NIDCR توصیه می‌کند پیش از درمان‌های برگشت‌ناپذیر، از متخصصان باصلاحیت پزشکی یا دندان‌پزشکی نظر دوم گرفته شود.

NHS می‌نویسد دندان‌قروچه همیشه درمان لازم ندارد و TMD هم اغلب خودبه‌خود بهتر می‌شود. NIDCR به جای درمان‌هایی با شواهد محدود، ابتدا رویکردهای محافظه‌کارانه و برگشت‌پذیر را توصیه می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این وضعیت زیاد دیده می‌شوند، همراه با هزینه‌شان.

NIDCR می‌نویسد بیشتر موارد TMD کوتاه‌مدت‌اند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند، اما برخی ممکن است طولانی‌مدت شوند. روند زیر چارچوبی کلی است؛ برنامه پزشک شما در اولویت است.

1. روزهای اول

   غذای نرم، مسکن، کمپرس سرد یا گرم و دقت به اینکه دندان‌ها را به هم نفشارید. شدت و مدت درد صبحگاهی را یادداشت کنید.

2. هفته‌های اول

   نظم خواب، مدیریت استرس، کم کردن کافئین و الکل. دندان‌پزشک در صورت نیاز برای نایت گارد قالب می‌گیرد.

3. دوره عادت به نایت گارد

   نایت گارد باید هر شب گذاشته شود. اگر درد صبحگاهی کم می‌شود، در مسیر درستی هستید؛ اگر بیشتر می‌شود یا جفت شدن دندان‌هایتان متفاوت حس می‌شود، به دندان‌پزشک نشان دهید.

4. اگر خوب نشد

   اگر با گذشت چند هفته درد ادامه دارد، نشانه‌های خواب وجود دارد یا باز شدن دهان محدود می‌شود، پزشک خانواده، کلینیک خواب یا متخصص درد دهان و صورت وارد کار می‌شوند.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون منشأ درد فک صبحگاهی و قدم‌های لازم از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

نیاز یا عدم نیاز به نایت گارد

نایت گاردی که با قالب‌گیری ساخته می‌شود و نوبت‌های کنترل، قلم جداگانه‌ای است.

آسیب واردشده به دندان‌ها

ترمیم دندان‌های ساییده یا شکسته بسته به میزان آسیب فرق می‌کند.

ارزیابی خواب

اگر به آپنه خواب فکر می‌شود، آزمایش خواب و در صورت نیاز درمان با دستگاه دامنه را گسترده‌تر می‌کند.

فیزیوتراپی یا حمایت روانی

در صورت نیاز، تعداد جلسه‌ها بر اساس سیر درد تعیین می‌شود.