آرتریت تمپورال: درد شقیقه و درد فک هنگام جویدن

MSD Manuals آرتریت سلول غول‌آسا را التهاب طولانی‌مدت سرخرگ‌های بزرگ و متوسط سر، گردن و بالای تنه تعریف می‌کند. معمول‌ترین رگ درگیر، سرخرگ تمپورال است که از شقیقه می‌گذرد؛ این رگ بخشی از پوست سر، عضلات فک و اعصاب بینایی را خون‌رسانی می‌کند. علت آن شناخته نیست. MSD می‌نویسد این بیماری در زنان شایع‌تر است و به‌طور معمول افراد بالای ۵۰ سال، بیشتر حدود ۷۰ سالگی، را درگیر می‌کند.

سازوکار درد فک شبیه دردی است که هنگام راه رفتن در پا به شکل گرفتگی می‌آید. وقتی رگ ملتهب تنگ می‌شود، عضلات جونده در حال استراحت خون کافی می‌گیرند، اما وقتی شروع به کار می‌کنند و نیازشان بیشتر می‌شود، خون کافی نمی‌رسد و عضله درد می‌گیرد. به این لنگش فک (کلادیکاسیون فک) می‌گویند. MSD آن را این‌طور توصیف می‌کند که عضلات فک کمی پس از شروع جویدن درد می‌گیرند و خسته می‌شوند؛ و اضافه می‌کند که زبان هم ممکن است هنگام غذا خوردن یا حرف زدن درد بگیرد. NHS هم درد فک هنگام غذا خوردن یا حرف زدن را در میان نشانه‌های اصلی برمی‌شمارد.

ارزش این نشانه اندازه‌گیری شده است. در فراتحلیلی که ۶۸ مطالعه شامل ۱۴٬۰۳۷ بیمار بررسی‌شده با شک به آرتریت تمپورال را با هم ترکیب کرد، لنگش فک یکی از یافته‌هایی بود که بیش از همه این بیماری را مطرح می‌کرد؛ ضخیم شدن رگ شقیقه و حس نشدن نبض در شقیقه هم یافته‌های قوی بودند. در آزمایش خون، بالاتر نبودن سرعت رسوب گلبول قرمز (ESR) از ۴۰ میلی‌متر در ساعت احتمال بیماری را به‌طور محسوسی کم می‌کرد. با این حال نویسندگان تأکید می‌کنند که هیچ یافته‌ای به‌تنهایی برای گذاشتن یا رد کردن تشخیص کافی نیست.

خطر اصلی چشم است. MSD می‌نویسد اگر جریان خون عصب بینایی قطع شود، ممکن است کوری ناگهانی و دائمی ایجاد شود و پیش از آن ممکن است دوبینی یا تاری دید، نقاط کور بزرگ یا از دست رفتن ناگهانی بینایی در یک چشم که در چند دقیقه برطرف می‌شود، وجود داشته باشد. در یک گروه ۳۵۰ نفری در انگلستان که با تصویربرداری یا نمونه‌برداری تشخیص گرفته بودند، ۲۸٫۹ درصد بیماران نشانه بینایی و ۱۳٫۷ درصد از دست رفتن بینایی در یک یا هر دو چشم داشتند و بازگشت بینایی ازدست‌رفته نادر بود. در همان مرکز پس از راه‌اندازی مسیر سریع تشخیص و درمان، میزان از دست رفتن بینایی از ۱۸٫۷ درصد به ۱۱٫۵ درصد کاهش یافت.

نقطه تلاقی با دندان‌پزشکی فک است. در یک مجموعه موردی در آلمان که پرونده‌ها و مصاحبه‌های ۶ بیمار با تشخیص قطعی از راه نمونه‌برداری بررسی شد، همه بیماران نشانه دهانی و صورتی داشتند؛ در مسیر تشخیص ۵ نفر معاینه دندان‌پزشکی بود و برای ۳ نفر دندان‌پزشک نخستین کسی بود که به او مراجعه شده بود. زمان رسیدن به تشخیص حدود ۴ هفته تا ۵ ماه بود. یک گزارش موردی از اسرائیل هم می‌نویسد که آرتریت تمپورال ممکن است با اختلال مفصل فک اشتباه شود و اگر در بیمار سالمند لنگش فک، باز شدن محدود دهان با مقاومتی سفت و درد شقیقه با هم وجود داشته باشند، باید به این تشخیص فکر کرد.

اشتباه در جهت عکس هم وجود دارد: یکی از علت‌های بسیار شایع درد شقیقه، مشکلات مفصل فک و عضلات جونده (TMD) است. در مطالعه کوچکی در اسکاتلند روی ۱۰ بیمار که با شک به آرتریت تمپورال به درمانگاه اورژانس چشم فرستاده شده بودند، امتیاز TMD در کسانی که کمتر از ۳ معیار آرتریت تمپورال را داشتند به‌طور محسوسی بالاتر بود. نویسندگان می‌نویسند در درد شقیقه‌ای که احتمال آرتریت تمپورال در آن کم است، TMD علت مهمی است و ارجاع به دندان‌پزشک ممکن است بجا باشد. یعنی هر دو جهت ممکن است؛ تمایز را مجموعه نشانه‌ها و آزمایش‌های خون مشخص می‌کنند.

بیماری فقط به سر و فک محدود نیست. MSD می‌نویسد ممکن است تب، بی‌حالی، کاهش وزن ناخواسته و تعریق وجود داشته باشد و نشانه‌ها ممکن است طی چند هفته آهسته یا ناگهانی شروع شوند؛ در ۴۰–۶۰ درصد بیماران نشانه‌های پلی‌میالژی روماتیکا هم وجود دارد که در گردن، شانه و لگن درد و خشکی ایجاد می‌کند و صبح‌ها و شب‌ها بدتر می‌شود. به‌ندرت ممکن است جریان خون مغز قطع شود و سکته مغزی رخ دهد یا در دیواره سرخرگ اصلی (آئورت) پارگی یا گشادشدگی ایجاد شود.

درمان به دندان‌پزشک هم مربوط می‌شود. NHS می‌نویسد آرتریت تمپورال با کورتون (معمولاً پردنیزولون) درمان می‌شود، چند هفته اول با دوز بالا و سپس با دوز پایین‌تر شاید سال‌ها ادامه می‌یابد و ممکن است برای مقابله با عوارض کورتون، داروی محافظ معده و برای پیشگیری از پوکی استخوان داروی بیس‌فسفونات هم داده شود. MSD یادآوری می‌کند که کورتون‌ها در سالمندان ممکن است قند خون را بالا ببرند و تراکم استخوان را کم کنند. اگر این داروها را مصرف می‌کنید، پیش از برنامه‌ریزی کشیدن دندان یا ایمپلنت حتماً به دندان‌پزشک خود بگویید؛ تصمیم درباره کشیدن دندان و ایمپلنت با در نظر گرفتن این اطلاعات گرفته می‌شود.

فهرست اول نشانه‌هایی است که احتمال اینکه درد فک از مفصل فک یا عضلات باشد را بیشتر می‌کنند. اگر یکی از موارد فهرست دوم با شما جور است، به‌ویژه اگر بالای ۵۰ سال دارید، باید به آرتریت تمپورال فکر کرد و منتظر نماند. تمایز را معاینه و آزمایش‌های خون انجام می‌دهند.

در آرتریت تمپورال زمان مهم است: درمان پیش از قطعی شدن تشخیص، در همان لحظه شک، شروع می‌شود. به همین دلیل ترتیب کار با وضعیت اورژانسی شروع می‌شود.

1. 1

   اگر نشانه بینایی هست، اورژانس

   اگر از دست رفتن بینایی، تاری یا دوبینی یا سیاهی رفتن گذرای یک چشم دارید، منتظر نمانید؛ با شماره ۱۱۲ تماس بگیرید یا به اورژانس بروید. NHS می‌خواهد کسانی که مشکل بینایی دارند همان روز در بیمارستان توسط چشم‌پزشک دیده شوند.

2. 2

   نشانه‌ها و معاینه شقیقه

   NHS می‌نویسد پزشک درباره نشانه‌ها می‌پرسد و شقیقه‌ها را معاینه می‌کند. MSD یادآوری می‌کند که پزشک بررسی می‌کند آیا رگ‌های شقیقه سفت، برجسته یا حساس‌اند یا نه. مهم است توضیح دهید درد فک چه مدت پس از شروع جویدن می‌آید و آیا با توقف برطرف می‌شود یا نه.

3. 3

   آزمایش‌های خون

   MSD می‌نویسد کم‌خونی، بالا بودن زیاد سرعت رسوب گلبول قرمز و بالا بودن سطح پروتئین واکنشی C (CRP) نشان‌دهنده التهاب‌اند و تشخیص را تأیید می‌کنند. در فراتحلیل، بالاتر نبودن سرعت رسوب از ۴۰ میلی‌متر در ساعت احتمال بیماری را به‌طور محسوسی کم می‌کرد، اما به‌تنهایی آن را رد نمی‌کرد.

4. 4

   درمان با کورتون فوراً شروع می‌شود

   NHS می‌نویسد به دلیل خطر از دست رفتن بینایی، کورتون پیش از قطعی شدن تشخیص شروع می‌شود. MSD یادآوری می‌کند که نتیجه نمونه‌برداری‌ای که در ۲ هفته پس از شروع درمان انجام شود تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد؛ یعنی لازم نیست برای درمان منتظر نمونه‌برداری ماند.

5. 5

   تأیید با سونوگرافی یا نمونه‌برداری

   NHS می‌نویسد متخصص ممکن است سونوگرافی رگ‌های شقیقه یا برداشتن قطعه کوچکی از رگ شقیقه با بی‌حسی موضعی (بیوپسی) را درخواست کند. MSD یادآوری می‌کند که سونوگرافی گاهی می‌تواند نمونه‌برداری را غیرضروری کند.

6. 6

   پیگیری طولانی‌مدت

   NHS می‌نویسد در معاینه‌های منظم پاسخ به درمان و عوارض جانبی پیگیری می‌شوند. دوز کورتون با بهتر شدن نشانه‌ها طبق برنامه پزشک کم می‌شود.

درمان آرتریت تمپورال کار دندان‌پزشک نیست، بلکه حوزه متخصصان روماتولوژی، چشم و داخلی است. وظیفه دندان‌پزشک این است که این تصویر را بشناسد و بیمار را بدون معطلی به جای درست بفرستد. دارو و دوز را پزشکی تعیین می‌کند که شما را پیگیری می‌کند.

نقطه مشترک این اشتباه‌ها از دست رفتن زمان است. چون از دست رفتن بینایی ممکن است برگشت‌ناپذیر باشد، هرکدام مهم است.

MSD می‌نویسد با درمان بیشتر بیماران کاملاً بهبود می‌یابند، اما بیماری ممکن است برگردد. روند زیر سیر معمولی است که NHS و MSD توصیف می‌کنند؛ برنامه پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. لحظه شک

   کورتون پیش از قطعی شدن تشخیص شروع می‌شود؛ آزمایش‌های خون و سونوگرافی یا نمونه‌برداری پس از آن برنامه‌ریزی می‌شوند.

2. چند هفته اول

   دوره کورتون با دوز بالا. انتظار می‌رود سردرد، حساسیت پوست سر و درد فک در این دوره کم شوند؛ اگر کم نمی‌شوند، به پزشک خود اطلاع دهید.

3. دوره کم کردن دوز

   با بهتر شدن نشانه‌ها، دوز طبق برنامه پزشک آهسته پایین می‌آید. NHS می‌نویسد این دوره ممکن است چند سال طول بکشد و MSD می‌نویسد بیشتر بیماران دست‌کم ۲ سال دارو مصرف می‌کنند.

4. دوره طولانی‌مدت

   در معاینه‌های منظم بازگشت یا عدم بازگشت بیماری و عوارض کورتون پیگیری می‌شوند. اگر سردرد، درد فک یا نشانه بینایی برگشت، فوراً به پزشک خود اطلاع دهید.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون درمان آرتریت تمپورال نه حوزه دندان‌پزشک، بلکه حوزه روماتولوژی و چشم‌پزشکی است و دامنه آن از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

زمان گذاشتن تشخیص

تشخیص زودهنگام خطر از دست رفتن بینایی را کم می‌کند؛ از درمان‌های دندانی غیرضروری برای درد فک هم پرهیز می‌شود.

روش تشخیص

علاوه بر آزمایش‌های خون، ممکن است سونوگرافی، نمونه‌برداری یا برای رگ‌های بزرگ آنژیوگرافی با ام‌آر‌آی لازم باشد.

مدت درمان و داروهای اضافی

کورتون اغلب سال‌ها ادامه می‌یابد؛ داروهای سرکوب‌کننده ایمنی و محافظ معده و استخوان دامنه را گسترده‌تر می‌کنند.

درگیری چشم یا رگ‌ها

اگر مشکل بینایی یا درگیری رگ‌های بزرگ وجود دارد، پیگیری تخصصی فشرده‌تر است.