سردرد تنشی و فشردن دندان‌ها: درد از دندان است یا عضله؟

NHS سردرد تنشی را درد در دو طرف سر، صورت یا گردن، احساسی که انگار چیزی روی سر فشار می‌آورد یا دورش را می‌فشارد و حساسیتی که با لمس بیشتر می‌شود توصیف می‌کند. با این درد می‌توانید کارهای روزمره‌تان را ادامه دهید و حرکت درد را بیشتر نمی‌کند. درد دست‌کم ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و گاهی چند روز ادامه پیدا می‌کند. MSD Manuals دردی را که کمتر از ۱۵ روز در ماه دیده شود دوره‌ای (اپیزودیک) و دردی را که ۱۵ روز یا بیشتر دیده شود مزمن می‌نامد. به گفته NHS، سردرد تنشی نشانه یک بیماری زمینه‌ای نیست.

علت‌های شایعی که NHS برمی‌شمارد استرس، مشکلات خواب و کافئین است؛ و می‌نویسد مصرف خیلی مکرر یا طولانی مسکن‌ها هم سردرد ایجاد می‌کند که به آن سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو یا سردرد برگشتی می‌گویند. MSD در میان محرک‌ها اختلالات خواب، گردن‌درد و اختلال مفصل فک را برمی‌شمارد. به گفته NHS، نشانه‌های اختلال مفصل فک عبارت‌اند از درد اطراف فک، گوش و شقیقه، صدای کلیک یا ترق‌تروق هنگام حرکت فک، سردرد در شقیقه‌ها، باز نشدن کامل دهان و گیر کردن فک؛ درد هنگام جویدن و در دوره‌های پراسترس بیشتر می‌شود.

رابطه فشردن دندان‌ها و سردرد در دو مرور نظام‌مند بررسی شد و نتیجه تمایز جالبی نشان می‌دهد. در مروری از سال ۲۰۲۱ که مطالعات مشاهده‌ای روی بزرگسالان را بررسی کرد، در سه مطالعه‌ای که سردرد تنشی را بررسی کرده بودند، رابطه معناداری فقط با فشردن دندان‌ها در بیداری، یعنی در طول روز، به دست آمد؛ احتمال سردرد تنشی در کسانی که در روز دندان‌هایشان را می‌فشارند حدود ۵ برابر بیشتر بود؛ نویسندگان می‌نویسند این تفاوت در میان مطالعات تا ۱۷ برابر هم می‌رسید. رابطه‌ای میان ساییدن دندان‌ها در خواب و سردرد تنشی به دست نیامد. قطعیت شواهد پایین و بسیار پایین ارزیابی شد؛ چون مطالعات مشاهده‌ای بودند، معلوم نیست فشردن دندان‌ها باعث سردرد می‌شود یا هر دو به یک علت مشترک وابسته‌اند.

اما سمت خواب پیچیده‌تر است. در مروری از سال ۲۰۱۴ که ساییدن دندان‌ها در خواب و سردرد را بررسی کرد، فقط دو مطالعه بزرگسالان با معیارها جور بودند؛ در هر دو احتمال سردرد در کسانی که در خواب دندان می‌سایند بیشتر بود، اما مطالعات به انواع متفاوتی از سردرد نگاه کرده بودند. نویسندگان می‌نویسند در کودکان شواهد کافی برای تأیید یا رد این رابطه وجود ندارد. اثر نایت گارد بر سردرد تنشی در این دو مرور بررسی نشد؛ NHS نایت گارد را برای محافظت از دندان‌ها در برابر آسیب توصیه می‌کند. اگر متوجه می‌شوید در طول روز دندان‌هایتان را می‌فشارید، به جای تکیه فقط بر نایت گارد، این را هم با پزشک خود در میان بگذارید.

برای جدا کردن سردردی که منشأش عضلات فک است، راهی اندازه‌گیری‌شده وجود دارد. یک مطالعه تشخیصی روی ۳۷۳ نفر مبتلا به سردرد و اختلال مفصل فک، دو معیار برای سردرد ناشی از مفصل فک پیشنهاد کرد: اینکه درد در شقیقه باشد و با حرکت فک، جویدن یا عادت‌هایی مثل فشردن دندان‌ها تغییر کند؛ و اینکه با فشار روی عضله شقیقه یا با حرکت فک همان سردرد ظاهر شود. این معیارها که با معاینه پزشک به کار گرفته شدند، در مبتلایان به سردرد دارای اختلال مفصل فک، سردرد با منشأ فک را با حساسیت ۸۹ درصد و ویژگی ۸۷ درصد جدا کردند؛ برای امتحانی که در خانه انجام شود چنین ارقامی وجود ندارد. یعنی اگر وقتی آرام روی شقیقه‌تان فشار می‌آورید یا دندان‌هایتان را به هم می‌فشارید سردرد آشنایتان ظاهر می‌شود، این سرنخی است که ارزش دارد سمت عضله و فک با پزشک در میان گذاشته شود؛ اما تشخیص را معاینه می‌گذارد.

اشتباه با دندان‌ها از همین‌جا شروع می‌شود. NHS در میان علت‌های دندان‌درد صریحاً فشردن و ساییدن دندان‌ها را برمی‌شمارد؛ و در میان نشانه‌های فشردن دندان‌ها درد فک، دندان‌های ساییده یا شکسته، حساسیت، سردرد و گوش‌درد را می‌آورد. دردی که از عضلات فک پخش می‌شود ممکن است نه در یک دندان مشخص، بلکه در یک ناحیه، اغلب در دندان‌های عقبی بالا یا پایین و به شکل دردی مبهم و کند حس شود. در یک گزارش موردی منتشرشده، درد عضلات فک دندان‌درد پنداشته شده و برای بیمار اقدام‌های دندانی برگشت‌ناپذیر انجام شده بود؛ نویسندگان تأکید می‌کنند اگر منشأ درد روشن نیست، پیش از درمان برگشت‌ناپذیر معاینه جامع لازم است.

عکس آن هم صادق است: یک مشکل واقعی دندان هم ممکن است با سردرد بیاید. درد پوسیدگی، آبسه، ترک دندان یا دندان عقل ملتهب ممکن است به یک طرف صورت و شقیقه پخش شود. در این حالت درد معمولاً یک‌طرفه است، در یک دندان مشخص با گرما، سرما، شیرینی یا گاز گرفتن برانگیخته می‌شود و اغلب با مسکن برطرف نمی‌شود. NHS می‌گوید در دندان‌دردی که بیش از ۲ روز طول کشیده، با مسکن خوب نمی‌شود یا با تب، درد هنگام گاز گرفتن، لثه قرمز یا مزه بد در دهان همراه است، باید نزد دندان‌پزشک رفت. اما درد تنشی که از نوع فشار دوطرفه است، به یک دندان واحد اشاره نمی‌کند.

آخرین هشدار درباره مسکن‌هاست. MSD می‌نویسد مصرف بیش از حد مسکن‌ها یا کافئین، چه کافئین داروهای سردرد و چه کافئین نوشیدنی‌ها، ممکن است به سردرد روزانه بینجامد. سرکوب هر روزه سردردی که به فشردن دندان‌ها مربوط است با مسکن، ممکن است با گذشت زمان سردرد دومی را که از خود دارو می‌آید هم اضافه کند. اگر هفته‌ای چند بار سردرد دارید یا نیازتان به مسکن بیشتر شده، این را با پزشک خانواده خود در میان بگذارید.

فهرست اول نشانه‌هایی است که احتمال اینکه سردرد از نوع تنشی و مرتبط با عضلات فک باشد را بیشتر می‌کنند. فهرست دوم نشان می‌دهد که ممکن است درد به علت دیگری مربوط باشد؛ اگر یکی از موارد آن با شما جور است، منتظر نمانید.

این ترتیب آگاهانه از نشانه‌های خطرناک سردرد شروع می‌شود و سپس به نوع سردرد و تمایز فک و دندان می‌رسد.

1. 1

   ابتدا نشانه‌های اورژانسی

   اگر شروع ناگهانی و بسیار شدید، نشانه‌های عصبی، از دست رفتن بینایی، تب بسیار بالا، سفتی گردن یا ناراحتی شدید از نور یا ضربه به سر در ۳ ماه گذشته وجود دارد، ارزیابی در اورژانس انجام می‌شود؛ با شماره ۱۱۲ تماس بگیرید.

2. 2

   دفترچه سردرد

   NHS می‌نویسد در سردرد تنشی منظم ممکن است دفترچه‌ای توصیه شود که دفعات و مدت درد را ثبت می‌کند. ساعت درد، دارویی که مصرف کرده‌اید و روز آن، اینکه آیا خستگی صبحگاهی فک دارید و لحظه‌هایی که متوجه شده‌اید در طول روز دندان‌ها را می‌فشارید را هم به آن اضافه کنید.

3. 3

   بررسی فشردن در طول روز

   روی گوشی‌تان چند یادآور در طول روز بگذارید و هر بار ببینید آیا دندان‌هایتان به هم می‌خورند یا نه. NHS می‌نویسد جز هنگام غذا خوردن، دندان‌ها باید از هم جدا باشند؛ اگر دندان‌ها اغلب با هم تماس دارند، این را به پزشک خود بگویید.

4. 4

   مشخص کردن نوع سردرد

   پزشک خانواده درباره محل درد، ویژگی آن، نشانه‌های همراه و دفعات مصرف مسکن می‌پرسد؛ میگرن، سردرد خوشه‌ای و سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو در این مرحله جدا می‌شوند.

5. 5

   معاینه عضلات فک و مفصل

   دندان‌پزشک با فشار روی عضلات جونده شقیقه و گونه بررسی می‌کند که آیا درد آشنا ظاهر می‌شود یا نه و به میزان باز شدن دهان، صداهای مفصل فک و آثار ساییدگی دندان‌ها نگاه می‌کند. معیارهای مطالعه تشخیصی بر همین معاینه تکیه دارند.

6. 6

   آزمایش دندان‌ها

   اگر در دندان‌ها درد هست، آزمایش سرما، ضربه و گاز گرفتن و رادیوگرافی نشان می‌دهند که آیا دندانی هست که درد را توضیح دهد. اگر هیچ دندانی درد را دوباره ایجاد نمی‌کند، پیش از اقدام برگشت‌ناپذیر روی دندان باید درباره احتمال درد عضلانی صحبت شود.

درمان سردرد تنشی و فشردن دندان‌ها اغلب با هم برنامه‌ریزی می‌شود؛ پزشک خانواده و دندان‌پزشک به دو سر یک تصویر نگاه می‌کنند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در سردرد تنشی و فشردن دندان‌ها زیاد دیده می‌شوند، همراه با هزینه‌شان.

سیر سردرد تنشی از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. روند زیر توصیف NHS و MSD است؛ برنامه پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. یک سردرد

   NHS و MSD می‌نویسند سردرد تنشی دست‌کم ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و گاهی چند روز ادامه پیدا می‌کند.

2. هفته‌های اول

   با بررسی فشردن در طول روز، نظم خواب، کم کردن کافئین و فعالیت‌های آرام‌بخش، دفعات سردرد را در دفترچه دنبال کنید.

3. هفته‌ای چند بار یا شدید

   NHS می‌گوید در سردردی که هفته‌ای چند بار می‌آید یا شدید است و در وضعیت‌هایی که مسکن و آرام‌سازی کمکی نمی‌کنند، باید نزد پزشک خانواده رفت.

4. ۱۵ روز یا بیشتر در ماه

   MSD دردی با این دفعات را مزمن تعریف می‌کند. در این مرحله درمان پیشگیرانه و ارزیابی مصرف بیش از حد دارو مطرح می‌شود.

اینجا یک رقم واحد نمی‌دهیم، چون ارزیابی سردرد تنشی و فشردن دندان‌ها ممکن است از فردی به فرد دیگر دامنه بسیار متفاوتی داشته باشد. اقلامی که دامنه را تعیین می‌کنند:

نوع سردرد

سردرد تنشی ساده نزد پزشک خانواده کنترل می‌شود، اما تصویرهای مزمن یا آمیخته ممکن است ارزیابی مغز و اعصاب لازم داشته باشند.

آسیبی که فشردن دندان‌ها ایجاد کرده

ترمیم دندان‌های ساییده، شکسته یا حساس‌شده دامنه را بزرگ‌تر می‌کند.

نایت گارد و درمان فک

محافظ دهان، فیزیوتراپی یا حمایت روانی اقلام جداگانه‌ای هستند.

پرهیز از اقدام غیرضروری

نسبت دادن درد عضلانی به دندان ممکن است به درمان‌های دندانی بی‌اثر و برگشت‌ناپذیر بینجامد.