Tandeloosheid en slaapapneu: slapen met of zonder kunstgebit?

Obstructieve slaapapneu (OSA) is het stoppen en weer beginnen van de ademhaling doordat de luchtweg in de keel tijdens de slaap steeds opnieuw vernauwt en dichtvalt. De klachten die de NHS noemt, zijn het stoppen en weer beginnen van de ademhaling in de slaap, naar adem happen, snuivende of verstikkende geluiden, vaak wakker worden en luid snurken; overdag voortdurende vermoeidheid, concentratieproblemen, stemmingswisselingen en hoofdpijn bij het wakker worden. De ernst wordt gemeten met de apneu-hypopneu-index (AHI): hoe vaak per uur slaap de ademhaling stopt of duidelijk afneemt. Volgens de NHS geldt een AHI van 5–14 als lichte, 15–30 als matige en boven de 30 als ernstige apneu.

De tanden, het bot dat ze draagt en het kunstgebit erop bepalen de plaats van tong en kaak in de mond. Als de tanden verloren zijn gegaan en het kunstgebit is uitgenomen, kan de onderkaak in de slaap naar boven en naar achteren draaien, en kan ook de tong de neiging hebben naar achteren te zakken. In een onderzoek waarin bij 48 tandeloze mensen twee nachten slaap werd geregistreerd (Bucca en collega’s, 2006), werd op de röntgenfoto gemeten dat de luchtruimte achter in de keel nauwer werd als het kunstgebit uit was. Bij dezelfde mensen was de gemiddelde AHI in de nacht zonder kunstgebit 17,4 en in de nacht met kunstgebit 11,0; het aandeel met een AHI boven de 5 was met kunstgebit 48 procent en zonder kunstgebit 71 procent.

Een systematisch overzicht uit 2025 dat het verband tussen tandeloosheid en apneu in 23 klinische onderzoeken bekeek, schrijft dat alle onderzoeken dit verband vonden, dat de ernst van de apneu samenhing met de omvang van het tandverlies en de tijd dat iemand tandeloos was, en dat de gemiddelde AHI bij tandeloze mensen twee tot drie keer zo hoog was als bij mensen met tanden. In dezelfde zin geeft het overzicht aan dat er weinig statistische gegevens voor deze vergelijking zijn, en in de conclusie dat de klinische gegevens beperkt zijn en met verschillende methoden zijn verzameld. Dit zijn observationele onderzoeken: tandeloosheid en apneu komen samen voor, maar het is niet bewezen dat tandeloosheid apneu veroorzaakt. Factoren die beide verhogen, zoals leeftijd en gewicht, komen bij dezelfde mensen samen.

Over het effect van het ’s nachts dragen van het kunstgebit spreken de onderzoeken elkaar tegen. In het onderzoek van Bucca nam de apneu af bij slapen met het kunstgebit. Een gerandomiseerd onderzoek in een slaaplaboratorium bij 23 oudere tandeloze apneupatiënten (Almeida en collega’s, 2012) vond het omgekeerde: met kunstgebit was de gemiddelde AHI 25,9, zonder 19,9; bij mensen met lichte apneu was het verschil groter (16,6 tegenover 8,9), en de stijging was het grootst in rugligging. Van de 14 mensen die er de voorkeur aan gaven met het kunstgebit te slapen, was bij 10 de AHI met het kunstgebit gestegen.

In het grootste onderzoek sliepen 77 tandeloze ouderen met onbehandelde apneu 30 nachten met en 30 nachten zonder kunstgebit (Emami en collega’s, 2021). Het verschil in AHI tussen de twee perioden was maar 1,0 gebeurtenis per uur en niet significant. Het aantal keren wakker worden door de ademhaling lag met kunstgebit gemiddeld 2,3 per uur hoger; in de vragenlijsten over slaperigheid overdag en slaapkwaliteit kwam geen verschil naar voren. De auteurs zagen de uitkomst als een zekere ondersteuning van het gebruikelijke advies om het kunstgebit ’s nachts uit te doen. Een meta-analyse uit 2024 die drie van zulke gerandomiseerde onderzoeken met 123 deelnemers samenvoegde, vond evenmin een verschil in AHI, slaapkwaliteit en slaperigheid overdag tussen slapen met en zonder kunstgebit, en schreef dat het bewijs niet volstond om tot een conclusie te komen.

Een verklaring voor deze verwarring kan de bouw van de luchtweg zijn, die van persoon tot persoon verschilt. In een analyse met de gegevens van het Emami-onderzoek bleek dat de mensen bij wie de apneu verslechterde door het kunstgebit ’s nachts in te houden, verschilden in bepaalde maten van de luchtweg; maar dit model verklaarde maar een klein deel van de verandering in AHI. De praktische conclusie: bij de een kan het kunstgebit de apneu verminderen, bij de ander verergeren, en dat laat alleen een meting tijdens de slaap zien. Beslissen op basis van uw eigen waarneming of de indruk van uw partner kan misleidend zijn.

De kunstgebitvraag heeft naast apneu nog een andere kant. De NHS schrijft dat het kunstgebit ’s nachts niet gedragen moet worden, tenzij de tandarts het aanraadt, omdat voedselresten eronder het risico op tandvleesinfectie en cariës vergroten en omdat het kunstgebit in de slaap in de keel kan schieten. In een onderzoek in Japan waarin 524 mensen van 85 jaar en ouder 3 jaar werden gevolgd, was bij mensen die met hun kunstgebit sliepen het risico op ziekenhuisopname of overlijden door longontsteking ongeveer 2,4 keer zo hoog; deze mensen hadden meer plaque, schimmel en tandvleesontsteking op hun tong en kunstgebit. Ook dit is een observationele bevinding, en in een groep op zeer hoge leeftijd, maar het laat zien dat het kunstgebit ’s nachts dragen niet zonder prijs is.

Ook de apneu zelf is een aandoening die serieus genomen moet worden. De NHS schrijft dat onbehandelde slaapapneu het risico op hoge bloeddruk, een beroerte, diabetes type 2, hartziekte, depressie en verkeersongelukken door vermoeidheid vergroot. Overgewicht, een dikke nek, hogere leeftijd, alcohol, roken en op de rug slapen zijn ook risicofactoren die de NHS noemt. Bij een tandeloos iemand die snurkt, is de eigenlijke vraag dus niet alleen wat het kunstgebit ’s nachts doet, maar dat de apneu wordt vastgesteld en met een geschikte methode wordt behandeld.

De eerste lijst bevat situaties waarin de klacht te verklaren kan zijn door de pasvorm van het kunstgebit of een probleem in de mond; ga daarvoor naar uw tandarts. Past een punt uit de tweede lijst bij u, dan is alleen met het kunstgebit bezig zijn niet genoeg; vraag uw huisarts om een slaapbeoordeling.

De volgorde scheidt eerst een noodgeval af, gaat dan naar de diagnose en komt pas als laatste bij de beslissing over het kunstgebit. De beslissing over het kunstgebit nemen op basis van de uitslag van het slaaponderzoek is veiliger dan op basis van een inschatting.

1. 1

   Een noodgeval wordt afgescheiden

   Is het kunstgebit of een deel ervan in de keel geschoten en hebt u moeite met ademen, bel dan 112. De apneu zelf is geen noodgeval, maar dommelt u overdag in achter het stuur, rijd dan niet tot de diagnose is gesteld.

2. 2

   De klachten worden vastgelegd

   De NHS schrijft dat apneu moeilijk zelf te herkennen is en dat het helpt als iemand u in de slaap observeert. Laat een paar nachten, zowel met als zonder kunstgebit, het snurken en de ademstops noteren; een geluidsopname met de telefoon kan ook nuttig zijn. Die notitie stelt geen diagnose, maar is een goed begin om mee te nemen naar de arts.

3. 3

   Huisarts en slaaponderzoek

   Volgens de NHS verwijst de huisarts u bij vermoeden van apneu naar een slaapcentrum, en wordt het onderzoek meestal thuis gedaan met apparaten die de hele nacht ademhaling en hartslag registreren. Het onderzoek laat de AHI-waarde en de ernst van de apneu zien. Vertel de arts dat u tandeloos bent en of u met of zonder kunstgebit slaapt.

4. 4

   Meten met en zonder kunstgebit bespreken

   Omdat het effect van het kunstgebit in onderzoeken per persoon verschilt, kunnen sommige centra de registratie zowel met als zonder kunstgebit doen. Vraag uw slaaparts of dat voor u mogelijk is; de vergelijking van twee metingen geeft de beslissing over het kunstgebit het meest betrouwbaar.

5. 5

   Behandeling van de apneu

   De NHS schrijft dat bij lichte apneu afvallen, op de zij slapen, minder alcohol drinken en geen slaappillen nemen tenzij de arts ze aanraadt genoeg kan zijn, maar dat veel mensen een apparaat nodig hebben dat CPAP heet en via een masker lucht inblaast. Andere opties zijn een apparaat in de mond dat de onderkaak naar voren houdt, een operatie en een apparaat dat de tongzenuw stimuleert.

6. 6

   Het kunstgebit nakijken

   Zit het kunstgebit los, is het versleten of is de beethoogte gedaald, dan kan de tandarts opvullen (rebasen) of vernieuwen aanraden. Deze stap behandelt de apneu niet, maar ook voor de pasvorm van een apparaat dat ’s nachts wordt gebruikt of van een CPAP-masker is een goed passend kunstgebit nodig.

7. 7

   Het tandheelkundige plan op lange termijn

   Beweegt het kunstgebit voortdurend of vindt een apparaat geen houvast, dan kunnen opties met implantaten aan de orde komen. Die beslissing moeten uw slaaparts en de tandarts die het kunstgebit of de implantaten plant samen nemen; hieronder leggen we uit waarom het bewijs beperkt is.

De behandeling van apneu is het terrein van de slaaparts; de tandarts kan een deel van die behandeling zijn. Bij een deel van de opties hieronder is het bewijs sterk, bij een ander deel berust het alleen op casusbeschrijvingen.

Hieronder staan verkeerde beslissingen die op dit gebied vaak voorkomen, en wat ze kosten.

De duur verschilt per persoon en per gekozen behandeling. Het verloop hieronder is een algemeen kader; het plan van uw slaaparts en uw tandarts gaat voor.

1. Aanmelding en eerste gesprek

   Ga met uw notities over de klachten en zo mogelijk met degene die u heeft zien slapen naar uw huisarts. Vertel welke medicijnen u gebruikt, hoe het zit met alcohol en roken en of u met het kunstgebit slaapt.

2. De nacht van het slaaponderzoek

   Het onderzoek wordt meestal thuis gedaan; soms moet u een nacht in de kliniek blijven. Vraag vóór het onderzoek aan uw arts of u met of zonder kunstgebit moet slapen. Wordt er één meting gedaan, slaap dan zoals u altijd slaapt; zijn twee metingen mogelijk, dan kan de ene met en de andere zonder kunstgebit worden gedaan.

3. Start van de behandeling

   Is er met CPAP begonnen, dan kan het de eerste weken tijd kosten om aan het masker te wennen. De NHS geeft aan dat het apparaat in het begin vreemd kan voelen, maar raadt aan het elke nacht te gebruiken. Wordt een beugel overwogen, dan wordt eerst de pasvorm van het kunstgebit gecontroleerd.

4. Controle en opnieuw meten

   Nadat met een beugel of CPAP is begonnen, is regelmatige controle nodig om het effect te beoordelen en bijwerkingen te volgen. Ook na vernieuwing van het kunstgebit of het plaatsen van implantaten is het verstandig de apneu opnieuw te beoordelen, omdat de bouw in de mond verandert.

We noemen geen bedrag, omdat de aanpak van apneu bij een tandeloze patiënt vraagt om slaapgeneeskunde en tandheelkundige behandeling samen te plannen en de omvang per persoon sterk verschilt. De belangrijkste posten die de omvang bepalen:

Het soort slaaponderzoek

Er is een verschil in omvang tussen een onderzoek thuis en een onderzoek met een nacht in het slaaplaboratorium; twee metingen, met en zonder kunstgebit, kunnen nodig zijn.

De behandelmethode voor de apneu

CPAP, een beugel op maat en operatieve opties vragen elk om een ander aantal afspraken en controles.

De toestand van het kunstgebit

Past het kunstgebit goed, dan kan alleen een controle genoeg zijn; zit het los of is het versleten, dan kan opvullen of vernieuwen nodig zijn.

Of er implantaten nodig zijn

Houdt een beugel of kunstgebit niet, dan kan een oplossing met implantaten worden gepland; het aantal implantaten en de toestand van het bot bepalen de omvang.