Spanningshoofdpijn en tandenklemmen: komt de pijn van een tand of een spier?

Het NHS beschrijft spanningshoofdpijn als pijn aan beide kanten van het hoofd, het gezicht of de nek, een gevoel alsof er iets op uw hoofd drukt of eromheen knelt, en een gevoeligheid die toeneemt bij aanraking. Met deze pijn kunt u uw dagelijkse bezigheden voortzetten en bewegen maakt de pijn niet erger. De pijn duurt minstens 30 minuten en houdt soms een paar dagen aan. MSD Manuals noemt pijn die minder dan 15 dagen per maand voorkomt episodisch en pijn op 15 dagen of meer chronisch. Volgens het NHS is spanningshoofdpijn geen teken van een onderliggende ziekte.

De veelvoorkomende oorzaken die het NHS noemt, zijn stress, slaapproblemen en cafeïne; het schrijft dat ook pijnstillers te vaak of te lang gebruiken hoofdpijn geeft, en dat dit hoofdpijn door overmatig medicijngebruik of reboundhoofdpijn heet. MSD noemt bij de uitlokkers slaapstoornissen, nekpijn en kaakgewrichtsproblemen. De klachten van een kaakgewrichtsprobleem zijn volgens het NHS pijn rond kaak, oor en slaap, een klik of knappend geluid als de kaak beweegt, hoofdpijn bij de slapen, de mond niet volledig kunnen openen en een kaak die blijft haken; de pijn neemt toe bij het kauwen en in stressvolle periodes.

Het verband tussen tandenklemmen en hoofdpijn is in twee systematische reviews onderzocht, en de uitkomst laat een interessant onderscheid zien. In de review uit 2021, die observationele studies bij volwassenen doorzocht, werd in de drie studies die spanningshoofdpijn onderzochten alleen een significant verband gevonden met klemmen in wakkere toestand, dus overdag; bij wie overdag klemt, bleek de kans op spanningshoofdpijn ongeveer 5 keer zo groot; de auteurs schrijven dat dit verschil tussen de studies opliep tot 17 keer. Voor knarsen tijdens de slaap kwam geen verband met spanningshoofdpijn naar voren. De zekerheid van het bewijs werd als laag en zeer laag beoordeeld; omdat de studies observationeel zijn, is niet bekend of het klemmen de hoofdpijn veroorzaakt of dat beide een gemeenschappelijke oorzaak hebben.

De kant van de slaap is ingewikkelder. In een review uit 2014 naar knarsen tijdens de slaap en hoofdpijn waren er maar twee studies bij volwassenen die aan de criteria voldeden; in beide was de kans op hoofdpijn groter bij wie in de slaap knarst, maar de studies keken naar verschillende soorten hoofdpijn. De auteurs schrijven dat er bij kinderen niet genoeg bewijs is om het verband te bevestigen of te weerleggen. Het effect van een opbeetplaat op spanningshoofdpijn werd in deze twee reviews niet onderzocht; het NHS adviseert de plaat om de tanden tegen schade te beschermen. Merkt u dat u overdag uw tanden op elkaar klemt, vertrouw dan niet alleen op een opbeetplaat, maar bespreek dit ook met uw arts.

Er is een gemeten manier om hoofdpijn uit de kaakspieren te onderscheiden. Een diagnostische studie bij 373 mensen met hoofdpijn en een kaakgewrichtsprobleem stelde twee criteria voor hoofdpijn door het kaakgewricht voor: de pijn zit bij de slaap en verandert bij kaakbewegingen of gewoonten zoals kauwen of klemmen; en dezelfde hoofdpijn ontstaat bij druk op de spier bij de slaap of bij een kaakbeweging. Toegepast bij onderzoek door de arts onderscheidden deze criteria bij mensen met hoofdpijn en een kaakgewrichtsprobleem hoofdpijn uit de kaak met een sensitiviteit van 89 procent en een specificiteit van 87 procent; voor een poging thuis bestaat zo’n waarde niet. Ontstaat de bekende hoofdpijn als u zachtjes op uw slaap drukt of uw tanden op elkaar klemt, dan is dat dus een aanwijzing die het waard is om de spieren en de kaak met de arts te bespreken; de diagnose stelt het onderzoek.

Hier begint de verwarring met de tanden. Het NHS noemt tandenklemmen en -knarsen uitdrukkelijk bij de oorzaken van kiespijn, en geeft bij de klachten van klemmen kaakpijn, afgesleten of gebroken tanden, gevoeligheid, hoofdpijn en oorpijn. Pijn die van de kaakspieren uitstraalt, kan niet in één bepaalde tand, maar in een gebied worden gevoeld, meestal in de bovenste of onderste achtertanden, als een doffe, zeurende pijn. In een gepubliceerde casus werd pijn uit de kaakspieren voor kiespijn gehouden en kreeg de patiënt onomkeerbare tandheelkundige ingrepen; de auteurs benadrukken dat bij een onduidelijke bron van de pijn vóór een onomkeerbare behandeling een grondig onderzoek nodig is.

Het omgekeerde geldt ook: een echt tandprobleem kan ook met hoofdpijn gepaard gaan. Pijn van cariës, een abces, een gescheurde tand of een ontstoken verstandskies kan naar één kant van het gezicht en de slaap uitstralen. In dat geval is de pijn meestal eenzijdig, wordt hij in een bepaalde tand opgewekt door warm, koud, zoet of bijten en gaat hij vaak niet over met pijnstillers. Het NHS zegt dat u naar de tandarts moet bij kiespijn die langer dan 2 dagen duurt, niet overgaat met pijnstillers of samengaat met koorts, pijn bij bijten, rood tandvlees of een vieze smaak in de mond. Drukkende spanningshoofdpijn aan beide kanten wijst daarentegen niet op één tand.

Een laatste waarschuwing gaat over pijnstillers. MSD schrijft dat overmatig gebruik van pijnstillers of cafeïne, zowel de cafeïne in hoofdpijnmiddelen als die in dranken, tot dagelijkse hoofdpijn kan leiden. Een hoofdpijn door tandenklemmen elke dag met pijnstillers onderdrukken, kan er na verloop van tijd een tweede hoofdpijn bij geven die door het medicijn zelf komt. Heeft u een paar keer per week hoofdpijn of heeft u steeds meer pijnstillers nodig, bespreek dat dan met uw huisarts.

De eerste lijst bevat signalen die de kans vergroten dat de hoofdpijn een spanningshoofdpijn is en met de kaakspieren samenhangt. De tweede lijst laat zien dat de pijn een andere oorzaak kan hebben; past een punt daaruit bij u, wacht dan niet.

De volgorde begint bewust bij de signalen van gevaarlijke hoofdpijn en gaat daarna over op het type hoofdpijn en het onderscheid tussen kaak en tand.

1. 1

   Eerst de alarmsignalen

   Bij een plotseling en zeer hevig begin, neurologische verschijnselen, verlies van zicht, zeer hoge koorts, een stijve nek of sterke lichtschuwheid, of een klap op het hoofd in de laatste 3 maanden, vindt de beoordeling plaats op de spoedeisende hulp; bel 112.

2. 2

   Een hoofdpijndagboek

   Het NHS schrijft dat bij regelmatige spanningshoofdpijn een hoofdpijndagboek kan worden aangeraden waarin u bijhoudt hoe vaak en hoe lang de pijn optreedt. Voeg daar het tijdstip van de pijn, het medicijn dat u nam en de dag aan toe, of u ’s ochtends een moe gevoel in de kaak had, en de momenten waarop u merkte dat u overdag klemde.

3. 3

   Controle op klemmen overdag

   Zet een paar herinneringen per dag op uw telefoon en kijk elke keer of uw tanden elkaar raken. Het NHS schrijft dat de tanden buiten het eten om van elkaar los horen te staan; raken uw tanden elkaar vaak, vertel dat dan aan uw arts.

4. 4

   Het type hoofdpijn bepalen

   De huisarts vraagt naar de plek en het karakter van de pijn, de bijkomende klachten en hoe vaak u pijnstillers gebruikt; migraine, clusterhoofdpijn en hoofdpijn door overmatig medicijngebruik worden in deze fase onderscheiden.

5. 5

   Onderzoek van de kaakspieren en het gewricht

   De tandarts drukt op de kauwspieren bij de slaap en in de wang om te zien of de pijn die u kent ontstaat, en kijkt naar hoe ver de mond opengaat, naar geluiden van het kaakgewricht en naar slijtagesporen op de tanden. De criteria uit de diagnostische studie steunen op dit onderzoek.

6. 6

   De tanden testen

   Is er pijn in de tanden, dan laten een koudetest, een tiktest, een bijttest en een röntgenfoto zien of er een tand is die de pijn verklaart. Wekt geen enkele tand de pijn opnieuw op, dan moet vóór een onomkeerbare tandheelkundige ingreep de mogelijkheid van pijn uit de spieren worden besproken.

De behandeling van spanningshoofdpijn en tandenklemmen wordt meestal samen gepland; de huisarts en de tandarts kijken naar de twee uiteinden van hetzelfde beeld.

Hieronder staan verkeerde beslissingen die bij spanningshoofdpijn en tandenklemmen vaak voorkomen, en wat ze kosten.

Het verloop van spanningshoofdpijn verschilt van persoon tot persoon. Het verloop hieronder is de beschrijving van het NHS en MSD; het plan van de arts die u volgt, gaat voor.

1. Eén aanval van pijn

   Het NHS en MSD schrijven dat spanningshoofdpijn minstens 30 minuten duurt en soms een paar dagen aanhoudt.

2. De eerste weken

   Houd in het dagboek bij hoe vaak de pijn komt terwijl u let op klemmen overdag, een vast slaappatroon aanhoudt, minder cafeïne gebruikt en ontspannende bezigheden doet.

3. Een paar keer per week of hevig

   Het NHS zegt dat u naar de huisarts moet bij hoofdpijn die een paar keer per week komt of hevig is, en als pijnstillers en ontspanning niet helpen.

4. 15 dagen of meer per maand

   MSD noemt pijn met deze frequentie chronisch. Op dat moment komen een behandeling ter voorkoming en een beoordeling van overmatig medicijngebruik ter sprake.

We noemen hier geen bedrag, omdat de beoordeling van spanningshoofdpijn en tandenklemmen van persoon tot persoon een heel andere omvang kan hebben. Deze posten bepalen de omvang:

Het type hoofdpijn

Eenvoudige spanningshoofdpijn wordt door de huisarts aangepakt, chronische of gemengde beelden kunnen een beoordeling door een neuroloog vragen.

Schade door tandenklemmen

Het herstel van afgesleten, gebroken of gevoelig geworden tanden maakt de omvang groter.

Plaat en kaakbehandeling

Een mondbeschermer, fysiotherapie of psychologische ondersteuning zijn aparte posten.

Onnodige ingrepen vermijden

Als pijn uit de spieren aan een tand wordt toegeschreven, kan dat leiden tot niet-werkzame en onomkeerbare tandheelkundige behandelingen.