Wat is pericoronitis, en waarom raakt het tandvlees boven een verstandskies ontstoken?

Pericoronitis is een ontsteking van het zachte weefsel rond de kroon van een gedeeltelijk doorgebroken kies. Het stukje tandvlees dat over de kies blijft liggen, heet het operculum, kortweg het tandvleeskapje. De smalle ruimte tussen het kapje en de kies staat open voor de bacteriën in de mond; etensresten komen er makkelijk in, maar de tandenborstel kan er niet bij. In een onderzoek dat StatPearls aanhaalt, hing 95% van de gevallen van pericoronitis samen met verstandskiezen in de onderkaak. Het komt ook het vaakst voor tussen 20 en 29 jaar, de periode waarin verstandskiezen doorbreken.

Niet elke pericoronitis verloopt hetzelfde, en wat het verloop bepaalt, is de stand van de kies. Is de kies helemaal doorgebroken en sluit hij aan op de kies erboven, dan trekt het kapje zich vaak vanzelf terug; de literatuur spreekt dan van een voorbijgaande pericoronitis. Kan de kies niet volledig doorbreken, omdat hij schuin staat of omdat er in de kaak geen ruimte is, dan blijft het kapje en komt de ontsteking met tussenpozen terug. Het eerste waar uw tandarts naar kijkt, is daarom of de kies kan doorbreken; het behandelplan hangt van dat antwoord af.

Een tweede factor die het erger maakt, is de kies aan de overkant. Bij het sluiten van de mond komt het gezwollen kapje onder de bovenste verstandskies terecht, wordt het bij elke hap platgedrukt en zwelt het daardoor nog verder op. Houdt die vicieuze cirkel aan, dan beoordeelt de tandarts ook de bovenste kies; StatPearls geeft aan dat het trekken van de kies die op het kapje bijt, overwogen kan worden. Merkt u dat de pijn duidelijk toeneemt als u bijt, vertel dat dan bij het onderzoek.

Pericoronitis kent twee vormen. Acute pericoronitis begint snel: hevige pijn achter in de mond, rood en gezwollen tandvlees, ontstekingsvocht, pijn bij het slikken, moeite met het openen van de mond, soms koorts en opgezette lymfeklieren in de hals. Chronische pericoronitis verloopt stiller; volgens Cleveland Clinic uit ze zich als een lichte, komende en gaande zeurende pijn rond de achterste kiezen, een slechte adem en een vieze smaak. Aanvallen die met tussenpozen opvlammen, worden ook tot het chronische beeld gerekend.

Het gevaarlijke aan pericoronitis is dat de infectie zich kan uitbreiden naar de diepe ruimtes achter de onderkaak. StatPearls schrijft dat moeite met slikken, niet kunnen openen van de mond en zwelling die tot buiten de mond reikt, kunnen betekenen dat de infectie zich naar de diepe ruimtes ernaast verspreidt, en dat de luchtweg bij te laat ingrijpen in gevaar kan komen. Ook de NHS zegt dat iemand met een tandabces die moeite heeft met ademen, praten of slikken, een opgezet oog heeft, veel zwelling in de mond heeft of de mond moeilijk open krijgt, zonder te wachten naar de spoedeisende hulp moet gaan. Heeft u een van deze klachten, wacht dan niet op een afspraak bij de tandarts; ga naar de spoedeisende hulp of bel 112.

Niet elke pijn rond een verstandskies is pericoronitis. Een onderzoek uit 2021 (Schmidt en collega’s), dat de aanbevelingen voor de behandeling van pericoronitis bundelt en het voorschrijven van antibiotica systematisch in kaart brengt, geeft aan dat bij de differentiaaldiagnose ook gedacht moet worden aan cariës, een ontstoken tandzenuw, een abces aan de wortelpunt, voedsel dat tussen de tanden klem zit en problemen met het kaakgewricht, en dat het vinden van een van deze aandoeningen pericoronitis niet uitsluit. Hetzelfde overzicht adviseert een röntgenfoto bij ernstige, aanhoudende of terugkerende gevallen en als de behandeling niet aanslaat.

Wat antibiotica betreft, gaapt er een duidelijke kloof tussen de praktijk en de aanbevelingen. In de enquêtes die hetzelfde overzicht samenbrengt, gaf ongeveer 74% van de tandartsen aan antibiotica voor te schrijven bij pericoronitis. De Schotse voorschrijfrichtlijn voor tandartsen (SDCEP) zegt echter dat een plaatselijke behandeling in de meeste gevallen volstaat en dat antibiotica alleen overwogen moeten worden bij algemene ziekteverschijnselen of bij zwelling die ondanks plaatselijke behandeling aanhoudt. Krijgt u geen antibiotica voorgeschreven, dan betekent dat niet dat u onvolledig bent behandeld; de eigenlijke behandeling is het reinigen onder het kapje.

Bij pericoronitis spelen twee aparte vragen: hoe brengt u de aanval tot rust, en moet deze kies in de mond blijven. Het antwoord op de eerste vraag is voor bijna iedereen hetzelfde: een plaatselijke reiniging. Voor de tweede vraag geeft NICE, de Engelse instantie die gezondheidstechnologieën beoordeelt, in zijn richtlijn uit 2000 over verstandskiezen het volgende criterium, met de erkenning dat niet duidelijk is in hoeverre het aantal en de ernst van de aanvallen de beslissing moeten bepalen: een eerste aanval is op zichzelf geen reden voor extractie, tenzij die heel ernstig was; een tweede of volgende aanval is wel een geschikte reden. De lijsten hieronder vatten dat criterium en de andere redenen uit de richtlijn samen; de beslissing neemt de tandarts die u onderzoekt.

Pericoronitis is een probleem van één tand; ga voor de diagnose en behandeling naar uw eigen tandarts. De volgorde hieronder is gebaseerd op de richtlijn van SDCEP en op StatPearls en laat zien wat u kunt verwachten, van de eerste afspraak tot de definitieve beslissing.

1. 1

   Onderzoek en differentiaaldiagnose

   De tandarts kijkt naar het kapje, de kies aan de overkant, hoe ver uw mond opengaat en de lymfeklieren in uw hals, en vraagt of u koorts heeft. Om na te gaan of de pijn van cariës of een abces aan de wortelpunt komt, vraagt de tandarts vooral bij ernstige of terugkerende gevallen een röntgenfoto.

2. 2

   Spoelen en reinigen onder het kapje

   Dit is de plaatselijke behandeling die SDCEP aanbeveelt: onder het kapje wordt gespoeld en de opgehoopte plak en resten worden met een instrument verwijderd. StatPearls noemt voor het spoelen steriele oplossingen zoals fysiologische zoutoplossing of chloorhexidine en rekent plaatselijke verdoving tot de mogelijkheden voor pijnbestrijding. Bij de meeste aanvallen begint de verlichting met deze stap.

3. 3

   Pijnbestrijding

   StatPearls geeft aan dat ontstekingsremmende pijnstillers via de mond de eerste keuze zijn bij pijn. Welk middel bij u past, zegt uw tandarts, die weet welke andere medicijnen u gebruikt.

4. 4

   Antibiotica, alleen als het nodig is

   Volgens SDCEP kan bij algemene ziekteverschijnselen of bij zwelling die ondanks plaatselijke behandeling aanhoudt, een korte kuur metronidazol van drie dagen worden voorgeschreven; het alternatief is amoxicilline. Tijdens het gebruik van metronidazol en tot minstens 48 uur daarna drinkt u geen alcohol. SDCEP adviseert metronidazol niet voor te schrijven aan mensen die warfarine gebruiken; gebruikt u warfarine, meld dat dan altijd.

5. 5

   Beoordeling van de kies aan de overkant

   Bijt de bovenste verstandskies op het kapje, dan kan de tandarts voorstellen die kies bij te slijpen of te trekken. Anders wordt het kapje, ook als het geneest, bij elke kauwbeweging opnieuw platgedrukt.

6. 6

   Definitieve beslissing als de aanval voorbij is

   Als de zwelling is gezakt, worden de stand van de kies, het aantal aanvallen en de toestand van de kies ernaast samen beoordeeld. De mogelijkheden zijn controle, het wegnemen van het kapje, extractie of een coronectomie om de zenuw te sparen.

Hieronder staan de mogelijkheden die u met uw tandarts bespreekt als de aanval tot rust is gekomen. Welke geschikt is, hangt af van de stand van de kies, hoe dicht de wortel bij de zenuw ligt en hoeveel aanvallen u al heeft gehad. Het helpt als u bij het onderzoek deze vragen stelt: Kan deze kies helemaal doorbreken? Bijt de bovenste verstandskies op het kapje? Hoe dicht ligt de wortel bij de zenuw in de onderkaak? Is er cariës of botverlies bij de kies ernaast?

Een milde pericoronitis kan in een paar dagen tot rust komen; de problemen hieronder zien we bij aanvallen die worden uitgesteld of alleen met medicijnen worden afgedaan.

Hieronder staat het verloop nadat de tandarts onder het kapje heeft gereinigd. Volgens Cleveland Clinic gaan milde gevallen in een paar dagen over en kunnen ernstige gevallen een paar weken duren; met behandeling is het beeld meestal binnen een à twee weken verbeterd.

1. De eerste dag na de reiniging

   Naarmate de druk en de ophoping afnemen, wordt de pijn minder. Cleveland Clinic adviseert drie à vier keer per dag te spoelen met lauw zout water; uw tandarts kan ook een mondspoeling met chloorhexidine aanraden.

2. Binnen een paar dagen

   De zwelling en de vieze smaak nemen af en uw mond gaat verder open. Blijf het gebied achterin voorzichtig schoonmaken met een zachte tandenborstel; peuter niet met een tandenstoker onder het kapje.

3. Binnen een à twee weken

   De meeste aanvallen komen in deze periode tot rust. Heeft u antibiotica gekregen, maak de kuur dan af zoals uw tandarts heeft gezegd.

4. Als de aanval voorbij is

   Maak een controleafspraak voor de definitieve beslissing. Bij die afspraak worden de stand van de kies en het aantal aanvallen beoordeeld; heeft u twee aanvallen gehad, dan is het tijd om extractie te bespreken.

Pericoronitis is een probleem van één tand, en de behandeling wordt gepland door uw eigen tandarts; we noemen hier geen bedrag. Dit zijn de belangrijkste factoren die bepalen in hoeveel stappen de behandeling klaar is en hoe uitgebreid ze is:

De stand van de kies

Bij een rechtopstaande kies die nog aan het doorbreken is, kunnen plaatselijke reiniging en controle volstaan; bij een schuine of ingesloten kies kan extractie en een uitgebreidere chirurgische ingreep nodig zijn.

Behoefte aan beeldvorming

Meestal is een panoramische röntgenfoto voldoende. Lijkt de wortel dicht bij de zenuw te liggen, dan kan de tandarts een CBCT-scan aanvragen.

De gekozen blijvende oplossing

Het wegnemen van het kapje, een eenvoudige extractie, een extractie waarbij bot wordt weggenomen en een coronectomie zijn verschillende ingrepen, en ze duren ook verschillend lang.

Of de bovenste kies ook wordt behandeld

Moet ook de bovenste verstandskies die op het kapje bijt, worden behandeld, dan omvat het plan twee kiezen.

De ernst van de aanval

Bij een infectie die zich uitbreidt, moet de aanval eerst onder controle worden gebracht, zo nodig met een behandeling in het ziekenhuis; de blijvende ingreep wordt pas daarna gepland.