Diş kariyesi: mərhələləri, əlamətləri və hər mərhələdə nə edilir?

Dişin səthindəki ərp yediyimiz və içdiyimiz şəkərləri turşuya çevirən bakteriyalardan ibarətdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) kariyesi ərpin qida və içkilərdəki sərbəst şəkərləri zamanla dişi dağıdan turşulara çevirməsi kimi təsvir edir; sərbəst şəkərlərə istehsalçı, aşpaz və ya istehlakçı tərəfindən əlavə edilən şəkərlər, həmçinin bal, şərbət və meyvə şirələrində təbii olaraq olan şəkərlər daxildir. ÜST yazır ki, daimi dişlərdəki müalicə olunmamış kariyes Qlobal Xəstəlik Yükü 2021 məlumatlarına görə dünyada ən çox rast gəlinən sağlamlıq problemidir.

Kariyes birtərəfli proses deyil, tərəzidir. ABŞ Milli Diş və Kraniofasial Tədqiqatlar İnstitutu (NIDCR) izah edir ki, turşu hücumu zamanı mina qatı mineral itirir, tüpürcəkdəki minerallar və diş pastasındakı və ya həkimin tətbiq etdiyi flüor sayəsində bu mineral itkisi bərpa oluna bilir. İtirilən mineral geri qazanılandan çox olarsa, mina qatı zəifləyir, sonda çökür və kariyoz boşluq əmələ gəlir. Buna görə şəkərin miqdarı qədər tezliyi də vacibdir: gün ərzində ara-sıra yeyilən hər şirin şey yeni turşu hücumu deməkdir.

Cleveland Clinic kariyesi beş mərhələdə təsvir edir. Birincisi mineral itkisidir: dişdə təbaşir kimi ağ ləkələr. İkincisi mina kariyesidir: ləkələr açıq qəhvəyi rəngə çevrilir. Üçüncüsü dentin kariyesidir: mina qatının altındakı, sinirə uzanan kanalcıqlarla dolu yumşaq qata çatan kariyeslə həssaslıq artır və rəng tündləşir. Dördüncüsü sinirin zədələnməsidir: ağrı başlayır, dişin ətrafındakı diş ətində qızartı və şişkinlik görünə bilər, ləkələr tünd qəhvəyi və ya qara rəngə çevrilir. Beşincisi absessdir: kök ucunda irin toplanır, ağrı şiddətlənib çənəyə və üzə yayıla bilər. Cleveland Clinic yazır ki, çox erkən mərhələdə kariyes geri döndərilə bilər, amma bu, yalnız kariyes dentinə çatmazdan əvvəl mümkündür.

Əlamətlər mərhələyə görə dəyişir və ən vacib məqam erkən kariyesin əlamət verməməsidir. NHS yazır ki, erkən kariyesdə heç bir əlamət olmaya bilər, irəlilədikcə isə diş ağrısı, isti, soyuq və ya şirin yeyib-içərkən kəskin göynəmə, dişdə ağ, qəhvəyi və ya qara ləkələr, həmçinin irin toplanması ilə absess görünə bilər. Ağrının gec gəlməsi bir çox insanın dişi ilk dəfə sinir zədələndikdən sonra həkimə göstərməsinə səbəb olur. Ağrısız dişdə belə rentgendə iki diş arasında irəliləmiş kariyes tapıla bilər.

Kariyes hər yerdə eyni sürətlə irəliləmir. Cleveland Clinic üç növü ayırır: hamar səthlərdə yavaş irəliləyən və yaxşı qulluqla geri dönə bilən kariyes; azı dişlərinin çeynəmə səthindəki şırım və çuxurlarda başlayan, adətən yeniyetməlikdə üzə çıxan və sürətlə irəliləyən kariyes; diş əti geriləmiş böyüklərdə açıq qalan kök səthində inkişaf edən, həm qarşısını almaq, həm də müalicə etmək çətin olan kök kariyesi. Kök səthi mina qatı ilə deyil, daha yumşaq toxuma ilə örtüldüyü üçün turşudan daha tez təsirlənir.

Risk hər kəs üçün eyni deyil. Cleveland Clinic ağız quruluğunu, şəkərli və nişastalı qidaları və tez-tez qəlyanaltı etməyi, ailədə kariyes tarixçəsini, diş əti geriləməsini və baş-boyun nahiyəsinə keçmişdə tətbiq edilmiş radioterapiyanı risk amilləri sırasında sayır. Tüpürcək turşunu neytrallaşdıran və mineral daşıyan ən vacib müdafiə olduğu üçün ağız quruluğu yaradan dərmanlar qəbul edənlərdə kariyes qısa müddətdə bir neçə dişdə birdən başlaya bilir. Köhnə plombların və tacların kənarı da kariyesin yenidən başladığı tez-tez rast gəlinən yerdir.

Uşaqlarda və böyüklərdə mənzərə bir qədər fərqlidir. NIDCR kiçik uşaqlarda erkən uşaqlıq kariyesini, yaşlı böyüklərdə isə diş əti geriləməsi ilə açılan kök səthlərindəki kariyesi ön plana çıxarır. Süd dişləri daimi dişlərin yerini saxlayır, çeynəmə və danışmağa xidmət edir; kariyesli süd dişinin ağrısı və absessi uşağın qidalanmasını və yuxusunu poza bilər. Böyüklərdə isə problem çox vaxt köhnə plombların altı, körpülərin kənarı və kök səthləridir.

Müalicə olunmayan kariyes hara gedir? Kariyes sinirə çatdıqda diş iltihablanır, sinir ölə bilər və kök ucunda absess inkişaf edə bilər. Cleveland Clinic yazır ki, müalicə olunmayan kiçik kariyeslər zamanla böyük kariyeslərə çevrilir, infeksiyaya və diş itkisinə səbəb ola bilir. Diş itirildikdən sonra boşluğun necə bərpa ediləcəyi ayrıca qərardır; bir çox dişin eyni dövrdə itirildiyi ağızlarda bu qərar ayrı-ayrı dişlərdən çıxıb bütövlükdə ağıza dair plana çevrilir.

Dəqiq mərhələni müayinə və rentgen müəyyən edir. Birinci siyahı kariyesin hələ səthdə olduğunu və ya plombla həll oluna biləcək səviyyədə olduğunu düşündürən əlamətlərdir; ikinci siyahı isə sinirin və ya sümüyün təsirləndiyini düşündürən və gözlənilməməli olan əlamətlərdir.

Sıra təcili vəziyyəti istisna etməklə başlayır, sonra kariyesin yerini və dərinliyini müəyyən edib ən az müdaxilə ilə ən uzun ömrü hədəfləyir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Üzdə və ya boyunda sürətlə artan şişkinlik, nəfəs alma və ya udqunma çətinliyi varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır. Qızdırma ilə birlikdə yanaq şişkinliyi varsa, elə həmin gün diş həkiminə gedilir.

2. 2

   Müayinə və rentgen

   Dişlər qurudularaq yoxlanılır; ağ ləkələr, rəng dəyişiklikləri və yumşalmış sahələr axtarılır. İki diş arasındakı və köhnə plombların altındakı kariyeslər çox vaxt yalnız rentgendə görünür.

3. 3

   Ağ ləkə mərhələsində flüor

   NHS yazır ki, erkən kariyes diş həkiminin tövsiyə etdiyi flüorlu ağız yaxalayıcısı və ya lak ilə geri döndərilə bilər. Bu mərhələdə məqsəd dişi qazımaq deyil, mineral itkisini dayandırmaqdır.

4. 4

   Kariyoz boşluq açılıbsa, plomb

   Kariyesli toxuma təmizlənir və boşluq plomb materialı ilə bağlanır. NIDCR yazır ki, dişdə əmələ gəlmiş kariyeslər ən çox plombla müalicə olunur. Boşluq çox genişdirsə, tab (inley/onley) və ya tac lazım ola bilər.

5. 5

   Sinirə çatıbsa, kanal müalicəsi

   NHS yazır ki, irəliləmiş kariyesdə kanal müalicəsi lazım ola bilər. İltihablı sinir toxuması təmizlənir, kanallar plomblanır; diş çox vaxt bundan sonra çeynəmə qabarları örtülərək qorunur.

6. 6

   Xilas etmək mümkün deyilsə, dişin çəkilməsi

   Kariyes kökün dərinliyinə enibsə və ya qalan diş toxuması restavrasiyanı daşıya bilməyəcək qədər azdırsa, diş çəkilir. Çəkilən dişin yeri ayrıca planlaşdırılır.

7. 7

   Yeni kariyesin qarşısını almaq

   Müalicə olunan kariyes, səbəbi aradan qalxmayıbsa, başqa dişlərdə və ya plombun kənarında yenidən başlayır. Şəkər qəbulunun tezliyi, ağız quruluğu və fırçalama vərdişi elə həmin qəbulda müzakirə olunmalıdır.

Eyni dişdə hansı müalicənin seçiləcəyini kariyesin dərinliyi, sinirin vəziyyəti və qalan sağlam diş toxuması müəyyən edir. Tək diş müalicələrini öz diş həkiminiz planlaşdırır.

Aşağıdakılar bu mövzuda tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Kariyes müalicəsinin nəticəsinin davamlı olması səbəbin aradan qalxmasından asılıdır. Aşağıdakı ardıcıllıq müalicədən sonrakı adi gedişat və profilaktika tövsiyələridir.

1. Plombdan sonrakı günlər

   Soyuğa və dişləməyə yüngül həssaslıq ola bilər və onun bir neçə gün ərzində azalması gözlənilir. Dişlədikdə plomblu diş əvvəl toxunursa, kontrol müayinəsi istəyin.

2. Gündəlik qulluq

   ÜST gündə iki dəfə 1.000–1.500 ppm flüorlu pasta ilə fırçalamağı tövsiyə edir. NHS dişarası sahələrin də hər gün təmizlənməsini, şəkərli qida və içkilərin məhdudlaşdırılmasını tövsiyə edir.

3. Uşaqlarda

   NHS ilk süd dişi çıxan kimi fırçalamağa başlamağı, 3 yaşa qədər ən azı 1.000 ppm flüorlu pastadan yalnız nazik bir iz qədər, 3–6 yaşda 1.000–1.500 ppm pastadan noxud dənəsi qədər istifadə etməyi tövsiyə edir; 3 yaşdan etibarən ildə ən azı iki dəfə flüor lakı tətbiq edilməsini tövsiyə edir.

4. Müntəzəm kontrol müayinəsi

   NHS problem olmasa da müntəzəm kontrol müayinəsini tövsiyə edir. Kontrol aralığını kariyes riskinizə görə həkiminizlə müəyyən edin; ağız quruluğu və ya tez-tez kariyes tarixçəsi varsa, aralıq qısala bilər.

Kariyes müalicəsi mərhələsinə görə çox fərqli həcmdə ola bilər; burada rəqəm vermirik. Həcmi müəyyən edən əsas maddələr bunlardır:

Kariyesin mərhələsi

Ağ ləkədə flüor, kariyoz boşluq açılıbsa plomb, sinirə çatıbsa kanal müalicəsi və çox vaxt tac lazımdır; hər pillə həcmi böyüdür.

Kariyesli dişlərin sayı

Tək bir diş ilə bir neçə dişdə eyni vaxtda kariyes fərqli planlaşdırma və qəbul sayı tələb edir.

Kariyesin yeri

Köhnə plomb altındakı, körpü kənarındakı və ya kök səthindəki kariyeslər daha mürəkkəb ola bilər.

Dişin çəkilməsindən sonrakı boşluq

Xilas edilə bilməyən dişin yerinin bərpası ayrıca plan və büdcə maddəsidir.