Diş absessinin əlamətləri: hansı dişdə qalır, hansı təcilidir?

Kök ucu absessinin (periapikal absess) başlanğıcı dişin içindədir. Dərin kariyes, çat və ya zərbə bakteriyaların dişin ortasındakı canlı toxumaya (pulpa) çatmasına yol açır; ADA-nın pasiyentlər üçün saytı MouthHealthy yazır ki, bu yol pulpanın ölümünə qədər gedə bilər və irin kök ucunda, çənə sümüyündə toplandıqda absess adlanır. MSD Manuals absessi eyni cür təyin edir: diş kökünün ucunda, çox vaxt dişdən ətraf toxumaya yayılan infeksiyanın yaratdığı irin yığını. Diş ətinin özündən, dərin diş əti cibindən gələn absess isə ayrı bir vəziyyətdir; onu diş əti şişkinliyi və absess səhifəsində izah etmişik.

İlk əlamət adətən ağrıdır və onun xarakteri tanıdıcıdır. MedlinePlus əsas əlaməti şiddətli, davamlı və dayanmayan diş ağrısı kimi təsvir edir; MSD ağrının çeynəyərkən pisləşdiyini əlavə edir. Adi həssaslıqda bir qurtum soyuq su qısa sızıltı yaradır və dərhal keçir. Absessdə isə ağrı öz-özünə gəlir, uzun çəkir və dişə təzyiq düşdükdə kəskinləşir. Diş dişləmə zamanı digər dişlərdən əvvəl toxunurmuş kimi hiss oluna bilər, çünki kök ucundakı iltihabın dişi yuvasında yüngülcə yuxarı itələdiyi güman edilir.

NHS-in əlamətlər siyahısı ağrıdan kənara çıxır: ağzın içində və ya üzdə, çənədə qızartı, zədələnmiş nahiyədə isti və ya soyuq yemək və içkilərə həssaslıq, ağızda pis dad, ağzı açmaqda və çeynəməkdə çətinlik, üzdə və ya çənədə şişkinlik, boynun hər iki tərəfində şişmiş vəzilər və yüksək qızdırma. MedlinePlus buna acı dadı, ağız qoxusunu və diş ətində sızanağa bənzər şişkinliyi əlavə edir; çənədəki şişkinliyi isə açıq şəkildə çox ciddi əlamət kimi qeyd edir.

Diş ətindəki həmin kiçik qabarcıq absessin özünə açdığı çıxış yoludur (fistula). İrin sümükdə təzyiq yaratdıqda ən nazik yeri deşib diş ətinə çatır, qabarcıq dolur, partlayır, duzlu və ya pis dad qoyur və bir müddət sonra yenidən dolur. İrin çölə axdığı üçün ağrı çox vaxt azalır. Bu, infeksiyanın bitdiyi demək deyil; mənbə diş yerində qaldıqca kanal da açıq qalır. MedlinePlus ayrıca qeyd edir ki, diş ətində qabarcıq və ya sızanaq görsəniz, diş həkiminə müraciət etməlisiniz.

Eyni çıxış yolu bəzən ağzın içinə deyil, üzün dərisinə açılır. Çənənin ucunda, çənə kənarında və ya yanaqda sızanaq və ya kiçik yara kimi görünən, sağalıb yenidən axıntı verən nöqtə bunun tipik görüntüsüdür. Diş mənşəli dəri fistulalarını araşdıran və 42 nəşri nəzərdən keçirən icmal bildirir ki, bu lezyonlar tez-tez dəri infeksiyası, kista və ya şiş sanılır, pasiyentlər diş həkiminə çatmazdan əvvəl dermatoloqa, ailə həkiminə və ya cərraha müraciət edir və diaqnozdakı gecikmə median 12 ay təşkil edir. Koreyadan dörd klinik haldan ibarət seriya da göstərir ki, dişlə bağlı şikayət çox vaxt çox azdır və mənbə dişin müalicəsi ilə bütün fistulalar bağlanıb.

Əlaməti hansı dişin verdiyini hiss etmək düşünüldüyü qədər asan deyil. Hindistanda alt birinci azı dişində sinir iltihabı və kök ucu iltihabı olan 114 pasiyentdə aparılmış tədqiqatda dişlərə yüngülcə vurulduqda (perkussiya testi) xəstə dişin yanındakı sağlam dişlərin 57%-i də ağrı ilə cavab verdi; qarşı tərəfdəki simmetrik sağlam dişlərdə bu nisbət 10,5% idi və öz-özünə gələn ağrı nə qədər şiddətli idisə, bu yanıldıcı həssaslıq bir o qədər tez-tez rast gəlinirdi. Yəni güzgüyə baxıb dişlərinizə toxunaraq günahkarı tapmağa çalışmaq sizi yanlış dişə apara bilər. Düzgün dişi soyuq testi, perkussiya testi və rentgenin birlikdə oxunması tapır.

Absessin əsl təhlükəsi dişdə deyil, dişin ətrafındadır. MSD Manuals yazır ki, infeksiya çənəyə, ağız boşluğunun dibinə və ya yanaq nahiyəsinə yayıla bilər, tənəffüs yoluna təsir edəcək şəkildə yayılan infeksiyalar ciddi və həyat üçün təhlükəli ola bilər. Almaniyada Jena Universitet Xəstəxanasında 12 il ərzində əməliyyatla müalicə olunmuş 997 stasionar pasiyentin araşdırıldığı tədqiqatda sistem ağırlaşmalar 3,8% nisbətində görüldü; infeksiyanın bir neçə toxuma boşluğuna yayılmış olması bu risklə müstəqil və güclü şəkildə əlaqəli idi (ehtimal nisbəti 5,5; etibarlılıq intervalı 2,4 ilə 12,7 arasında, geniş), ahıl yaş, XOAX (xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi) və xroniki alkoqol asılılığı da risk amili idi.

ABŞ-da 2022-ci ildə təcili yardım şöbələrinə diş mənşəli infeksiya diaqnozu ilə müraciət edən 2.530 nəfərlik nümunədə ağır ağırlaşmaların tezliyi 9,8% idi: göz yuvası ətrafının infeksiyası (orbital sellülit) 3,1%, yumşaq toxumada sürətlə irəliləyən toxuma ölümü (nekrotikləşən fassiit) 2,8%, beyin absessi 1,2%. Bu insanların 69%-i xəstəxanaya yerləşdirildi. Bu rəqəmlər təcili yardım şöbəsinə çatmış, yəni onsuz da ağır qrupu əks etdirir; diş həkiminə vaxtında gedilən hər absessin belə gedişat göstərdiyi demək deyil. Amma gözə və boyuna yayılan şişkinliyin niyə təcili sayıldığını da aydın göstərir.

Birinci siyahıdakı vəziyyətlərdə həmin gün, ən gec ilk fürsətdə diş həkiminə görünməlisiniz; absess heç bir halda evdə gözləniləcək şey deyil. İkinci siyahıdakı əlamətlərdən biri varsa, qəbul gözləməyin.

Müayinənin ardıcıllığı əvvəlcə yayılmanın olub-olmadığını, sonra mənbənin hansı diş olduğunu, ən sonda isə dişin xilas edilə bilib-bilmədiyini ayırmağa əsasən qurulur.

1. 1

   Əvvəlcə yayılma əlamətləri

   Qızdırma, üzdə və boyunda şişkinlik, göz qapağında şişkinlik, ağzın açılma dərəcəsi, udqunma və səs soruşulur və yoxlanılır. NHS-in təcili siyahısındakı əlamətlərdən biri varsa, müalicə həkim kreslosunda deyil, xəstəxanada planlaşdırılır; infeksiyanın hansı toxuma boşluqlarına yayıldığı lazım olarsa, əlavə görüntüləmə ilə müəyyən edilir.

2. 2

   Ağrının tarixçəsi

   Ağrı nə vaxt başlayıb, öz-özünə gəlirmi, gecə oyadırmı, dişləyəndə artırmı, son günlərdə birdən azalıbmı, soruşulur. Birdən azalan ağrı irinin çıxış yolu tapdığını və ya sinirin tamamilə öldüyünü göstərə bilər; hər ikisi sağalma deyil.

3. 3

   Dişlərin testləri

   Şübhəli dişə və qonşularına yüngülcə vurulur, soyuq testi ilə sinirin canlı olub-olmadığı yoxlanılır, diş ətində qabarcıq və ya dərin cib axtarılır. MedlinePlus yazır ki, absesli dişə vurulduqda ağrı olur; amma qonşu sağlam dişlərin də perkussiyaya tez-tez ağrı ilə cavab verdiyi məlum olduğundan qərar tək bir testə buraxılmır.

4. 4

   Rentgen və lazım olarsa, tomoqrafiya

   Kök ucunda tünd sahə, sınıq kök və ya köhnə kanal plombunun ətrafında itki axtarılır. Fistula varsa, onun içinə nazik izləyici çubuq yerləşdirilib rentgen çəkilməklə kanalın hansı dişə getdiyi göstərilə bilər; dəri fistulalarında icmallar bu üsulu və ya konusvari şüa kompüter tomoqrafiyasını (KŞKT) seçim müayinəsi kimi göstərir.

5. 5

   İrinin boşaldılması

   NHS müalicənin ilk addımını irinin boşaldılması kimi təsvir edir. Bu, dişin içindən kanal açılmaqla və ya şişkinlikdə kiçik kəsik etməklə yerli anesteziya altında aparılır və təzyiq düşdüyü üçün ağrı çox vaxt sürətlə azalır.

6. 6

   Mənbənin aradan qaldırılması

   Diş xilas edilə bilirsə, kanal müalicəsi, xilas edilə bilmirsə, dişin çəkilməsi aparılır. MSD Manuals yazır ki, xəstə pulpanın çıxarılması və irinin boşaldılması antibiotikdən daha vacibdir.

Hamısının ortaq məntiqi eynidir: irin boşaldılır, mənbə aradan qaldırılır. Hansının seçiləcəyini dişin qalan sağlam toxuması və kökün vəziyyəti müəyyən edir.

Aşağıdakılar absessin böyüməsinə və ya yanlış dişə müdaxilə edilməsinə yol açan qərarlardır.

Aşağıdakı gedişat kök ucu absessinin diş həkimində boşaldılıb mənbənin müalicə olunduğu adi hal üçündür. Sizi müalicə edən həkimin planı önəmlidir.

1. Boşaltmadan dərhal sonra

   İrin boşaldılanda təzyiq düşdüyü üçün zoqquldama çox vaxt nəzərəçarpacaq dərəcədə azalır. NHS yazır ki, müalicədən sonra bir neçə gün ağrıkəsici tövsiyə oluna bilər, bəzən antibiotik də verilə bilər.

2. İlk günlər

   Üzdəki şişkinlik gündən-günə kiçilməli, böyüməməlidir. Bu dövrdə NHS-in tövsiyə etdiyi kimi yumşaq qidalar, yumşaq diş fırçası və çox isti və ya çox soyuqdan çəkinmək işi asanlaşdırır.

3. Fistula varsa

   Diş ətindəki və ya dəridəki çıxış yolu mənbə diş müalicə olunduqdan sonra bağlanır. Dəridə qalan iz zamanla solğunlaşır; bağlanmırsa, müalicə olunan diş və ya mənbə yenidən nəzərdən keçirilməlidir.

4. Aylar ərzində

   Kök ucundakı sümük itkisinin dolub-dolmadığı kontrol rentgenləri ilə izlənilir. Dəri fistulası hallarında da sağalma kök ucunda sümüyün yenidən əmələ gəldiyini göstərən rentgenlərlə təsdiqlənib.

Tək bir rəqəm vermirik, çünki eyni adı daşıyan iki absessdən biri bir seansda kanal müalicəsi ilə, digəri isə xəstəxanada boşaltma ilə başa çatır. Həcmi müəyyən edən maddələr:

İnfeksiyanın yayılıb-yayılmadığı

Kök ucunda məhdud qalan absess diş həkimində, dərin toxuma boşluqlarına yayılan infeksiya isə xəstəxanada müalicə olunur.

Dişin xilas edilə bilməsi

Kanal müalicəsi və üzərinə qoyulacaq plomb və ya tac ilə dişin çəkilməsi tamamilə fərqli iş maddələridir.

Dişə əvvəllər kanal müalicəsi aparılıb-aparılmadığı

Təkrarlanan kanal müalicəsi və ya kök ucu cərrahiyyəsi ilk dəfə aparılan kanal müalicəsindən daha çox iş tələb edə bilər.

Görüntüləmə ehtiyacı

Absesslərin çoxu müayinə və rentgenlə aydınlaşır; dəri fistulasında və ya mənbə qeyri-müəyyən olduqda tomoqrafiya lazım ola bilər.