Dişlər özünü bərpa edirmi?

Mina qatını yaradan hüceyrələrə ameloblast deyilir və bu hüceyrələr vəzifəsini tamamladıqdan sonra proqramlaşdırılmış ölümlə aradan qalxır. Geriyə insan orqanizminin ən çox mineral saxlayan, hüceyrəsi olmayan toxuması qalır: çəkicə təxminən 95%-i hidroksiapatit kristallarıdır. Bir toxumanın özünü bərpa edə bilməsi üçün onun içində işləyən hüceyrələr lazımdır; mina qatında isə onlar yoxdur. Mina qatı buna görə yenidən böyümür.

Hüceyrə olmaması mina qatında heç nə baş vermədiyi demək deyil. Mina qatının səthində hər gün ikitərəfli mübadilə gedir: turşu mineralı çəkib aparır, tüpürcək və flüorid mineralı geri qaytarır. NIDCR bunu açıq yazır: mina qatı tüpürcəkdəki minerallardan və diş pastasındakı və ya həkimin tətbiq etdiyi flüoriddən istifadə edərək özünü bərpa edə bilir. İtirilən şey quruluş deyil, mineral olduğu müddətcə hesab ikitərəfli işləyir.

Geri dönüşün sərhədi bəllidir. Mina qatının səthində ağ, tutqun ləkə görünürsə, deməli, mineral itkisi başlayıb, amma səth hələ bütövdür; NIDCR bu mərhələdə kariyesin dayandırıla və ya geri döndərilə bildiyini, NHS isə həkimin resept yazdığı flüoridli ağız yaxalayıcısının və ya lakın erkən kariyesi geri çevirə bildiyini bildirir. Səth bir dəfə çökdükdə, yəni əsl kariyoz boşluq açıldıqda, eyni şey mümkün deyil: MSD Manuals yazır ki, boşluq yarandıqdan sonra kariyesli toxuma təmizlənir və yerinə plomb qoyulur.

Mina qatının altındakı dentinin kiçik bərpa qabiliyyəti var. Dentini yaradan odontoblast hüceyrələri dişin içində, pulpanın kənarında yaşamağa davam edir və zədələnmə zamanı yeni dentin yarada bilirlər. Amma bu imkan məhduddur və pulpadakı kök hüceyrə ehtiyatından asılıdır; iltihab və infeksiya zamanı həmin ehtiyat pozulur. Praktikada bunun mənası belədir: diş yavaş irəliləyən kariyesin qarşısına divar hörə bilir, sürətli və dərin irəliləyən kariyesin qarşısına isə hörə bilmir.

Sümük və diş əti dişdən fərqli davranır. Sümük canlı toxumadır: daim dağılıb yenidən qurulur, sınıq bitişir, dişin çəkilməsindən sonrakı yuva dolur. Diş əti xəstəliyində də erkən mərhələ geri dönəndir; NIDCR bildirir ki, gündəlik fırçalama və diş sapı ilə erkən diş əti xəstəliyi çox vaxt geri çevrilə bilər. Amma xəstəlik irəliləyib dişi daşıyan sümük dağıldıqda mənzərə dəyişir: eyni mənbə yazır ki, bu mərhələdə dişlər laxlayıb yerini dəyişə bilər, ən pis halda isə çəkilməli ola bilər. Geri qayıtmayan şey diş əti deyil, onun altındakı dayaqdır.

«Dişin yenidən böyüdülməsi» başlıqlarının bugünkü real vəziyyəti belədir: laboratoriya mərhələsində irəliləyiş var, klinikada istifadə olunan metod yoxdur. Bütöv dişin yenidən yaradılması üzərində çalışan tədqiqatçılar tacın düzgün formalaşması, hüceyrə mənbəyi və immun rədd kimi maneələri hələ də aşa bilməyiblər; sahəni nəzərdən keçirən nəşrlər bu günə qədər klinik tədqiqata daxil olmuş süni materialların sayının çox az olduğunu bildirir. Ən çox danışılan tədqiqat USAG-1 adlı zülalı bloklayan antitel üzərindədir: Yaponiyada 2024-cü ilin oktyabr ayında ilk insan tədqiqatı başlayıb. Bu tədqiqat birinci fazadır: təhlükəsizliyi ölçür və iştirakçıları ən azı bir azı dişini sonradan itirmiş sağlam yetkin kişi könüllülərdir. Dərmanın hədəflədiyi pasiyent qrupu isə anadangəlmə diş çatışmazlığıdır; anadangəlmə dişsizliyi olan uşaqlarda sınaqdan keçirilməsi sonrakı fazalara saxlanılıb. Eyni icmallar implantı və sümük artırılması ilə rekonstruksiyanı bu günün standartı kimi təyin etməyə davam edir.

Bu səhifənin praktik nəticəsi bir cümlədə belədir: dişin özünü bərpa etmə pəncərəsi siz heç nə hiss etmədiyiniz vaxt açıqdır, ağrı başlayanda isə artıq çoxdan bağlanmış olur. Ağ ləkə ağrı vermir, güzgüdə belə çətin görünür. Müntəzəm kontrol müayinəsinin əsl işi ağrıyan dişi tapmaq deyil, hələ ağrımayan lezyonu həmin pəncərə bağlanmazdan əvvəl tutmaqdır.

Aşağıdakı bölgü ağzınızdakı hər tapıntı üçün keçərlidir. Birinci siyahıdakılar düzgün qulluqla dayandırıla və ya geri çevrilə bilən vəziyyətlərdir. İkinci siyahıdakılarda görüləcək iş bərpa etmək deyil, itiriləni əvəz etməkdir.

Aşağıdakı ardıcıllıq hələ deşilməmiş lezyonu plomba çatdırmadan dayandırmaq üçün izlənilən yoldur. Hər addımın ölçüsü var; «bir az diqqət edin» cümləsi bu işi görmür.

1. 1

   Lezyonun mərhələsi müəyyən edilir

   Müayinədə ləkənin tutqun, yoxsa parlaq olduğuna, zondla səthin bütöv olub-olmadığına və rentgendə mineral itkisinin mina qatında qalıb-qalmadığına, yoxsa dentinə keçib-keçmədiyinə baxılır. Qərar bu bölgüdə verilir: səth bütövdürsə, dayandırma proqramı, deşilibsə, plomb.

2. 2

   Flüorid tətbiq edilir

   NHS bildirir ki, həkimin resept yazdığı flüoridli ağız yaxalayıcısı və ya lak erkən kariyesi geri çevirə bilər. Klinikada tətbiq edilən lak evdə istifadə olunan pastadan daha yüksək qatılıqdadır; ikisi bir-birini əvəz etmir, birlikdə işləyir.

3. 3

   Şəkər və turşu qəbulunun tezliyi dəyişdirilir

   Mina qatı üçün həlledici olan ümumi miqdardan çox təmasın tezliyidir: hər təmasda səth bir müddət turşulu qalır və tüpürcəyin bərpa vaxtı qısalır. Buna görə gün ərzində paylanan qəlyanaltılar və qurtum-qurtum içilən içkilər eyni miqdarın yeməklə birlikdə qəbul edilməsindən daha zərərlidir.

4. 4

   Dişarası səthlər və diş əti kənarı təmizliyə daxil edilir

   Erkən lezyonlar ən çox iki dişin təmas etdiyi səthdə və diş əti kənarında başlayır; fırça bu iki nahiyəyə çatmır. Diş sapı və ya dişarası fırça burada əlavə deyil, işin özüdür.

5. 5

   Müəyyən aralıqlarla yenidən qiymətləndirilir

   Lezyonun fotoşəkli çəkilir və ya qeydə alınır və həkiminizin müəyyən etdiyi aralıqla yenidən baxılır. Axtarılan şey ləkənin yox olması deyil: tutqunluğun azalması, səthin sərtləşməsi və rentgendə irəliləmənin dayanmasıdır. Lezyon dayanıbsa, plomb qoyulmur.

6. 6

   Dayanmayıbsa, plomba keçilir

   Proqram tətbiq edildiyi halda lezyon irəliləyirsə, gözləmək fayda vermir. Bu nöqtədə qoyulan plomb altı ay da gözlənilsəydi qoyulacaq plombdan kiçik olur.

Toxuma özünü yeniləmədikdə növbə çatışmayanı tamamlamağa gəlir. Aşağıdakılar itkinin böyüklüyünə görə sıralanmış həllərdir; düzgün ardıcıllıq həmişə ən az müdaxilə tələb edəndən başlayır.

Aşağıdakıları hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə bilməyiniz üçün yazırıq. Həkim bunları özü izah etmirsə, siz soruşun.

Remineralizasiya bir prosedur deyil, prosesdir; nəticəsi bir qəbulda görünmür. Aşağıdakı ardıcıllıq erkən lezyonu izləyərkən gözlənilən gedişatdır.

1. İlk həftələr

   Flüorid tətbiq edilmiş, vərdişlər dəyişmiş olur. Bu dövrdə gözlə görünən fərq gözləməyin; dəyişən şey ləkənin görünüşü deyil, səthdəki mineral balansıdır.

2. Üçüncü ay ətrafı

   İlk yenidən qiymətləndirmə adətən bu aralıqda aparılır, dəqiq müddəti kariyes riskinizə görə həkiminiz müəyyən edir. Həkiminiz ləkənin tutqunluğuna, səthin sərtliyinə və varsa, əvvəlki qeydə baxır. Lezyon eyni yerdə dayanıbsa, proqram işə yarayıb deməkdir.

3. Altıncı aydan birinci ilə qədər

   Dayandırılmış lezyon parlaqlaşa, tündləşə bilər və sərtləşir. Tünd rəng burada pis xəbər deyil, dayanmış lezyonun tipik görünüşüdür. Rentgendə irəliləmə görünmürsə, plomb lazım deyil.

4. Lezyon irəliləyibsə

   Səth deşilibsə və ya rentgendə dentinə keçid görünürsə, proqram dayandırılır və plomb qoyulur. Bu, uğursuzluq deyil; erkən tutulduğu üçün hələ də kiçik plombdan söhbət gedir.

Bu səhifədə tək rəqəm vermirik, çünki eyni diş bir pasiyentdə flüorid tətbiqi ilə, ikincisində kiçik plombla, üçüncüsündə kanal müalicəsi və tacla bitir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Lezyonun mərhələsi

Dayandırma proqramı ilə plomb, plomb ilə kanal müalicəsi arasındakı fərq böyükdür. Mərhələni müəyyən edən şey ağrınız deyil, səthin bütöv olub-olmamasıdır.

Təsirlənən dişlərin sayı

Erkən lezyonlar adətən tək gəlmir; eyni vərdiş bir neçə səthdə eyni vaxtda iz qoyur. Hamısını birlikdə planlaşdırmaq daha az gəliş deməkdir.

Təqib müayinələrinin sayı

Dayandırma proqramı ən azı bir yenidən qiymətləndirmə tələb edir. Kontrol müayinələrinin sayı və çəkiləcək rentgenlər ümumi məbləğə təsir edir.

Dişin üzərinə nə ediləcəyi

Kompozit plomb, onley və tam tac fərqli əmək və fərqli material deməkdir. İstifadə olunacaq materialın markasını əvvəlcədən yazılı istəyin.