Kanal müalicəsində kök perforasiyası: diş xilas edilirmi?

Diş kökünün içində dişin sinir və damar toxumasının yerləşdiyi nazik kanallar var. Kanal müalicəsində bu kanallar nazik alətlərlə təmizlənib genişləndirilir; kanal müalicəli dişə tac qoyulacaqsa, bəzən kanalın bir hissəsi ştift (kökdaxili mil) üçün ayrıca oyulur. Bu zaman alət kanalın yolundan çıxıb kök divarını deşərsə, kanal ilə kökü əhatə edən birləşdirici toxuma və sümük arasında açıqlıq yaranır. Buna perforasiya deyilir. 2022-ci il tarixli icmal perforasiyaların xəstəlik prosesləri (kariyes, kök rezorbsiyası) və ya müalicə nəticəsində yarana bildiyini yazır.

Perforasiyanın əsl təhlükəsi infeksiyadır. Fuss və Trope tərəfindən 1996-cı ildə təklif olunmuş təsnifata görə perforasiyalar kanal müalicəsinin və ya ştift hazırlığının tez-tez rast gəlinən ağırlaşmalarıdır və çox vaxt dişin çəkilməsi ilə nəticələnirdi; uğurlu müalicə əsasən deşiyin dərhal bağlanmasından və infeksiyanın qarşısının alınmasından asılıdır. Həmin məqalə nəticəni müəyyən edən ən vacib üç amili sayır: perforasiyanın nə vaxt yarandığı və nə qədər müddətə bağlandığı, ölçüsü və yeri.

Zaman amili belə işləyir: müalicə zamanı fərq edilib eyni seansda təmiz şəraitdə bağlanan deşik bakteriyaların yerləşməsinə imkan vermir. Aylarla açıq qalan deşikdə isə ətrafdakı sümükdə iltihab və ərimə başlayır. Ölçü amili: kiçik deşiyi hermetik bağlamaq geniş yırtığı bağlamaqdan asandır. Yer amili: kökün ortasında və ya ucuna yaxın, sümüyün içində qalan deşiyin diş əti xəttinə yaxın, diş əti cibi vasitəsilə ağız mühitinə açılma riski daşıyan deşikdən daha yaxşı gedişat göstərməsi gözlənilir. Bu, Fuss və Trope təsnifatının proqnozudur; ölçülmüş məlumatlarda ən aydın fərq deşiyin ağız mühiti ilə əlaqəli olduğu dişlərdə görünüb, Heydelberq tədqiqatında isə MTA ilə bərpanın nəticəsi deşiyin yerinə görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməyib. Azı dişlərində köklər arasındakı nahiyəyə (furkasiya) açılan deşiklər də bu baxımdan həssasdır.

Əvvəllər perforasiyalar amalgam kimi materiallarla bağlanırdı və nəticələr qabaqcadan proqnozlaşdırıla bilmirdi. 2022-ci il tarixli icmal yazır ki, MTA (mineral trioksid aqreqat) və digər kalsium silikat sementləri toxumanın bərpası üçün əlverişli mühit yaradır və perforasiyaların bərpasında uğurla istifadə olunur, bununla yanaşı bazara çıxan bir çox yeni materialı dəstəkləyən sübut hələ azdır.

Uğur nisbətləri üçün ən əhatəli məlumat 2015-ci il tarixli meta-analizdən gəlir. 1950 ilə 2014-cü illər arasında dərc olunmuş 17 tədqiqatın araşdırıldığı icmalda cərrahiyyəsiz (dişin içindən) bərpa edilmiş perforasiyalarda birləşdirilmiş uğur nisbəti 72,5% tapılıb. MTA istifadə olunan tədqiqatlarda nisbət 80,9%-ə qalxırdı, amma bu fərq statistik baxımdan əhəmiyyətli deyildi. Perforasiyanın ətrafında müalicədən əvvəl iltihab sahəsinin olması uğur şansını azaldırdı; yuxarı çənə dişləri aşağı çənə dişlərindən nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşı nəticə verirdi.

Təkmərkəzli tədqiqatlar oxşar mənzərə təsvir edir. Almaniyada Heydelberq Universitetində MTA ilə bərpa edilmiş 64 perforasiyanın 12 ilə 107 ay arasında izləndiyi tədqiqatda dişlərin 86%-i sağalmış kimi qiymətləndirilib və müəlliflər MTA-nın perforasiya kökün harasında olursa olsun yaxşı uzunmüddətli bağlama təmin etdiyi qənaətinə gəliblər. Yalnız endodontik müalicə aparan diş həkimi kabinetində 90 dişin orta hesabla 3,4 il izləndiyi digər tədqiqatda sağalma nisbəti 73,3% olub. Bu tədqiqatda iki amil önə çıxıb: deşiyin ətrafında əvvəlcədən iltihabın olması və deşiyin ağız mühiti ilə birbaşa əlaqəli olması; ən aşağı uğur ikincisində müşahidə olunub.

Perforasiya kanal müalicəsinin ümumi uğuruna da təsir edir. Londondakı Eastman Diş İnstitutunun prospektiv tədqiqatında müalicə zamanı açılan perforasiya dişin itirilmə riskini artıran amillər sırasında idi; kanal müalicəsi təkrarlanan dişlərdə əvvəlcədən açılmış perforasiyanın olması da eyni istiqamətdə təsir göstərirdi. Perforasiyanın olmaması kök ucundakı sağalma ilə də müsbət əlaqəli çıxıb, lakin bu əlaqə statistik əhəmiyyətlilik həddində idi.

Birinci siyahı bərpanın yaxşı nəticə vermə ehtimalını artıran halları göstərir. İkinci siyahı uğur şansının azaldığı və ya dişin çəkilməsinin daha real ola biləcəyi halları göstərir. Qəti qərarı müayinə və görüntüləmə verir.

Aşağıdakı ardıcıllıq perforasiyanın aşkar edilməsindən bərpadan sonrakı təqibə qədər ümumi gedişatı göstərir. Təfərrüatlar deşiyin yerinə və nə vaxt aşkar edildiyinə görə dəyişir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili əlamətlər

   Nəfəs alma, danışma və ya udqunma çətinliyi, sürətlə böyüyən üz və ya boyun şişkinliyi, gözdə şişkinlik və ya ağzı aça bilməmək varsa, 112-yə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. Şişkinlik və qızdırma varsa, elə həmin gün diş həkiminizə müraciət edin.

2. 2

   Aşkar edilmə

   Perforasiya çox vaxt müalicə zamanı gözlənilməz qanaxma, alətin ucunun kanalın yolundan sapdığının görülməsi və ya kontrol rentgeni ilə aşkar edilir. Sonradan aşkar edilən perforasiyalar diş əti cibində tək nöqtədə dərinləşmə, diş ətində axıntılı qabarcıq, dişləyəndə həssaslıq və ya rentgendə kökün yanında tünd sahə ilə üzə çıxa bilər.

3. 3

   Yerin və ölçünün müəyyən edilməsi

   Həkim deşiyin kökün harasında olduğunu, diş əti cibi ilə əlaqəsinin olub-olmadığını və ölçüsünü qiymətləndirir. Adi rentgen deşiyi həmişə göstərmir; bu mərhələdə konusvari şüa kompüter tomoqrafiyası (KŞKT) və mikroskop kömək edir.

4. 4

   Nahiyənin təmizlənməsi və qanaxmaya nəzarət

   Bərpa materialı quru və təmiz səthə qoyulmalıdır. Deşiyin ətrafı təmizlənir, qanaxma nəzarət altına alınır; deşik köhnədirsə, içindəki infeksiyalaşmış toxuma təmizlənir.

5. 5

   Deşiyin bağlanması

   Deşik dişin içindən, adətən mikroskop altında MTA və ya digər kalsium silikat sementi ilə bağlanır. Heydelberqdəki ilk tədqiqatda bütün bərpalar mikroskopdan istifadə etməklə aparılıb. Dişin içindən çatmaq mümkün olmayan bəzi deşiklərdə kök səthinə diş ətindən cərrahi yolla çatmaq olar.

6. 6

   Kanal müalicəsinin tamamlanması və restavrasiya

   Deşik bağlandıqdan sonra kanal müalicəsi tamamlanır və diş hermetik plomb və ya tacla bağlanır. Ağızdakı bakteriyaların dişin içinə yenidən çatmaması bərpanın davamlılığı üçün də vacibdir.

7. 7

   Kontrol

   Tədqiqatlarda bərpa edilmiş perforasiyalar 1 ildən bir neçə ilə qədər klinik müayinə və rentgenlə izlənilib. Həkiminiz deşiyin ətrafındakı sümüyün vəziyyətini görmək üçün kontrol rentgenləri istəyir.

Seçimlər ən az müdaxilə tələb edəndən başlayaraq sıralanır. Hansının uyğun olduğunu deşiyin yeri, ölçüsü, nə qədər müddətdir açıq olduğu və dişin ümumi vəziyyəti müəyyən edir.

Perforasiya həm pasiyent, həm də həkim üçün xoşagəlməz vəziyyətdir. Aşağıdakı səhvlər dişin xilas edilmə şansını lazımsız yerə azalda bilər.

Bərpadan sonrakı ilk günlər kanal müalicəsindən sonrakı dövrə bənzəyir. Deşik ətrafındakı sümüyün sağalması isə vaxt aparır və kontrol rentgeni ilə izlənilir.

1. İlk günlər

   Dişdə həssaslıq və dişləyəndə narahatlıq ola bilər. NHS yazır ki, kanal müalicəsindən sonra nahiyə şişkin və həssas hiss oluna bilər, bu, bir neçə həftə ərzində düzəlir və parasetamol və ya ibuprofen qəbul etmək olar.

2. Kanal müalicəsinin tamamlanması

   Bərpa bəzən kanal müalicəsi ilə eyni seansda, bəzən ayrı seansda aparılır. Diş müvəqqəti plombla bağlı olduğu müddətdə həmin tərəflə bərk qida dişləməməyə çalışın.

3. Plomb və ya tac

   Kanal müalicəsi bitdikdən sonra diş hermetik plomb və ya tacla bağlanır. Bu addımın gecikdirilməməsi bərpanın davamlılığını qoruyur.

4. Kontrol rentgenləri

   Həkiminiz deşik ətrafındakı sümüyün vəziyyətini görmək üçün müəyyən aralıqlarla rentgen istəyir. Tədqiqatlarda nəticələr 1 il ilə bir neçə il arasında qiymətləndirilib.

Burada rəqəm vermirik, çünki həcm deşiyin yerindən, nə vaxt aşkar edildiyindən və seçilən yoldan asılı olaraq çox dəyişir. Qiyməti müəyyən edən maddələr bunlardır:

Bərpanın yolu

Dişin içindən bərpa, cərrahi bərpa, kökün çıxarılması və ya dişin çəkilməsi və yerinə implant bir-birindən çox fərqli müdaxilələrdir.

Görüntüləmə və mikroskop

Deşiyin yerini müəyyən etmək üçün tomoqrafiya və bərpanın mikroskop altında aparılması həcmə təsir edir.

Bərpa materialı

MTA və oxşar kalsium silikat sementləri köhnə materiallardan fərqli xərc maddələridir.

Perforasiyanın harada yarandığı

Perforasiya sizin müalicənizi aparan həkimin müdaxiləsi zamanı yaranıbsa, bərpanın necə və kim tərəfindən aparılacağını və xərcin necə bölüşdürüləcəyini həmin həkimlə açıq müzakirə edin.