Üzdə zona (herpes zoster, «dəmrov»): diş ağrısı sanılan sinir ağrısı

Suçiçəyi keçirən hər kəsin sinir düyünlərində virus səssizcə qalır. MSD Manuals izah edir ki, virus çox vaxt bir daha əlamət vermir, amma bəzən illər sonra yenidən oyanıb sinir lifləri boyunca dəriyə enir və orada suçiçəyinə bənzəyən ağrılı qabarcıqlar əmələ gətirir. Oyanmanın səbəbi çox vaxt bilinmir; immuniteti zəiflədən xəstəliklər və dərmanlar isə məlum təhrikedicilərdir. MSD-yə görə insanların orta hesabla üçdə biri həyatı boyu zona keçirmə riski daşıyır, bu göstərici 85 yaşa qədər yetkinlərin yarısına çata bilər və zona ən çox 50 yaşdan sonra görülür.

Üzün hissiyyatını üçlü sinir daşıyır və bu sinirin üç şaxəsi var. Birinci şaxə alnı, göz ətrafını və burnu; ikinci şaxə yanağı, üst dodağı, üst çənəni və üst dişləri; üçüncü şaxə alt çənəni, alt dodağı və alt dişləri hissiyyatla təmin edir. Virus ikinci və ya üçüncü şaxədə oyandıqda ağrı birbaşa dişlərdə hiss oluna bilər. MSD-nin təsvirinə görə zonada ağrı batan, yandıran və ya qəribə bir hiss kimi başlayır və səpki adətən 2–3 gün sonra onu izləyir. Məhz bu bir neçə günlük fasilədə xəstə çox vaxt diş həkiminə gedir.

Bu qarışıqlığın real nəticələri var. Journal of Endodontics jurnalında dərc olunmuş bir klinik halda 71 yaşlı kişinin üst köpək dişinə sinirin ölümü və kök ucu iltihabı diaqnozu ilə kanal müalicəsi aparılıb; 3 gün sonra xəstə üzünün ortasında və ağız boşluğunda ikinci şaxə boyunca yaralar və qabıqlarla qayıdıb. Eyni jurnaldakı 2026-cı il tarixli bir klinik halda 54 yaşlı xəstə üst çənədə arxadan önə doğru yayılan birtərəfli şiddətli ağrı ilə təcili diş klinikasına gəlib, əvvəlcə daha öncə kanal müalicəsi olunmuş dişdə kök ucu iltihabı düşünülüb; 2 gün sonra ikinci şaxə boyunca səpki çıxanda diaqnoz dəyişib və xəstə dişə prosedur aparılmadan antiviral dərmanla müalicə olunub.

Evdə ayırd edici bir neçə əlamət var. Birincisi ağrının yayılmasıdır: dişdən gələn ağrı da bəzən yayıla bilər, amma həkim testlərdə ağrını yenidən yaradan dişi tapır. Zonada ağrı eyni tərəfdəki çənə boyunca birdən çox dişə, dodağa və yanağa yayılır; MSD-yə görə səpki də birtərəfli qalır və bədənin orta xəttini keçmir. İkincisi dəridir: MSD yazır ki, zonada təsirlənən sahə yüngül toxunuşa belə çox həssas olur. Eyni tərəfdəki yanağınıza, dodağınıza və ya çənənizin dərisinə yüngülcə toxunmaq, saçınızı daramaq və ya üzünüzü yumaq qeyri-adi yanğı və ya ağrı verirsə, bunu həkiminizə deyin. Üçüncüsü müşayiət edən əlamətlərdir: NHS zonanın ilk əlamətləri sırasında baş ağrısını və ümumi halsızlığı sayır. Dördüncüsü testlərdir: dişlər soyuq və tıqqıldatma testlərinə normal cavab verirsə və rentgendə ağrını izah edəcək heç nə yoxdursa, zona ağla gəlməlidir.

Səpki çıxanda mənzərə çox vaxt aydınlaşır. NHS yazır ki, səpki bədənin yalnız bir tərəfində çıxır, ləkələr qaşınan, maye sızdıran qabarcıqlara çevrilir və bir neçə gün sonra quruyub qabıq bağlayır, iki tərəfdə birdən çıxan səpkinin zona olma ehtimalı aşağıdır. MSD qeyd edir ki, qabarcıqlar təxminən 3–5 gün ərzində çıxmağa davam edir və təxminən 5 gün sonra qurumağa başlayır; NHS əlavə edir ki, səpkinin tam sağalması 4 həftəyə qədər çəkə bilər. NHS-ə görə nadir hallarda zona heç bir səpki olmadan yalnız ağrı yarada bilər; bu halda diaqnoz daha da çətinləşir.

Göz üzdə zonanın ən təhlükəli tərəfidir. Birinci şaxə tutulduqda alında və göz ətrafında səpki çıxır. MSD yazır ki, burnun ucunda qabarcıq görünməsi (Hutchinson əlaməti) gözün tutulma riskinin daha yüksək olduğunu göstərir, amma gözün tutulması burnun ucunda səpki olmadan da inkişaf edə bilər. 14 tədqiqatı birləşdirən 2026-cı il tarixli meta-analizdə burnun ucunda səpkisi olanların 78%-ində, olmayanların 34%-ində gözün tutulması var idi. Yəni burnun ucunda səpki güclü xəbərdarlıqdır, amma onun olmaması gözün təhlükəsiz olduğu demək deyil; sübutun etibarlılığı da aşağı və ya çox aşağı qiymətləndirilib.

Üzdəki başqa bir sinir də təsirlənə bilər. MSD yazır ki, qulaq ətrafındakı sinir düyününün tutulduğu mənzərədə (Ramsay Hunt sindromu) qulaq ağrısı, üzün bir tərəfində iflic və bəzən başgicəllənmə olur, xarici qulaq keçəcəyində qabarcıqlar çıxır və dilin ön üçdə iki hissəsində dad itkisi yaşana bilər. NHS də qeyd edir ki, zona görməyə və ya eşitməyə təsir edə bilər və üzün bir tərəfini hərəkət etdirməyi çətinləşdirə bilər. Üzün bir tərəfində qəfil sallanma isə həmişə əvvəlcə insult ehtimalı ilə qiymətləndirilməlidir.

Zona keçəndən sonra iki məsələ qalır. Birincisi zonadan sonrakı sinir ağrısıdır (postherpetik nevralgiya): NHS yazır ki, bu, zonadan sonra tez-tez rast gəlinir, səpkinin olduğu nahiyədə daimi və ya gəlib-gedən yandırıcı, batıcı ağrı, toxunmaya və temperatur dəyişikliyinə həddən artıq həssaslıq kimi davam edir, sağalma bir neçə aydan bir ili aşan müddətlərə qədər uzana bilər; MSD qeyd edir ki, zona keçirənlərin təxminən 10%-ində inkişaf edir. İkincisi dişlərdir: üzdə zona barədə yazılmış klinik hal icmalları zonadan həftələr və ya illər sonra dişlərdə sinirin ölümü, kök rezorbsiyası, çənə sümüyündə toxuma ölümü (osteonekroz) və dişlərin öz-özünə düşməsi kimi nadir, amma ciddi nəticələr bildirir.

Birinci siyahı ağrının dişdən gəlmə ehtimalını artıran əlamətlərdir; bunlar üçün diş həkiminizə gedin. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğun gəlirsə, zona və ya onun ciddi nəticəsi düşünülməli və gözlənilməməlidir.

Ardıcıllıq bilərəkdən ən təhlükəli ehtimaldan başlayır, sonra diş ilə zonanın ayrımına keçir.

1. 1

   Əvvəlcə insult və göz

   Üzdə qəfil sallanma, qolda gücsüzlük, nitq pozğunluğu və ya qəfil görmə itkisi varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır; 112-yə zəng edin. Səpki göz ətrafında və ya burnun ucundadırsa, yaxud görmədə dəyişiklik varsa, eyni gün göz qiymətləndirməsi lazımdır.

2. 2

   Ağrının xəritəsi çıxarılır

   MSD yazır ki, həkimlər xəstədən ağrının yerini dəqiq təsvir etməsini istəyir. Ağrının bir çənənin bir tərəfinə yayılıb-yayılmadığı, dodaq, yanaq və ya çənə dərisini də əhatə edib-etmədiyi və orta xəttdə dayanıb-dayanmadığı soruşulur.

3. 3

   Dişlər yoxlanılır

   Soyuq testi, tıqqıldatma və dişləmə testləri və rentgen ağrını izah edən diş olub-olmadığını göstərir. Heç bir diş ağrını yenidən yaratmırsa və dəri toxunmaya həddən artıq həssasdırsa, zona ehtimalı güclənir.

4. 4

   Dəri və ağız boşluğu araşdırılır

   Üzün bir tərəfində qızartı, topa halında qabarcıqlar və qabıqlar, ağız boşluğunda eyni tərəfdə damaqda və ya diş ətində yaralar axtarılır. MSD yazır ki, tipik səpki görünəndə diaqnoz adətən müayinə ilə qoyulur, şübhəli hallarda qabarcıqdan nümunə götürülüb virus axtarılır.

5. 5

   Antiviral müalicə və ağrıya nəzarət

   MSD yazır ki, müalicə mümkün qədər tez, ideal halda səpkidən əvvəlki dövrdə başlanmalıdır və səpki çıxdıqdan 72 saat sonra başlanan müalicənin təsiri azalır. NHS qeyd edir ki, əczaçı da ailə həkimi ilə eyni antiviral dərmanları verə bilər, ağrı üçün ağrıkəsicilər, steroid həblər və ya sinir ağrısı dərmanları istifadə oluna bilər.

6. 6

   Diş tərəfinin təqibi

   Zona keçdikdən sonra eyni tərəfdəki dişlərin yoxlanılması yerinə düşər. Klinik hal icmalları nadir də olsa, sonradan diş sinirinin ölə bildiyini, kök rezorbsiyası və çənə sümüyündə toxuma ölümü inkişaf edə bildiyini bildirir; aylar sonra eyni tərəfdə yeni diş ağrısı olarsa, həkiminizə zona keçirdiyinizi deyin.

Üzdə zonanın müalicəsi diş həkiminin deyil, ailə həkiminin, dermatoloqun, infeksionistin və lazım olduqda göz və ya qulaq-burun-boğaz mütəxəssisinin sahəsidir. Diş həkiminin vəzifəsi diaqnozu gözdən qaçırmamaq və lazımsız prosedurun qarşısını almaqdır.

Aşağıdakılar bu mənzərədə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getməyinizdən asılı olmayaraq düzgün suallar verə biləsiniz deyə yazırıq.

Müddətlər insandan insana dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq NHS-in və MSD-nin təsvir etdiyi adi gedişatdır; sizi izləyən həkimin planı üstündür.

1. Səpkidən əvvəlki 2–3 gün

   Birtərəfli ağrı, qarışqalanma və ya qaşınma; bəzən baş ağrısı və halsızlıq. Bu dövrdə dişə prosedur etməzdən əvvəl zona ehtimalını həkiminizlə müzakirə edin.

2. Səpkinin ilk günləri

   Qabarcıqlar təxminən 3–5 gün ərzində çıxmağa davam edir. Antiviral müalicə üçün ən dəyərli dövr budur; səpkinin ilk 3 gününü qaçırmayın.

3. Qabıqlanma və sağalma

   MSD-yə görə qabarcıqlar təxminən 5 gün sonra qurumağa başlayır; NHS yazır ki, səpkinin tam sağalması 4 həftəyə qədər çəkə bilər. Qabıq bağlayana qədər qabarcıqlar suçiçəyi keçirməmiş insanlara suçiçəyi yoluxdura bilər.

4. Səpki keçdikdən sonra

   Dəri həftələrlə ağrılı qala bilər. MSD son qabıqdan sonra 3 aydan çox davam edən ağrını zonadan sonrakı sinir ağrısı kimi təyin edir; NHS yazır ki, bu ağrı bir neçə aydan bir ili aşan müddətlərə qədər davam edə bilər.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki üzdə zonanın müalicəsi diş həkiminin deyil, həkimin sahəsidir və həcmi tutulan sinir şaxəsinə, gözün və ya qulağın tutulmasına və ağrının gedişatına görə dəyişir. Diş tərəfində və ümumilikdə həcmi müəyyən edən maddələr:

Diaqnozun nə vaxt qoyulduğu

Səpkidən əvvəlki dövrdə zona düşünüldükdə lazımsız diş prosedurundan qaçmaq olur.

Gözün və ya qulağın tutulması

Bu mənzərələrdə mütəxəssis müayinəsi və daha sıx təqib lazımdır.

Zonadan sonrakı sinir ağrısı

Ağrı uzun sürərsə, dərman müalicəsi və kontrol müayinələri aylara yayıla bilər.

Nadir diş nəticələri

Sonradan inkişaf edən sinirin ölümü və ya sümük problemləri ayrıca diş müalicələri tələb edə bilər.