Təyyarədə diş ağrısı: niyə olur, nəyi göstərir?

Sərnişin təyyarələrinin salonu dəniz səviyyəsinin təzyiqində saxlanılmır. Birləşmiş Krallığın Mülki Aviasiya Orqanı (CAA) yazır ki, adi uçuşda salon təzyiqi 8.000 fut hündürlüyə uyğun gələn təzyiqdən aşağı düşməməlidir, praktikada isə 5.000 ilə 7.500 fut arasındakı hündürlüyün təzyiqində saxlanılır. CAA-ya görə təyyarə kruiz hündürlüyünə qalxarkən salondakı təzyiq düşməsi bədəndəki qazın həcmini təxminən 30% artırır; eniş zamanı təzyiq yüksəldikcə bu həcm yenidən kiçilir. Hava sərbəst çıxıb-girə bilirsə, problem yoxdur; sıxışıb qaldığı yerdə ağrı başlayır.

Qulaq və sinuslar buna görə ən tanış nümunələrdir. CAA qeyd edir ki, təzyiq fərqi ən çox yuxarı tənəffüs yolları infeksiyası olan sərnişinlərdə qulaq və ya sinus ağrısı və qanaxma kimi özünü göstərir. Diş isə normalda hava ilə dolu boşluq deyil, bərk qabıq içində qanla təchiz olunan sinir toxumasıdır. Sağlam diş təzyiq dəyişikliyinə reaksiya vermir. Ağrı yalnız dişin içində problem olduqda başlayır: plombun altında qalmış kiçik hava qabarcığı, dentinə (mina qatından sonrakı qat) çatmış kariyes, iltihablı sinir və ya kök ucunda səssizcə böyüyən iltihab.

Mexanizm tam aydınlaşdırılmayıb. Hannoverdən bir klinik hal təsvirinin topladığı ədəbiyyat ehtimal olunan amillər sırasında dişdən qaynaqlanan infeksiyaları, sinusiti, mina qatı ilə sinir toxumasının təzyiq altında fərqli genişlənməsini və açıq qalmış dentindən sinirə doğru təzyiqlə itələnən mayeni sayır. Eyni yazı barodontalgiya yaşayan pasiyentlərin əksəriyyətində dentinə qədər irəliləmiş kariyes və ya qüsurlu plomb olduğunu göstərən retrospektiv tədqiqatlara diqqət çəkir və ağrının təzyiq bərabərləşdikdən sonra da davam edə bildiyini qeyd edir.

Səbəblərin bölgüsü barədə ən əhatəli xülasə İsrail Hərbi Hava Qüvvələrindən Yehuda Zadik-in on illik məlumatları toplayan icmalıdır. Uçuş zamanı diş ağrılarında ən çox rast gəlinən səbəb qüsurlu plomblar və sinirə çatmamış kariyesdir (29,2%); onu ölmüş diş siniri və kök ucu iltihabı (27,8%), canlı, amma xəstə diş siniri (13,9%), yaxın vaxtda aparılmış diş müalicəsi (11,1%) və təzyiq mənşəli sinusit (9,7%) izləyir. İcmal ağrıların dörddə üçünün şiddətli, kəskin və tək bir nöqtədə hiss olunduğunu, uçuşda yuxarı və aşağı dişlərin eyni tezlikdə təsirləndiyini də yazır.

Buradan evdə istifadə oluna biləcək bir ipucu çıxır: ağrının nə vaxt gəldiyi. Barodontalgiyada geniş istifadə olunan Ferjentsik və Aker təsnifatına görə qalxışda, yəni təzyiq düşərkən gələn kəskin ağrı geri dönməz iltihablı siniri, qalxışda gələn küt ağrı hələ geri dönə bilən sinir iltihabını, enişdə gələn küt ağrı ölmüş siniri, həm qalxışda, həm də enişdə gələn şiddətli və inadkar ağrı isə kök ucundakı iltihabı düşündürür. Eyni icmal xatırladır ki, enişdə gələn ağrı üz boşluqlarındakı təzyiq problemlərindən də qaynaqlana bilər; lakin son on ilin məlumatlarına görə bu boşluqların uçuşdakı diş ağrısında payının güman ediləndən kiçik olduğunu da vurğulayır. Bu təsnifat diaqnoz deyil; amma diş həkiminizə ağrının qalxışda, yoxsa enişdə, kəskin, yoxsa küt olduğunu deməyiniz testlərin haradan başlayacağını müəyyən edir.

Enişdə gələn ağrının ayrıca əhəmiyyəti var, çünki tez-tez rast gəlinir. Fransada 1.184 hərbi və mülki pilot və bortbələdçi ilə aparılan sorğuda iştirakçıların 6,6%-i peşə həyatında ən azı bir dəfə barodontalgiya yaşadığını bildirdi; ağrı ən çox enişdə (47,3%) başlamışdı və ağrının median şiddəti 10 üzərindən 5,5 idi. Uçuş heyəti ilə aparılan yeddi tədqiqatı birləşdirən 2026-cı il tarixli sistematik icmal da ağrının əsasən enişdə gəldiyini, tezliyin isə təriflərdən asılı olaraq təxminən 6% ilə 55% arasında çox geniş dəyişdiyini müəyyən etdi. İsrail Hərbi Hava Qüvvələrində 331 uçuş heyəti üzvünün 8,2%-i bunu ən azı bir dəfə yaşamışdı; bu halların 40,7%-i canlı və ya iltihablı sinirdən, 18,5%-i ölmüş sinir və ya kök ucu iltihabından, 18,5%-i sinusdan qaynaqlanırdı. 4.894 uçuş heyəti üzvünü və dalğıcı bir araya gətirən icmalda göstərici 8,2% oldu və müəlliflər hərbi qulluqçularda göstəricinin mülki şəxslərdən aşağı olmasını məcburi illik diş müayinələri ilə əlaqələndirdi. Bu rəqəmlər müntəzəm diş müayinəsindən keçən peşə qruplarına aiddir; sərnişinlər üçün etibarlı göstərici yoxdur.

Sinus mənşəli ağrı ayrıca düşünülməlidir. Yuxarı azı dişlərinin kökləri almacıq sümüyünün arxasındakı sinusun dibinə çox yaxındır. Soyuqdəymə və ya sinusit zamanı sinusun buruna açılan ağzı şişib daraldıqda enişdə sinusdakı təzyiq bərabərləşə bilmir və ağrı yuxarı arxa dişlərdə hiss olunur. Hannoverdəki yazı qeyd edir ki, yuxarı çənədəki ağrıya baxaraq sinus mənşəli təzyiq ağrısını dişdən gələn ağrıdan ayırmaq çətindir, bu sinus mənzərəsi əsasən kəskin və ya xroniki sinusit zəminində inkişaf edir. İpucları bunlardır: eyni tərəfdə birdən çox yuxarı arxa dişin birlikdə sızıldaması, burun tutulması, yanaqda və ya göz ətrafında dolğunluq hissi, yaxın vaxtda keçirilmiş soyuqdəymə.

Bir də diş barotravması (təzyiq nəticəsində dişdə yaranan zədə) var: plombun və ya tacın təzyiq dəyişikliyi ilə boşalması, düşməsi və ya dişin çatlaması. Bu halda ağrıdan çox, yemək yeyərkən hiss olunan boşluq, iti kənar və ya ağızda gəzən bir parça diqqəti çəkir. Zadik-in icmalı qüsurlu plombları və diş barotravmasını eyni qrupda sayır. İmplantdan və ya dişin çəkilməsindən sonra uçuş ayrıca mövzudur; o dövrdə nəyə diqqət edilməli olduğunu implantdan sonra uçuş, səyahət və idman səhifəmizdə izah edirik.

Birinci siyahı təzyiq bərabərləşdikdə əsasən sönən mənzərələrin davranışıdır. İkinci siyahıdan tək bir maddə sizə uyğun gəlirsə, ağrı kəssə belə, səbəb yerində qalır deməkdir.

Uçuşdan sonra diş həkiminə gedəndə ağrı çox vaxt artıq keçmiş olur. Buna görə ilk iş sizin danışdıqlarınız, ardınca dişlərin bir-bir yoxlanılmasıdır.

1. 1

   Uçuşun tarixçəsi soruşulur

   Ağrının qalxışda, kruiz mərhələsində, yoxsa enişdə başladığı; kəskin, yoxsa küt olduğu; yerə endikdən sonra keçib-keçmədiyi; burun tutulması və ya soyuqdəymə olub-olmadığı soruşulur. Bu məlumatları uçuşdan dərhal sonra telefonunuza qeyd etmək işə yarayır.

2. 2

   Son diş müalicələri nəzərdən keçirilir

   Yaxın vaxtda plomb, kanal müalicəsi, tac və ya dişin çəkilməsi olub-olmadığına, müvəqqəti plombun hələ ağızda olub-olmadığına baxılır. Zadik-in icmalına görə uçuş zamanı diş ağrılarının 11,1%-i yaxın vaxtda aparılmış diş müalicəsi ilə əlaqəli idi.

3. 3

   Dişlər soyuq, tıqqıldatma və dişləmə ilə yoxlanılır

   Soyuq testi sinirin canlı olub-olmadığını və iltihabın nə qədər irəlilədiyini, dişə yüngül tıqqıldatma və dişləmə testi kök ucunda iltihab olub-olmadığını göstərir. Ağrıyan tərəfin qonşu dişləri və qarşı çənədəki dişlər də yoxlanılır.

4. 4

   Plomb və tac kənarlarına baxılır

   Kənarı açılmış, çatlamış və ya altında kariyes başlamış plomblar axtarılır. Zondla və lazım olduqda böyüdücü ilə çatlaq yoxlanılır.

5. 5

   Rentgen çəkilir

   Tək diş rentgeni və ya panoram rentgen plombun altındakı kariyesi, kök ucundakı iltihabı və yuxarı arxa dişlərin köklərinin sinusa yaxınlığını göstərir. Sinusda qalınlaşma və ya maye görünürsə, bu da qeyd edilir.

6. 6

   Dişdə problem yoxdursa, sinus tərəfi

   Heç bir diş testlərdə ağrını yenidən yaratmırsa və mənzərə sinusu düşündürürsə, əvvəlcə əczaçınıza və ya ailə həkiminizə gedin; NHS yazır ki, əczaçı sinusitdə ailə həkimi ilə eyni müalicələri verə bilər. Təkrarlanırsa və ya birtərəflidirsə, qulaq-burun-boğaz (QBB) qiymətləndirməsi lazımdır.

Təyyarədə diş ağrısının tək bir müalicəsi yoxdur; görülən iş testlərdə tapılan səbəbə görə dəyişir. Tək dişə aid bu prosedurların hamısı öz diş həkiminizin sahəsidir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Növbəti uçuşda eyni ağrını yaşamayasınız deyə yazırıq.

Aşağıdakı ardıcıllıq yerə endikdən sonra ağrısı davam edən və ya növbəti uçuşu yaxın olan oxucular üçündür. Sizi müayinə edən həkimin planı üstündür.

1. Enişdən sonrakı ilk saatlar

   NHS diş həkimini gözləyərkən ibuprofen və ya parasetamol kimi ağrıkəsiciləri, ağız üçün ağrıkəsici geli, ilıq duzlu su ilə yaxalamağı və yumşaq qidaları tövsiyə edir; çox şirin, çox isti və ya çox soyuq qidalardan və siqaretdən uzaq durun.

2. İlk bir neçə gün

   Ağrı davam edirsə, diş həkiminizə gedin. NHS 2 gündən çox davam edən və ya ağrıkəsici ilə keçməyən diş ağrısında diş həkiminə müraciət etməyi tövsiyə edir. Xaricdəsinizsə, olduğunuz yerdə təcili diş həkiminə görünün.

3. Müalicə tamamlanana qədər

   Müvəqqəti plomb və ya yarımçıq qalmış kanal müalicəsi olduğu halda uçmaq ağrını təkrarlaya bilər. Qəti müalicənin nə vaxt bitəcəyini və o günə qədər uçmağın sizin dişiniz üçün uyğun olub-olmadığını həkiminizdən soruşun.

4. Növbəti uçuşdan əvvəl

   Burnunuz tutulubsa və ya soyuqdəymə keçirirsinizsə, uçuşu təxirə salmağı ailə həkiminizlə müzakirə edin; CAA yazır ki, təzyiq problemləri ən çox bu sərnişinlərdə görülür. Uçuşda ağrıyan diş müalicə olunubsa, müalicənin tamamlandığını və uçmağınıza mane olmadığını həkiminizlə dəqiqləşdirin.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki təyyarədə ağrıyan dişin arxasında bir neçə günə keçən sinusit də ola bilər, yenilənməli olan plomb da, kanal müalicəsi tələb edən sinir də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Ağrının mənbəyi

Sinus, plomb, sinir və ya kök ucu iltihabı tamamilə fərqli prosedurlar və bəzən fərqli həkimlər deməkdir.

Sinirin vəziyyəti

Canlı və geri dönə bilən iltihabda plomb kifayət edə bilər; sinir ölübsə və ya kök ucunda iltihab varsa, kanal müalicəsi lazımdır.

Dişin üst konstruksiyası

Kanal müalicəsindən sonra dişin plombla, yoxsa tacla tamamlanacağı dişdə qalan sağlam toxumadan asılıdır.

Harada müalicə olunduğunuz

Səyahət zamanı aparılan təcili prosedur çox vaxt ağrını dayandırmağa yönəlir; qəti müalicənin evdə tamamlanması lazım ola bilər.