Üzdə səyrimə: nə vaxt zərərsizdir, nə vaxt hemifasial spazmdır?

Səyrimə əzələnin və ya əzələ lifləri qrupunun qeyri-iradi yığılmasıdır. Cleveland Clinic göz və üz ətrafındakı səyrimələri dörd növə ayırır. Ən çox rast gələni miokimiyadır: xüsusilə alt göz qapağında kiçik, yavaş, müntəzəm atımlar; adətən qısa sürür. Fassikulyasiya qapaqda və ya göz ətrafında qısa və sürətli sıçrayış kimi hiss olunur və tez keçir. Blefarospazmda göz qapaqları insanı göz qırpmağa və ya gözünü yummağa məcbur edəcək qədər güclü yığılır; bir gözdə və ya iki gözdə birdən ola bilər. Hemifasial spazm isə üzün yalnız bir tərəfindəki əzələləri tutur, adətən göz qapağında başlayır və zamanla həmin tərəfin bütününə yayılır.

Zərərsiz səyrimənin təhrikediciləri əsasən gündəlik həyatdandır. Cleveland Clinic stress və narahatlığı, yuxusuzluğu, kofein və nikotin kimi stimulyatorları, dərmanların yan təsirini, qaranlıqdan qəfil parlaq işığa çıxmağı, göz yorğunluğunu və həddən artıq fiziki yorğunluğu ən çox rast gəlinən səbəblər sırasında sayır; çox vaxt bunlardan bir neçəsinin birlikdə rol oynadığını, səyrimənin ən çox rast gəlinən növlərinin zərərsiz olduğunu və öz-özünə keçdiyini yazır. Yeni dərmana başladıqdan sonra səyrimə tezləşibsə, bunu həkiminizə deməyiniz tövsiyə olunur.

Evdə edə biləcəyiniz sadə bir ayrım var: bir həftə ərzində səyriməni müşahidə edin və bu suallara cavab verin. Yalnız göz qapağımı, yoxsa yanaq və ya ağız küncü də birlikdə yığılır? Bir tərəfdə, yoxsa iki gözdə birdən? Yatarkən partnyorunuz üzünüzdə yığılma görübmü? Kofeini azaldıb yaxşı yatdığınız günlərdə azalırmı? Yalnız qapaqda olan, gəlib-keçən və təhrikedici ilə dəyişən səyrimə miokimiyaya uyğun gəlir. Yanağa və ağıza yayılan, birtərəfli, yuxuda da davam edən səyrimə hemifasial spazma uyğun gəlir. Gözü zorla yuman, göz ətrafında qalan güclü yığılmalar isə blefarospazmı düşündürür. Bir dəqiqəlik telefon videosu həkimin ayrım aparmasını çox asanlaşdırır.

Hemifasial spazmın səbəbi əsasən mexanikidir. MSD Manuals bu mənzərəni üz sinirindən qaynaqlanan təkrarlanan qeyri-iradi impulslar səbəbilə üz əzələlərinin birtərəfli, ağrısız və eyni vaxtda yığılması kimi təsvir edir və adətən üz sinirini nəbz kimi döyünərək sıxan damardan qaynaqlandığını yazır. Yığılmalar əsasən göz qapağında başlayır, sonra yanağa və ağıza yayılır; əvvəlcə arabir olsa da, zamanla demək olar ki, daimi hal ala bilər. Cleveland Clinic əlavə edir ki, xəstəlik adətən 40 ilə 60 yaşlar arasında başlayır, seyrək rast gəlinir və qadınlarda kişilərə nisbətən iki dəfə çox olur.

Cleveland Clinic hemifasial spazmın özünəməxsus bəzi detallarını da sayır: gözün qeyri-iradi yumulması, qaşın qeyri-iradi qalxması, ağzın bir tərəfə çəkilməsi, qulaqda şaqqıltı səsi və yığılmaların yuxuda da davam etməsi. Stress, yorğunluq, yemək yemək və narahatlıq əlamətləri artıra bilər. Spazmlar ağrı vermir; bu cəhətdən üzdə elektrik vurması kimi ağrı yaradan üçlü sinir nevralgiyasından (trigeminal nevralgiya) fərqlənir. MSD qeyd edir ki, iki xəstəlik oxşar mexanizmə, damarın siniri sıxmasına əsaslanır, buna görə bəzi dərmanlar və əməliyyat hər ikisində istifadə olunur.

Daha az hallarda səyrimə başqa xəstəliyin nəticəsidir. Cleveland Clinic ikincili hemifasial spazmın səbəbləri sırasında üz sinirinin yaxınlığındakı zədələri, Bell iflicini, dağınıq skleroz və ya insult kimi beyin kötüyü zədələnmələrini, beyin damarlarındakı anevrizma kimi struktur problemləri, orta qulağın və qulaq arxasındakı sümüyün iltihabını və qulaq önündəki tüpürcək vəzisinin şişlərini sayır. Buna görə hemifasial spazmda maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) həm siniri sıxan damarı göstərmək, həm də bu səbəbləri istisna etmək üçün istənilir. MSD yazır ki, fokal epileptik tutmalar, blefarospazm və tiklər də oxşar görünə bilər və ayrım zamanı nəzərə alınmalıdır.

Bell iflicindən sonra görülən qeyri-iradi hərəkətlər ayrıca mənzərədir. MSD yazır ki, sağalan üz siniri lifləri yanlış əzələlərə yönələ bilər, bunun nəticəsində göz qırparkən ağız küncünün tərpənməsi kimi qeyri-iradi birgə hərəkətlər (sinkineziya) və ya yemək yeyərkən gözün yaşarması yarana bilər. Bu insanlar bunu səyrimə kimi təsvir edə bilər. Keçmişdə üz iflici keçirmisinizsə, həkiminizə mütləq deyin.

Diş həkimini maraqlandıran tərəf çənə əzələləridir. Yarım çeynəmə əzələsi spazmı (hemimastikator spazm) üz sinirinin deyil, çeynəmə əzələlərini işlədən sinirin problemi ilə bağlı, seyrək rast gəlinən xəstəlikdir: bir tərəfdəki çənəni bağlayan əzələlərdə qəfil yığılmalar və ya səyrimələr yaradır. 57 nəşrdəki 117 klinik halı toplayan icmalda ən çox tutulan əzələ çeynəmə əzələsi (masseter, 97,4%), ardınca gicgah əzələsi (47,9%) olub; halların bir hissəsini dəridə sərtləşmə və ya üzün yarısında toxuma itkisi müşayiət edirdi. Eyni müəllifin icmalı qeyd edir ki, bu cür hərəkət pozuntularında xəstələrin çoxu əvvəlcə diş həkiminə və ya ağız cərrahına müraciət edir və onlara dişləri sıxma və ya çənə oynağı pozuntusu diaqnozu qoyula bilər. Yuxuda da davam edən, birtərəfli, tutma kimi gələn çənə yığılmalarında bu ehtimal ağla gəlməlidir.

İki siyahı diaqnoz qoymaq üçün deyil, həkimə gedib-getməmək və nə qədər tez getmək barədə qərar vermək üçündür. Birinci siyahıdakı mənzərələr əsasən öz-özünə keçir; ikinci siyahıdan bir maddə varsa, həkimə görünün.

Ardıcıllıq bilərəkdən ən təhlükəli ehtimaldan başlayır, sonra ən çox rast gəlinən və zərərsiz səbəblərə, sonda həkim qiymətləndirməsinə enir.

1. 1

   Təcili əlamətləri yoxlayın

   Səyrimə ilə birlikdə üzün bir tərəfi qəfil sallanıbsa, qolda gücsüzlük, nitq pozğunluğu, şüurun dəyişməsi və ya yığılmanın qola yaxud ayağa yayılması varsa, 112-yə zəng edin. Bir və ya iki gözdə qəfil görmə itkisi və ya bulanıqlıq varsa, bu da insult əlaməti ola bilər; 112-yə zəng edin və özünüz avtomobil sürməyin. Əlamətlər qısa müddətdə keçsə belə, eyni yol keçərlidir.

2. 2

   Təhrikediciləri azaldın

   Bir-iki həftə ərzində kofeini və nikotini azaldın, yuxu rejiminizi qaydaya salın, ekran qarşısında müntəzəm fasilə verin. Cleveland Clinic yazır ki, miokimiya bu təsir edən amillər aradan qaldırıldıqda adətən keçir.

3. 3

   Müşahidə və video

   Səyrimənin harada başladığını, haraya yayıldığını, hansı tezlikdə olduğunu və yuxuda davam edib-etmədiyini qeyd edin. Yığılma zamanı telefonla qısa video çəkin; müayinə anında səyrimə olmaya bilər.

4. 4

   Həkim müayinəsi

   Səyrimə davam edirsə, yayılırsa və ya sizi narahat edirsə, ailə həkiminə və ya nevroloqa müraciət edin. Cleveland Clinic yazır ki, hemifasial spazmda həkim fiziki və nevroloji müayinə aparır, lazım olduqda ayrım üçün əzələnin elektrik aktivliyini ölçən elektromioqrafiya (EMQ) təyin edir.

5. 5

   Maqnit-rezonans tomoqrafiyası

   Hemifasial spazmda beyin MRT-si həm üz sinirini sıxan damarı göstərmək, həm də şiş, dağınıq skleroz və ya damar anomaliyası kimi ikincili səbəbləri istisna etmək üçün çəkilir. MSD yazır ki, siniri sıxan damar tez-tez MRT-də görünür, amma diaqnoz son nəticədə müayinə ilə qoyulur.

6. 6

   Botulinum toksini

   MSD yazır ki, hemifasial spazmda ən təsirli müalicə yığılan əzələlərə botulinum toksini inyeksiyasıdır. Cleveland Clinic qeyd edir ki, təsir inyeksiyadan 3–6 gün sonra başlayır və adətən 3–4 ay davam edir, buna görə inyeksiya müntəzəm təkrarlanır. Cochrane icmalı plasebo ilə müqayisə aparan randomizə olunmuş tədqiqat tapmayıb; müşahidə tədqiqatlarının məlumatları isə əlamətlərdə güclü yaxşılaşma və müsbət təhlükəsizlik profili göstərir.

7. 7

   Dərmanlar və əməliyyat

   İnyeksiya istəməyən və ya ona cavab verməyən insanlarda qıcolma əleyhinə dərmanlar, əzələ boşaldıcılar və bəzi başqa dərmanlar sınanır; Cleveland Clinic yazır ki, bunlar hər kəsə kömək etmir və uzun istifadədə yuxululuq və yorğunluq yarada bilər. Daimi həll siniri sıxan damarın sinirdən ayrıldığı mikrovaskulyar dekompressiya əməliyyatıdır; ağır hallarda və inyeksiya kömək etmədikdə tövsiyə olunur.

Üzdə qeyri-iradi hərəkət yaradan və səyrimə ilə qarışdırıla bilən mənzərələr. Ayrımı müayinə, video və lazım olduqda görüntüləmə və elektromioqrafiya aparır.

Aşağıdakılar bu mənzərədə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Gedişat növə görə çox fərqlidir. Aşağıdakı ardıcıllıq zərərsiz qapaq səyriməsindən hemifasial spazmın müalicəsinə qədər adi gözləntiləri ümumiləşdirir.

1. Zərərsiz qapaq səyriməsi

   Cleveland Clinic yazır ki, miokimiya atımları əsasən saniyələr və ya dəqiqələr sürür, halların çoxu müalicəsiz günlər və ya həftələr ərzində keçir; bir neçə həftəyə keçməyən və ya həyatı çətinləşdirən səyrimədə göz həkiminə və ya ailə həkiminə müraciət etməyi tövsiyə edir.

2. Hemifasial spazm, müalicəsiz

   Cleveland Clinic yazır ki, spazmlar zamanla pisləşməyə və üzdə daha çox əzələni tutmağa meyillidir, bəzi insanlarda demək olar ki, daimi hal ala bilər.

3. Botulinum toksinindən sonrakı ilk həftə

   Təsir 3–6 günə başlayır. Cleveland Clinic gözdə qıcıqlanmanı, göz qapağının düşməsini və üzdə keçici zəifliyi mümkün yan təsirlər sırasında sayır.

4. 3–4 ay

   Təsir azalır və inyeksiya təkrarlanır. Doza və inyeksiya nöqtələri cavaba görə tənzimlənə bilər.

5. Əməliyyatdan sonra

   Cleveland Clinic yazır ki, uğurlu mikrovaskulyar dekompressiya xəstəliyə son qoyur, bununla belə keçici və ya daimi üz iflici, eşitmə itkisi və beyin-onurğa beyni mayesinin sızması kimi riskləri var.

Burada rəqəm vermirik, çünki həcm səyrimənin növünə görə çox dəyişir. Zərərsiz qapaq səyriməsi əsasən heç bir müalicə tələb etmir. Hemifasial spazmda həcmi müəyyən edən maddələr:

Görüntüləmə və testlər

Beyin MRT-si və lazım olduqda elektromioqrafiya.

Müalicə növü

Botulinum toksini müntəzəm fasilələrlə təkrarlanan müalicədir; dərman müalicəsi davamlılıq tələb edir; əməliyyat isə birdəfəlik, amma xəstəxanaya yatırılma tələb edən prosedurdur.

Tutulan əzələlərin sayı

Spazm üzdə nə qədər çox əzələni tutursa, inyeksiya edilən nöqtələrin sayı və doza da bir o qədər artır.

Əsas səbəb

İkincili hemifasial spazmda şişin, qulaq xəstəliyinin və ya beyin kötüyü xəstəliyinin öz müalicəsi həcmə əlavə olunur.