Dodaqda keyimə: səbəbi nədir, nə vaxt təcilidir?

Üzün hissiyyatını hər tərəfdə bir ədəd olan üçlü sinir (trigeminal sinir) ötürür. Cleveland Clinic bu sinirin üç şaxəsini belə təsvir edir: yuxarı çənə şaxəsi gözlərin altından ağzın üstünə qədər olan orta üz nahiyəsinə, üst dişlərə, damağa və sinuslara hiss verir; alt çənə şaxəsi isə alt dişlərə, dilə, ağız dibinə, yanağın daxili səthinə və ağzın altındakı dəriyə. Yəni üst dodaq ilə alt dodaq fərqli şaxələrdən hiss alır və hər tərəf öz sinirindən istifadə edir.

Buradan evdə çıxara biləcəyiniz bir xəritə alınır. Təmiz pambıq çubuqla və ya barmağınızın ucu ilə dodağınızın və çənənizin sağına, soluna, üstünə və altına yüngülcə toxunun; güzgüyə baxaraq hiss fərqinin başladığı və bitdiyi xətti göz qələmi ilə qeyd edin. Keyimə alt dodağın bir yarısını və eyni tərəfdəki çənə ucunu tutub düz orta xətdə bitirsə, alt çənə sinirinin uc şaxəsi (mental sinir) və ya onun davamı olan alt çənə kanalındakı sinir ağla gəlir. Üst dodaq, burun qanadı və yanaq birlikdə keyiyirsə, yuxarı çənə şaxəsi önə çıxır. Hər iki dodaq birdən, ağız ətrafı halqa kimi keyiyirsə, tək bir sinir deyil, bütün orqanizmə təsir edən səbəb düşünülür.

Xəritənin daha bir variantı var və ən vacibi odur. Keyimə yalnız dodaqda deyil, üzün bir yarısında, qolda və ya ayaqda da varsa, yaxud üzün bir tərəfi sallanıbsa, sinir şaxəsi deyil, beyin düşünülür. NHS insultun əsas əlamətlərini qəfil başlayan üz zəifliyi (üzün bir tərəfinin düşməsi, gülümsəmənin çətinləşməsi), bir qolda zəiflik və ya keyimə və nitq pozuntusu kimi sayır; bədənin bir tərəfində keyiməni də əlavə əlamətlər sırasında verir. Əlamətlər qısa müddətdə keçsə belə, NHS dərhal yardım istəməyinizi deyir.

Ən çox rast gəlinən və ən zərərsiz səbəb diş müalicəsindəki keyidici iynədir. Burada təəccüblü olan keyimənin nə qədər çəkməsidir. Amerika Diş Həkimləri Assosiasiyasının (ADA) jurnalında dərc olunan və 484 nəfərin iştirak etdiyi iki çoxmərkəzli tədqiqatda damardaraldıcı tərkibli standart anesteziyalardan sonra, dodağa beş dəqiqədən bir toxunularaq ölçülən hissin qayıtma müddəti alt dodaqda median 155 dəqiqə, üst dodaqda 133 dəqiqə olub. Müddət müdaxilə bitdikdən sonra hesablanır. Yəni müalicədən çıxdıqdan iki-üç saat sonra hələ də dodağınızı hiss etmirsinizsə, bu, gözlənilən mənzərədir.

Keyimə ertəsi günə qalırsa və bundan əvvəl alt ağıl dişinizi çəkdirmisinizsə, alt çənə kanalındakı sinirin (alt alveol siniri) zədələnmiş olması ehtimalı var. NHS ağıl dişinin çəkilməsinin riskləri sırasında dildə, dodaqda və çənə ucunda keyimə və ya qarışqalanmanı sayır və bunun adətən düzəldiyini, lakin bir neçə həftə və ya ay çəkə bildiyini yazır. 2009–2014-cü illər arasındakı nəşrləri araşdıran bir icmal bu sinirin ağıl dişinin çəkilməsindən sonra zədələnmə tezliyini təxminən 0,35% ilə 8,4% arasında verir; 24 yaşdan yuxarı olmaq və dişin üfüqi vəziyyətdə gömülü olması riski artıran amillər sırasındadır. Eyni icmal düzəlmənin qayda, qalıcı zədənin isə çox nadir olduğunu qeyd edir.

İmplantda risk implantın ucu ilə sinir kanalı arasındakı məsafədən asılıdır. 2025-ci ildə dərc olunmuş bir sistematik icmal və meta-analizdə kanaldan 2 millimetr və ya daha uzaq və 1–2 millimetr məsafədəki implantlarda hissiyyat pozuntusu müşahidə olunmayıb. Kanala 0–1 millimetr yaxın yerləşdirilən implantlarda hissiyyat pozuntusu 68%, kanalın içinə girən implantlarda isə 53% hallarda bildirilib. Müəlliflər 1 millimetrlik məsafənin təhlükəsiz ola biləcəyini və üçölçülü görüntüləmə ilə planlaşdırmanın zəruri olduğunu yazır. İmplantdan sonrakı keyimənin necə izləndiyi ayrıca səhifənin mövzusudur.

Uzun illər dişsiz qalmış və alt protez istifadə edən insanlarda başqa yol var. Dişlər itirildikdən sonra çənə sümüyü əridikcə alt dodağa hiss verən sinirin sümükdən çıxdığı dəlik (mental dəlik) sümüyün yuxarı kənarına yaxınlaşır. Yunanıstanda 102 quru çənə sümüyü üzərində aparılmış bir ölçmə tədqiqatında dişsiz çənələrin dörddə birində (36 çənədən 9-unda) bu dəlik sümük kənarının lap yaxınında idi. Müəlliflər sinirin bu vəziyyətdə protez basqısına açıq qaldığını, uzunmüddətli basqının eyni tərəfdə üzdə ağrıya və alt dodaqda keyiməyə səbəb ola bildiyini qeyd edir.

Bir mənzərə isə ayrıca saxlanmalıdır: heç bir diş müdaxiləsi olmadan yeni başlayan alt dodaq və çənə ucu keyiməsi. Ədəbiyyatda adı keyimiş çənə sindromudur (numb chin syndrome). ADA jurnalındakı 102 tədqiqatlıq icmalda bu mənzərə dərc olunmuş halların 29% ilə 53%-ində xərçənglə əlaqəli idi; ən çox müşayiət edənlər döş xərçəngi, limfoma və leykoz idi. Xəstələrin 28%-i ilk olaraq diş həkiminə müraciət etmişdi və halların 74%-i birtərəfli idi. Bu nisbətlər dərc olunmuş hallardan gəlir, yəni cəmiyyətdəki hər çənə keyiməsinin yarısı xərçəngdir demək deyil; lakin izahı olmayan bu keyimənin ətraflı araşdırılmalı olduğunu göstərir.

Ağız ətrafının ikitərəfli, halqa kimi qarışqalanması isə başqa bir şeyi düşündürür. MSD Manuals qanda kalsiumun aşağı olmasının (hipokalsiemiya) dodaqlarda, barmaqlarda və ayaqlarda qarışqalanma yaratdığını, irəlilədikcə əzələ kramplarının əlavə olunduğunu yazır; paratiroid vəzilərin qalxanabənzər vəzi əməliyyatı zamanı zədələnməsi məlum səbəblərdəndir. Qalxanabənzər vəzi əməliyyatından sonrakı günlərdə başlayan dodaq və barmaq qarışqalanması buna görə əməliyyatı aparan komandaya dərhal bildirilməli olan əlamətdir. Uçuq da dodaqda qarışqalanma ilə başlayır; NHS uçuğun adətən qarışqalanma, qaşınma və ya göynəmə ilə başladığını və 48 saat ərzində qabarcıqların çıxdığını yazır.

Birinci siyahı öz-özünə keçməsi gözlənilən mənzərələrdir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə varsa, gözləməyin.

Ardıcıllıq şüurlu olaraq təhlükədən başlayır. Diş və ya sinir düşünülməzdən əvvəl insult və ağır allergiya istisna edilir.

1. 1

   Əvvəlcə üz, qol və nitq

   Güzgüyə gülümsəyin: üzün bir tərəfi düşürmü? İki qolunuzu qaldırın: biri aşağı sürüşürmü? Sadə bir cümlə deyin: sözlər qarışırmı? NHS-in FAST kimi ümumiləşdirdiyi bu üç əlamətdən biri varsa, 112-yə zəng edin. Əlamətlər keçsə belə, zəng edin; NHS son 24 saat ərzində olub keçən əlamətləri də təcili sayır.

2. 2

   Sonra şişkinlik və nəfəs

   Dodaq, dil və ya boğaz şişirsə, nəfəs tezləşir və ya çətinləşirsə, ağır allergik reaksiya və ya angioödem (dərialtı dərin toxumanın qəfil şişməsi) söhbət mövzusu ola bilər. Bu da 112 deməkdir.

3. 3

   Son 24 saatda diş müalicəsi olubmu?

   Olubsa və keyimə iynənin vurulduğu tərəfdədirsə, saatlar ərzində azalırsa, bu, gözlənilən mənzərədir. Ertəsi səhər hələ də eynidirsə və ya diş çəkilibsə, yaxud implant qoyulubsa, müdaxiləni aparan həkimə zəng edin.

4. 4

   Keyiyən sahənin xəritəsini çıxarın

   Pambıq və ya barmaq ucu ilə toxunaraq sərhədləri göz qələmi ilə qeyd edin və şəklini çəkin. Bir tərəfdə alt dodaq və çənə ucunun orta xətdə bitməsi, üst dodaq və yanağın birlikdə keyiməsi və ya ağız ətrafının ikitərəfli qarışqalanması fərqli səbəblərə işarə edir. Şəkil sonrakı günlərdə sahənin kiçilib-kiçilmədiyini göstərməyə də yarayır.

5. 5

   Müşayiət edən əlamətləri qeyd edin

   Barmaqlarda qarışqalanma və əzələ krampı, yaxın vaxtlarda qalxanabənzər vəzi əməliyyatı, keçmişdə xərçəng müalicəsi, yeni başlayan arıqlama, dodaqda qabarcıq, üzə zərbə. Həkimə gedərkən bu siyahını özünüzlə götürün.

6. 6

   Düzgün həkimə müraciət edin

   Diş müdaxiləsindən sonra davam edən keyimədə müdaxiləni aparan həkim və ya ağız, diş və çənə-üz cərrahı; izahı olmayan çənə keyiməsində ailə həkimi, lazım gələrsə, nevroloq; ağız ətrafı və barmaqlarda qarışqalanmada ailə həkimi və qan testi. Veriləcək suallar: keyiyən sahə hansı sinirə uyğun gəlir, görüntüləmə lazımdırmı, düzəlmə necə ölçüləcək?

Dodaq keyiməsinin vahid müalicəsi yoxdur. Görülən iş keyimənin arxasındakı səbəbə görə dəyişir.

Aşağıdakılar bu şikayətdə tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlardır. Hansı həkimə getsəniz də, düzgün sualları verə bilməyiniz üçün yazırıq.

Müddət tamamilə səbəbdən asılıdır. Aşağıdakı gediş diş müdaxiləsi ilə bağlı keyimə üçün keçərlidir; sizi izləyən həkimin planı üstündür.

1. İlk saatlar

   Anesteziya ilə bağlı keyimə müdaxilədən sonra adətən 2–3 saat ərzində keçir; ölçmələrdə alt dodaqda median 155, üst dodaqda 133 dəqiqə.

2. Ertəsi gün

   Keyimə hələ də davam edirsə, bu, anesteziya üçün gözləniləndən uzundur. Müdaxiləni aparan həkimə xəbər verin; keyiyən sahə qeydə alınır, implant varsa, tomoqrafiya təyin edilir.

3. Həftələr və aylar

   NHS ağıl dişinin çəkilməsi ilə bağlı keyimənin adətən düzəldiyini, amma həftələr və ya aylar çəkə bildiyini yazır. Keyiyən sahənin hər kontrolda kiçilməsi yaxşı əlamətdir.

4. Düzəlmə dayanarsa

   Kontrol müayinələrində sahə kiçilmirsə və ya hiss heç geri qayıtmırsa, ağız, diş və çənə-üz cərrahiyyəsi qiymətləndirməsi istəyin. İcmallar qalıcı zədənin çox nadir olduğunu qeyd edir.

Burada tək bir rəqəm vermirik, çünki dodaq keyiməsinin arxasında bir neçə saata keçən anesteziya da ola bilər, aylarla izlənməli olan sinir zədələnməsi və ya diş mənşəli olmayan xəstəlik də. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Keyimənin səbəbi

Anesteziya, sinir zədələnməsi, uçuq və ya diş mənşəli olmayan xəstəlik tamamilə fərqli yollar və fərqli həkimlərin sahəsidir.

Görüntüləmə ehtiyacı

İmplant və ya çəkilmədən sonra sinir şübhəsində tomoqrafiya, izahı olmayan keyimədə əlavə görüntüləmə lazım ola bilər.

Təqib müddəti

Sinir zədələnməsində düzəlmə aylarla çəkə bildiyi üçün kontrol müayinələrinin sayı dəyişir.

Əlavə müalicə

İmplantın vəziyyətinin düzəldilməsi, protezin yenidən uyğunlaşdırılması və ya cərrahi qiymətləndirmə plana ayrıca maddələr kimi daxil ola bilər.