Diş əti iltihabı (gingivit): nədən olur, necə geri dönür?

Diş əti iltihabının tibbi adı gingivitdir. Sağlam diş əti solğun çəhrayı və sıx olur, dişlərin arasındakı üçbucaq boşluğu doldurur; basanda qan və ya irin gəlmir. Gingivitdə diş əti kənarı boyunca qırmızı zolaq yaranır, dişlərin arasındakı diş əti üçbucaqları şişir və ən kiçik toxunuşda qanaxma olur. MSD Manuals-a görə ağrı adətən olmur. Əlamətin səssiz olması insanların çoxunun qanaxmanı normal saymasının səbəbidir.

Demək olar ki, bütün gingivitlərin səbəbi ərpdir: dişin səthinə hər gün yenidən yapışan yumşaq bakteriya qatı. Ərp diş əti kənarında qaldıqca toxuma reaksiya verir. Tüpürcəkdəki minerallarla bərkiyib diş daşına çevrildikdə artıq fırça ilə təmizlənmir və iltihabı daim qidalandırır. Əyri-üyrü düzülmüş dişlər, kənarı daşan plomb və ya tac, dişlərin arasına sıxışan yemək və ağız quruluğu ərpin toplanmasını asanlaşdırır.

Ərpin yaratdığı iltihabı gücləndirən hallar da var. Yeniyetməlik, menstruasiya dövrü, hamiləlik, menopauza və hormonal kontrasepsiya üsulları diş ətinin eyni ərpə daha güclü reaksiya verməsinə səbəb ola bilər. Şəkərli diabet, bəzi qan xəstəlikləri və bəzi dərmanlar da vəziyyəti dəyişir. Bunlar çox vaxt təkbaşına deyil, mövcud ərp iltihabını daha qabarıq edərək təsir göstərir.

Gingivitin necə təyin olunduğu da vacibdir. 2017-ci ildə aparılmış beynəlxalq təsnifat işində zondla ölçüm zamanı qanayan nöqtələrin nisbəti 10% və daha çoxdursa, şəxs «gingivit halı» sayılır. Bu nisbət 10–30% arasındadırsa, lokal, 30%-dən çoxdursa, generalizə olunmuş (yayılmış) gingivit deyilir. Bir-iki nöqtədə qanaxma təkbaşına xəstəlik diaqnozu deyil; həkim bunu bütün ağız üzrə ölçərək qərar verir.

Gingiviti parodontitdən ayıran dişi sümüyə bağlayan toxumanın və sümüyün itirilib-itirilmədiyidir. Gingivitdə bu birləşmə yerindədir. Parodontitdə iltihab dərinə enir, diş əti kökdən ayrılır, cib əmələ gəlir və sümük əriyir. MSD Manuals gingivitin öz-özünə düzələ biləcəyini, illərlə səthi qala biləcəyini və ya bəzən parodontitə keçə biləcəyini yazır. Kimdə irəliləyəcəyini əvvəlcədən bilmək mümkün deyil; buna görə gingivit gözləniləcək deyil, düzəldiləcək vəziyyətdir.

Əvvəllər parodontit keçirmiş və müalicə olunmuş ağızda da gingivit ola bilər. Bu halda sümük itkisi keçmişdə qalıb, amma indiki iltihab yenə yalnız diş ətindədir. Ayrım cib ölçümü və rentgenlə aparılır.

Gingivit yoluxucu deyil, amma ağızdakı bakteriya tarazlığından ayrı düşünülə bilməz. Davamlı həll iltihabı bir dəfə keçirməkdən çox, ərpin hər gün yenidən təmizləndiyi qayda qurmaqdır. İltihabın yox olması həftələr ərzində baş verir; həmin qaydanı qorumaq isə ömür boyu davam edən vərdişdir.

Qəti ayrım müayinə, cib ölçümü və lazım olduqda rentgenlə aparılır. Aşağıdakı əlamətlər hansı istiqamətə baxmalı olduğunuzu anlamağa kömək edir.

Gingivitin müalicəsi iki dayaq üzərində qurulur: həkimin apardığı təmizləmə və sizin hər gün etdiyiniz təmizləmə. Biri olmadan digəri davamlı nəticə vermir.

1. 1

   Müayinə və ölçüm

   Həkim diş ətinizi müayinə edir, lazım olduqda cib dərinliyini ölçür və rentgenə baxır. Məqsəd iltihabın yalnız diş ətində qaldığını, yoxsa sümüyə enib-enmədiyini müəyyən etməkdir. Bu ayrım müalicənin həcmini dəyişir.

2. 2

   Diş daşının və ərpin təmizlənməsi

   Bərkimiş daş əl alətləri və ya ultrasəs ucluğu ilə təmizlənir. MSD Manuals sadə gingivitin düzgün ağız qulluğu və peşəkar təmizləmə ilə nəzarət altına alındığını qeyd edir. Təmizləmə zamanı qanaxma normaldır.

3. 3

   Ərpi saxlayan səbəblərin düzəldilməsi

   Kənarı daşan plomb, dişə uyğun oturmayan tac və ya yemək sıxışan təmas nöqtəsi varsa, düzəldilir. Bunlar qalarsa, eyni nahiyədə iltihab geri qayıdır.

4. 4

   Sizə uyğun təmizləmə üsulunun göstərilməsi

   Fırçanın diş əti kənarına necə yerləşdiriləcəyi, hansı dişarası fırçanın hansı boşluğa uyğun gəldiyi müayinədə göstərilməlidir. Ölçüsü düzgün seçilməyən dişarası fırça ya işə yaramır, ya da diş ətini zədələyir.

5. 5

   Kontrol müayinəsi

   Bir neçə həftə sonra diş əti yenidən qiymətləndirilir. Qanaxma hələ də davam edirsə, ya çatılmayan nahiyə var, ya da problem gingivitdən o tərəfə keçib. Bu halda daha dərin təmizləmə müzakirə olunur.

Aşağıdakı müqayisələrin çoxu Cochrane icmallarından götürülüb; sübutların gücü vasitədən vasitəyə dəyişir.

Gingivitin geri dönməməsinin səbəbi çox vaxt yanlış vasitə və ya yanlış gözləntidir.

Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir. İltihabın nə qədər müddətə keçməsi daşın miqdarından və evdəki qulluğun nə qədər müntəzəm olmasından asılıdır.

1. Təmizləmədən sonrakı ilk günlər

   Diş ətlərində həssaslıq və soyuğa qarşı reaksiya ola bilər. Daş götürülən yerlərdə dişlərin araları açılmış kimi hiss oluna bilər; bu boşluq daşın əvvəllər doldurduğu yerdir.

2. İlk həftələr

   Müntəzəm fırçalama və dişarası təmizləmə ilə qanaxma getdikcə azalır, şişkinlik çəkilir, rəng tünd qırmızıdan çəhrayıya dönür. Dişarası təmizləmədə ilk günlərdəki qanaxma həmin nahiyədəki iltihabı göstərir və təmizləmə davam etdikcə azalır.

3. Kontrol qəbulu

   Həkim qanayan nöqtələri yenidən qiymətləndirir. Qanaxma davam edirsə, çatılmayan nahiyələr və ya dərin cib araşdırılır.

4. Uzun müddətdə

   MSD Manuals sağlam insanlar üçün altı ayda bir ilə ildə bir arasında peşəkar təmizləmə tövsiyə edir; gingivitə meyil yaradan ümumi xəstəliyi olanlarda bu interval daha qısa ola bilər. İntervalı həkiminiz müəyyən edir.

Gingivitin müalicəsi adətən məhdud prosedurdur; həcm aşağıdakı amillərə görə dəyişir.

Diş daşının miqdarı

Az toplanmış daş bir seansda götürülür; illərlə toplanmış daş bir neçə seans tələb edə bilər.

Gingivitdir, yoxsa parodontit

Cib ölçümü sümük itkisi göstərərsə, müalicə cib daxilində təmizləməyə qədər genişlənir; bu, fərqli və daha geniş həcmli prosedurdur.

Düzəldilməli olan plomb və ya tac

Ərp saxlayan daşan kənarlar varsa, onların yenilənməsi ayrıca maddədir.

Kontrol intervalı

Meyilli insanlarda baxım daha tez-tez planlaşdırılır.