Diş əti xəstəliyi (parodontit) necə müalicə olunur?

Parodontit dişi çənə sümüyünə bağlayan toxumaların xroniki iltihabla dağıldığı xəstəlikdir. Diş əti kökdən ayrılır, aradakı boşluq (cib) dərinləşir və sümük əriyir. MSD Manuals bu prosesin adətən müalicə olunmamış gingivitdən inkişaf etdiyini, ağrının çox vaxt olmadığını və irəlilədikcə dişlərin laxlayıb itirilə biləcəyini yazır.

Müalicənin məqsədi iltihabı dayandırmaq və cibləri pasiyentin evdə təmiz saxlaya biləcəyi dərinliyə endirməkdir. EFP təlimatı bunu ölçülə bilən hədəfə bağlayır: cib dərinliyi 4 millimetr və ya daha azdırsa və zondla ölçüm zamanı qanaxma yoxdursa, cib «bağlanmış» sayılır. Bu, müalicənin işə yarayıb-yaramadığını mübahisəyə deyil, ölçümə bağlayan meyardır.

2017-ci il təsnifatına görə parodontit mərhələlərə (I-dən IV-ə qədər) və irəliləmə sürətinə görə dərəcələrə (A, B, C) bölünür. Mərhələ dəstək toxumasının nə qədərinin itirildiyini və müalicənin nə qədər mürəkkəb olacağını göstərir. IV mərhələdə diş itkisinin nəticələri də mənzərəyə daxil olur: dişlərin yelpik kimi aralanması, yerini dəyişməsi, dişləmənin çökməsi. EFP-nin ayrıca təlimatı bu mərhələdə diş əti müalicəsindən sonra əlavə müalicələrin lazım olduğunu qeyd edir.

Təlimatdakı müalicə dörd mərhələlidir. Birinci mərhələ hamı üçündür: evdə qulluğun düzəldilməsi, diş ətinin üstündəki ərpin və daşın təmizlənməsi, risk amillərinə nəzarət. İkinci mərhələ diş ətinin altındakı kök səthinin təmizlənməsidir. Üçüncü mərhələ ikinci mərhələyə cavab verməyən nahiyələr üçün cərrahiyyədir. Dördüncü mərhələ isə nəticəni qorumaq üçün müntəzəm baxımdır. Hər mərhələdən sonra yenidən ölçüm aparılır və lazım olduqda növbəti mərhələyə keçilir.

Kök səthinin təmizlənməsinin təsiri ölçülüb. Təlimatın əsaslandığı tədqiqatlarda 6–8 ayın sonunda cib dərinliyi orta hesabla 1,7 millimetr azalıb, ciblərin orta hesabla 74%-i bağlanıb, zondlama zamanı qanaxma 63% azalıb. 6 millimetrdən dərin ciblərdə azalma orta hesabla 2,6 millimetr olub. Bu nəticələr əsasən ümumi sağlamlığı yaxşı olan, seçilmiş pasiyentlərdə və tədqiqat şəraitində əldə edilib; gündəlik praktikada fərqli ola bilər.

Parodontit bitən deyil, nəzarətdə saxlanılan xəstəlikdir. Baxım qəbullarına müntəzəm gəlməyən pasiyentlərdə diş itkisinin və xəstəliyin irəliləməsinin daha çox olduğu göstərilib. EFP buna görə baxımı müalicənin ayrıca mərhələsi sayır və baxıma riayətin güclü şəkildə dəstəklənməsini tövsiyə edir.

Əriyən sümük adətən geri gəlmir. Bəzi xüsusi sümük defektlərində (təlimatda 3 millimetr və daha dərin sümükdaxili defektlər) regenerativ cərrahiyyə ilə qismən qazanc mümkündür; amma bu, hər nahiyə üçün keçərli deyil. Müalicənin real hədəfi qalan dəstəyi qorumaqdır.

Hansı mərhələdə dayanılacağını cib ölçümü və rentgen müəyyən edir. Aşağıdakı siyahı təxmini istiqamət verir; qəti qərar müayinədə verilir.

Aşağıdakı ardıcıllıq EFP-nin I–III mərhələlər üçün təlimatına əsaslanır. Həkiminizin planı bu ardıcıllığı izləyirsə, düzgün yoldasınız; hansısa addım ötürülürsə, səbəbini soruşun.

1. 1

   Tam cib xəritəsi və rentgen

   Hər dişin ətrafında bir neçə nöqtədən cib dərinliyi və qanaxma qeyd edilir, sümüyün səviyyəsi rentgenlə görülür. Bu ilk xəritə gələcəkdə uğuru ölçməyin yeganə dayağıdır. Surətini istəyin.

2. 2

   Evdə qulluq və diş ətinin üstündə təmizləmə

   Fırçalama və dişarası təmizlik sizə göstərilir, diş ətinin üstündəki daş götürülür, ərp saxlayan plomb kənarları düzəldilir. Siqaret çəkirsinizsə, siqareti atmaq üçün dəstək, şəkərli diabetiniz varsa, qan şəkərinə nəzarət bu mərhələnin bir hissəsidir.

3. 3

   Diş ətinin altında kök səthinin təmizlənməsi

   Nahiyə keyidilərək cibin içindəki daş və ərp əl və ya ultrasəs alətləri ilə təmizlənir. Təlimata görə çənəni dörddə bir hissələrlə bir neçə seansda təmizləmək ilə bütün ağzı 24 saat ərzində tamamlamaq arasında nəticə fərqi yoxdur. Bütün ağzın qısa müddətdə təmizləndiyi üsullarda orqanizmdə keçici iltihab reaksiyası qeydə alındığı üçün ümumi sağlamlıq vəziyyətiniz nəzərə alınır.

4. 4

   Təkrar qiymətləndirmə

   Toxuma sağaldıqdan sonra eyni xəritə yenidən çıxarılır. Bağlanan ciblər baxım proqramına daxil edilir. 4–5 millimetrdə qalan ciblər üçün təmizləmə təkrarlanır, 6 millimetr və daha dərin qalanlar üçün cərrahiyyə müzakirə olunur.

5. 5

   Cərrahiyyə (lazım olduqda)

   Diş əti qaldırılaraq kök səthi birbaşa görülür və təmizlənir; cib kiçildilir və ya uyğun sümük defektlərində regenerativ üsullardan istifadə edilir. EFP mürəkkəb cərrahiyyənin əlavə təhsil almış həkimlər və ya mütəxəssislər tərəfindən aparılmasını tövsiyə edir.

6. 6

   Dəstəkləyici baxım

   Baxım qəbulunda ciblər ölçülür, ərp və daş təmizlənir, lazım olduqda xəstəliyin təkrarlandığı nahiyələr yenidən müalicə edilir. İnterval 3–12 ay arasında fərdi olaraq müəyyən edilir.

Aşağıdakılar kök səthinin təmizlənməsini əvəz etmir; bəziləri əlavə olaraq nəzərdən keçirilir, bəziləri isə diş itirildikdə gündəmə gəlir.

Parodontitin müalicəsində yan təsirlər adətən yüngül və keçici olur. Əsl risk yanlış gözləntidən və yarımçıq qalan müalicədən yaranır.

Aşağıdakı ardıcıllıq kök səthinin təmizlənməsi və ondan sonrakı dövr üçün ümumi çərçivədir. Müddətlər şəxsə və xəstəliyin mərhələsinə görə dəyişir.

1. Təmizləmədən sonrakı ilk günlər

   Diş ətlərində həssaslıq, soyuğa qarşı reaksiya və yüngül qanaxma ola bilər. Bu dövrdə fırçalamağı dayandırmaq ən çox edilən səhvdir; yumşaq fırça ilə davam edin.

2. İlk həftələr

   Şişkinlik çəkilir, qanaxma azalır, diş əti sıxlaşır. Dişlər uzanmış görünə bilər; bu, sağalmanın bir hissəsidir.

3. Təkrar qiymətləndirmə

   Toxuma sağaldıqdan sonra cib xəritəsi yenidən çıxarılır. Neçə cibin bağlandığını və hansılarının dərin qaldığını soruşun; cərrahiyyə qərarı bu ölçüm əsasında verilir.

4. Cərrahiyyədən sonra (aparılıbsa)

   Tikiş qoyulubsa, həkiminizin təyin etdiyi kontrol müayinəsində çıxarılır; nahiyə sağaldıqdan sonra ciblər yenidən ölçülür.

5. Baxım dövrü

   3–12 ayda bir kontrol müayinəsi və təmizləmə. Evdə qulluğunuz və risk amilləriniz bu intervalı müəyyən edir.

Parodontitin müalicəsinin həcmi insandan insana böyük fərq göstərir. Onu müəyyən edən əsas amillər:

Mərhələ və yayılma dərəcəsi

Bir neçə dişlə məhdudlaşan xəstəlik ilə bütün ağzı əhatə edən III və ya IV mərhələ xəstəlik eyni müalicəni tələb etmir.

Cərrahiyyənin lazım olub-olmadığı

Kökün təmizlənməsi ilə bağlanan ciblərdə cərrahiyyə lazım olmur; dərin qalan və sümük defekti olan nahiyələrdə regenerativ cərrahiyyə əlavə material və vaxt tələb edir.

Risk amilləri

Siqaret və nəzarətsiz şəkərli diabet həm nəticəyə, həm də lazım olan seansların sayına təsir edir.

Baxım intervalı

Ömür boyu davam edən baxımın tezliyi uzunmüddətli həcmi müəyyən edir.

İtirilmiş və ya çəkiləcək dişlər

Dişin çəkilməsi və itirilmiş dişlərin bərpası lazımdırsa, plan diş əti müalicəsindən kənara çıxır.