Təzyiq və ya epilepsiya dərmanından sonra diş ətim böyüdü: nə etməliyəm?

Dərmanla əlaqəli diş əti böyüməsi diş ətinin birləşdirici toxumasında kollagen adlanan struktur lifinin toplanması nəticəsində yaranır. Tibbi dildə buna «dərmanla əlaqəli diş əti böyüməsi» və ya «gingival hiperplaziya» deyilir. Bu, şiş və ya infeksiya deyil; toxumanın dərmana verdiyi yan reaksiyadır.

Üç dərman qrupu önə çıxır. Birincisi kalsium kanalı blokatorlarıdır: təzyiq və sinə ağrısı (stenokardiya) üçün istifadə olunan nifedipin, amlodipin, diltiazem, verapamil və felodipin bu qrupdadır. İkincisi epilepsiya dərmanı fenitoindir. Üçüncüsü orqan transplantasiyasından sonra və bəzi immun xəstəliklərdə istifadə olunan siklosporindir. Eyni qrupdan takrolimus da böyüməyə səbəb ola bilər, lakin daha nadir və daha yüngül şəkildə.

Mexanizm tam aydınlaşdırılmayıb; bir icmal bu dərmanların hamısı üçün ortaq izah təklif edir, amma bu hələ sübut olunmayıb, fərziyyədir. Bu dərmanların hamısı hüceyrə membranındakı ion keçidinə təsir edir. Diş əti hüceyrələrinə fol turşusunun daxil olması azalır, kollageni parçalayan ferment kifayət qədər aktivləşmir. Nəticədə toxuma kollagen istehsal etməyə davam edir, amma köhnəsini parçalamır; diş əti qalınlaşır.

Bu, hər kəsdə olmur. Eyni dərmanı eyni dozada qəbul edən iki nəfərdən birində diş əti böyüyür, digərində heç bir dəyişiklik olmur. İcmallarda sadalanan risk amilləri: genetik meyl, kişi cinsi, gənc yaş, yüksək doza, birdən çox təhrikedici dərmanın birlikdə qəbul edilməsi və hamısından vacibi diş səthindəki bakterial ərp və diş əti iltihabı. Ərp böyümənin həm başlanmasında, həm də şiddətində payı ən böyük olan və sizin dəyişdirə biləcəyiniz amildir.

Tezlik tədqiqatdan tədqiqata xeyli dəyişir. Bir icmal fenitoin, nifedipin və siklosporin qəbul edənlərin təxminən yarısında böyümə bildirir; kalsium kanalı blokatorlarının ümumi qrupu üçün verilən aralıq 10–20%, nifedipin üçün isə 15–85% arasındadır. Türkiyədə aparılmış bir tədqiqatda ən azı iki ildir təzyiq dərmanı qəbul edən 131 pasiyentdə böyümə amlodipin qrupunda 31,8%, lerkanidipin qrupunda 13,3%, benidipin qrupunda 7,1% hallarda müşahidə olunub. Həmin tədqiqatda dərman qrupları arasındakı ümumi fərq statistik cəhətdən əhəmiyyətli çıxmayıb, amlodipinin dozası ilə böyümə arasında isə əlaqə tapılıb. Bu rəqəmlər kiçik və fərqli qruplardan gəlir; onlar sizin fərdi riskinizi deyil, problemin nadir olmadığını göstərir.

Orqan transplantasiyası keçirmiş şəxslərdə iki qrup bir araya gələ bilər: həm siklosporin, həm də təzyiq üçün kalsium kanalı blokatoru. Bir icmalda bu birləşmənin böyümə riskini yalnız siklosporinlə müqayisədə təxminən iki dəfə artırdığı göstərilir (51,9%-ə qarşı 25%).

Böyümə tək başına ağrı vermir, amma onun nəticələri var. Qalınlaşan diş əti dişin səthində yalançı cib yaradır; fırça ora çatmır, ərp toplanır, iltihab böyüməni daha da artırır. Ağır hallarda danışmaq, çeynəmək və ağız gigiyenası çətinləşir; icmallar ağrıya və diş itkisinə qədər gedən vəziyyətlər bildirir.

Dəqiq fərqi diş həkimi müayinə ilə, lazım olarsa, toxuma nümunəsi ilə qoyur. Aşağıdakı əlamətlər hansı istiqamətə baxmaq lazım olduğunu anlamağınıza kömək edir. İkinci siyahıdakı əlamətlərdən biri varsa, gözləməyin.

Dərmanla əlaqəli böyümənin müalicəsi iki həkimin birgə işləməsini tələb edir: diş həkimi və dərmanı yazan həkim (kardioloq, nevroloq, nefroloq və ya transplantasiya komandası). Aşağıdakı ardıcıllıq ən az müdaxilə ilə ən çox nəticə əldə etmək prinsipi üzərində qurulub.

1. 1

   Dərman siyahısını tam şəkildə aparın

   Qəbul etdiyiniz bütün dərmanların adını və dozasını yazın, nə vaxtdan qəbul etdiyinizi əlavə edin. Təzyiq dərmanı, epilepsiya dərmanı, transplantasiya dərmanı və sidikqovucu dərman xüsusilə vacibdir. Böyümənin dərmana başladıqdan nə qədər sonra fərq edildiyi diaqnoza kömək edir.

2. 2

   Diş həkimi müayinəsi və differensial diaqnoz

   Həkim böyümənin yayılmasına, rənginə, konsistensiyasına baxır; cib dərinliyini ölçür, lazım olarsa, rentgen çəkir. Tipik olmayan, birtərəfli və ya sürətlə böyüyən toxuma varsa, nümunə götürülə bilər. Qan xəstəliyindən şübhə varsa, qanın ümumi analizi istənilir.

3. 3

   Ərpin və daşın təmizlənməsi

   Müalicənin ilk və ən effektiv addımıdır. Diş daşı və ərp təmizlənir, lazım olarsa, cibin içinə qədər enilir. Böyümənin bir hissəsi iltihabdan qaynaqlandığı üçün yalnız bu addımla belə toxuma nəzərəçarpacaq dərəcədə nazikləşir. Fırçalama və dişarası təmizləmə sizə bu mərhələdə göstərilir.

4. 4

   Dərmanı yazan həkimlə görüş

   Diş həkimindən qısa qeyd alın: hansı dərmandan şübhələnildiyini və böyümənin dərəcəsini yazsın. Həkiminiz eyni məqsədə xidmət edən, böyüməyə səbəb olmağa meyli daha az olan seçimə keçməyi və ya dozanı azaltmağı nəzərdən keçirə bilər. Bu qərar tamamilə ona aiddir; təzyiq, qıcolma və ya orqanın rədd edilməsi riski diş ətindən daha vacibdir.

5. 5

   Dəyişiklikdən sonra izləmə

   Dərman dəyişdirildikdə və ərp nəzarət altına alındıqda bir icmalda tam düzəlmənin 1–8 həftə ərzində gözlənilə biləcəyi qeyd olunur. Siklosporindən takrolimusa keçirilmiş dörd pasiyentlik kiçik bir seriyada dördünün hamısında nəzərəçarpacaq geriləmə olub, amma yalnız birində tam düzəlmə müşahidə edilib. Yəni dəyişiklik çox vaxt kifayət edir, amma həmişə yox.

6. 6

   Qalan toxuma üçün cərrahi müdaxilə

   Təmizləmə və dərman dəyişikliyindən sonra hələ də təmizləməyə mane olan və ya görünüşü pozan artıq toxuma varsa, diş ətinin kəsilməsi (gingivektomiya) və ya loskut əməliyyatı aparılır. Dərmanı qəbul etməyə davam edən şəxslərdə cərrahi müdaxilədən sonra böyümə təkrarlana bilər; buna görə cərrahi müdaxilə adətən son addımdır.

Bu seçimlər bir-birinin rəqibi deyil, adətən ardıcıl tətbiq olunur. Hansında dayanılacağını böyümənin dərəcəsi və dərmanın dəyişdirilə bilib-bilməməsi müəyyən edir.

Dərmanla əlaqəli böyümədə ən baha başa gələn səhvlər dərmanla bağlı qərarların yanlış şəxs tərəfindən verilməsindən irəli gəlir.

Aşağıdakı gediş təmizləmə ilə başlayan və lazım olarsa, dərman dəyişikliyi ilə cərrahi müdaxiləyə qədər uzanan yol üçün ümumi çərçivədir. Müddətlər şəxsdən şəxsə dəyişir.

1. Təmizləmədən sonrakı günlər

   Diş əti həssas ola bilər, fırçalayarkən qanaxma ilk günlərdə artmış kimi görünə bilər. İltihablı toxuma nazikləşməyə başladıqca qanaxma azalır.

2. İlk həftələr

   Böyümənin iltihabla bağlı hissəsi geriləyir, diş əti sıxlaşır. Fibroz, yəni bərk və lifli hissə isə təmizləmə ilə demək olar ki, dəyişmir. Fenitoin və nifedipinlə əlaqəli böyümələr daha lifli, siklosporinlə əlaqəli olanlar isə daha iltihablı olmağa meyllidir.

3. Dərman dəyişikliyindən sonrakı 1–8 həftə

   Həkiminiz dərmanı dəyişibsə və ərpə nəzarət yaxşıdırsa, nəzərəçarpacaq geriləmə bu aralıqda gözlənilir. Geriləmə yavaş və ya qismən ola bilər.

4. Cərrahi müdaxilədən sonra sağalma

   Kəsik aparılıbsa, səth bir neçə həftə ərzində bağlanır. Dərman davam edirsə, bu dövrdən etibarən müntəzəm kontrol təkrarlanmanı erkən aşkarlamağın yeganə yoludur.

Dərmanla əlaqəli böyümədə tək bir prosedur yoxdur; həcm aşağıdakı amillərə görə dəyişir.

Böyümənin yayğınlığı

Bir neçə diş arasında məhdud qalmış böyümə ilə hər iki çənəni bütövlükdə əhatə edən böyümə eyni müalicəyə daxil olmur.

İltihabın və diş daşının miqdarı

Daş və cib dərinliyi artdıqca təmizləmə birdən çox seansa və cibdaxili təmizləməyə yayılır.

Dərmanın dəyişdirilə bilib-bilməməsi

Dərman dəyişdirilə bilirsə, cərrahi müdaxilə çox vaxt lazım olmur; dəyişdirilə bilmirsə, daha tez-tez baxım və təkrarlanan prosedurlar hesaba daxil olur.

Cərrahi müdaxilənin lazım olub-olmaması və üsul

Skalpel, lazer və ya loskut əməliyyatı; neçə nahiyədə aparılacağı və neçə seansa bölünəcəyi həcmi müəyyən edir.