Perikoronit nədir, ağıl dişinin üstündəki diş əti niyə iltihablanır?

Perikoronit qismən çıxmış dişin tacını əhatə edən yumşaq toxumanın iltihabıdır. Dişin üstündə qalan diş əti parçasına operkulum, qısaca diş əti qapağı deyilir. Qapaqla diş arasındakı dar boşluq ağızdakı bakteriyalara açıqdır; yemək qalığı ora asanlıqla girir, fırça isə çata bilmir. StatPearls-in istinad etdiyi bir tədqiqatda perikoronit hallarının 95%-i alt çənədəki ağıl dişləri ilə əlaqəli idi. Ən çox rast gəlindiyi dövr də ağıl dişlərinin çıxdığı 20–29 yaş aralığıdır.

Hər perikoronitin gedişi eyni deyil və bunu müəyyən edən dişin vəziyyətidir. Diş çıxmasını tamamlayıb qarşısındakı dişlə dişləmə təmasına gəldikdə qapaq çox vaxt öz-özünə geri çəkilir; ədəbiyyat bu mənzərəni keçici perikoronit adlandırır. Diş maili durduğu və ya çənədə yer olmadığı üçün tam çıxa bilmirsə, qapaq daimi qalır və iltihab fasilələrlə geri qayıdır. Buna görə həkiminizin ilk baxacağı şey dişin çıxa bilib-bilməyəcəyidir; müalicə planı bu cavaba görə qurulur.

Mənzərəni ağırlaşdıran ikinci amil qarşıdakı dişdir. Şişmiş qapaq ağız bağlanarkən yuxarı ağıl dişinin altında qalır, hər dişləmədə əzilir və əzildikcə daha çox şişir. Bu qapalı dairə davam edirsə, həkim yuxarı dişi də qiymətləndirir; StatPearls qeyd edir ki, qapağı əzən qarşı dişin çəkilməsi düşünülə bilər. Dişləyərkən ağrının nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığını hiss etmisinizsə, bunu müayinədə deyin.

Perikoronit iki formada gedir. Kəskin perikoronit sürətlə başlayır: arxa dişlərdə şiddətli ağrı, qızarmış və şişmiş diş əti, iltihabi ifrazat, udqunarkən ağrı, ağzın açılmasında məhdudiyyət, bəzən qızdırma və boyunda böyümüş limfa düyünləri. Xroniki perikoronit daha səssizdir; Cleveland Clinic-in təsvirinə görə arxa dişlərin ətrafında yüngül, gəlib-gedən sızıltı, ağızdan pis iy və pis dadla özünü göstərir. Fasilələrlə alovlanan tutmalar da xroniki mənzərənin bir hissəsi sayılır.

Perikoronitin təhlükəli tərəfi infeksiyanın alt çənənin arxasındakı dərin boşluqlara irəliləyə bilməsidir. StatPearls yazır ki, udqunma çətinliyi, ağzın açıla bilməməsi və ağızdan kənara çıxan şişkinlik infeksiyanın qonşu dərin boşluqlara yayıldığını göstərə bilər, gecikdikdə isə tənəffüs yolu təhlükə altına düşə bilər. NHS də diş absessində nəfəs almaqda, danışmaqda və ya udqunmaqda çətinlik çəkən, gözü şişən, ağzının içində güclü şişkinlik olan və ya ağzını açmaqda çətinlik çəkən şəxsin gözləmədən təcili yardıma müraciət etməli olduğunu bildirir. Bu əlamətlərdən biri varsa, diş həkimi qəbulunu gözləməyin; təcili yardım şöbəsinə gedin və ya 112-yə zəng edin.

Ağıl dişi nahiyəsindəki hər ağrı perikoronit deyil. Perikoronitin idarə olunmasına dair tövsiyələri toplayan və antibiotik təyinini sistematik şəkildə araşdıran 2021-ci il tarixli bir tədqiqat (Schmidt və həmkarları) qeyd edir ki, differensial diaqnozda kariyes, pulpa iltihabı, kök ucu absessi, dişlər arasına yemək ilişməsi və çənə oynağı problemləri də nəzərə alınmalıdır, onlardan birinin aşkar edilməsi isə perikoroniti istisna etmir. Həmin icmal ağır, keçməyən və ya təkrarlanan hallarda və müalicəyə cavab alınmadıqda rentgen çəkilməsini tövsiyə edir.

Antibiotik məsələsində təcrübə ilə tövsiyə arasında nəzərəçarpan fərq var. Həmin icmalın bir araya gətirdiyi sorğularda diş həkimlərinin təxminən 74%-i perikoronit üçün antibiotik yazdığını bildirmişdi. Halbuki Şotlandiyanın diş həkimliyi üzrə dərman təyini təlimatı (SDCEP) qeyd edir ki, əksər hallarda yerli müalicə kifayətdir, antibiotik isə yalnız ümumi əlamətlər və ya yerli müalicəyə baxmayaraq davam edən şişkinlik olduqda düşünülməlidir. Sizə antibiotik yazılmaması natamam müalicə demək deyil; əsas müalicə qapağın altını təmizləməkdir.

Perikoronitdə iki ayrı sual var: tutma necə sakitləşdirilir və bu diş ağızda qalmalıdırmı. Birinci sualın cavabı demək olar ki, hamı üçün eynidir: yerli təmizləmə. İkinci sual üçün İngiltərənin səhiyyə texnologiyalarını qiymətləndirən qurumu NICE 2000-ci il tarixli ağıl dişi təlimatında tutmaların sayının və ağırlığının qərara nə dərəcədə təsir etməli olduğunun dəqiq bilinmədiyini qəbul edərək belə bir meyar verir: çox ağır keçməyibsə, ilk tutma tək başına dişin çəkilməsi üçün səbəb sayılmır, ikinci və sonrakı tutmalar isə çəkilmə üçün uyğun əsasdır. Aşağıdakı siyahılar bu meyarı və təlimatdakı digər əsasları ümumiləşdirir; qərarı sizi müayinə edən həkim verir.

Perikoronit bir dişə aid problemdir; diaqnoz və müalicə üçün öz diş həkiminizə müraciət edin. Aşağıdakı ardıcıllıq SDCEP təlimatına və StatPearls-ə əsaslanır və ilk qəbuldan qəti qərara qədər nə gözləməli olduğunuzu göstərir.

1. 1

   Müayinə və differensial diaqnoz

   Həkim qapağa, qarşı dişə, ağzın açılma dərəcəsinə və boyundakı limfa düyünlərinə baxır, qızdırmanızı soruşur. Ağrının kariyesdən və ya kök ucu absessindən gəlib-gəlmədiyini ayırmaq üçün, xüsusilə ağır və ya təkrarlanan hallarda rentgen istəyir.

2. 2

   Qapağın altının yuyulması və təmizlənməsi

   SDCEP-in tövsiyə etdiyi yerli müalicə budur: qapağın altı yuyulur, toplanmış ərp və qalıqlar alətlə təmizlənir. StatPearls yuyulma üçün fizioloji məhlul və ya xlorheksidin kimi steril məhlulları sadalayır və yerli keyitməni ağrıya nəzarət seçimləri arasında göstərir. Əksər tutmalarda rahatlama bu addımla başlayır.

3. 3

   Ağrıya nəzarət

   StatPearls qeyd edir ki, ağrıda ilk seçim ağızdan qəbul edilən iltihab əleyhinə ağrıkəsicilərdir. Hansı dərmanın sizə uyğun olduğunu qəbul etdiyiniz digər dərmanları bilən həkiminiz deyir.

4. 4

   Antibiotik, yalnız lazım olduqda

   SDCEP-ə görə ümumi əlamətlər və ya yerli müalicəyə baxmayaraq davam edən şişkinlik olduqda qısa, üç günlük metronidazol kursu yazıla bilər; alternativ amoksisillindir. Metronidazol qəbul edərkən və dayandırdıqdan sonra ən azı 48 saat alkoqol qəbul edilmir; SDCEP varfarin qəbul edənlərə metronidazol yazılmamasını bildirir; varfarin qəbul edirsinizsə, bunu mütləq deyin.

5. 5

   Qarşı dişin qiymətləndirilməsi

   Yuxarı ağıl dişi qapağı dişləyirsə, həkim bu dişin düzəldilməsini və ya çəkilməsini təklif edə bilər. Əks halda qapaq sağalsa belə, hər çeynəmədə yenidən əzilir.

6. 6

   Tutma keçdikdən sonra qəti qərar

   Şişkinlik çəkildikdən sonra dişin vəziyyəti, tutmaların sayı və qonşu dişin vəziyyəti birlikdə qiymətləndirilir. Seçimlər müşahidə, qapağın eksiziyası, dişin çəkilməsi və ya siniri qorumağa yönəlmiş koronektomiyadır.

Tutma sakitləşdikdən sonra həkiminizlə müzakirə edəcəyiniz seçimlər aşağıdadır. Hansının uyğun olduğunu dişin vəziyyəti, kökün sinirə yaxınlığı və tutmaların keçmişi müəyyən edir; müayinəyə gedərkən bu sualları vermək işinizi asanlaşdırar: Bu diş tam çıxa bilərmi? Yuxarı ağıl dişi qapağı dişləyirmi? Kök alt çənə sinirinə nə qədər yaxındır? Qonşu azı dişində kariyes və ya sümük itkisi varmı?

Yüngül perikoronit bir neçə günə sakitləşə bilər; aşağıdakılar isə təxirə salınan və ya yalnız dərmanla ötüşdürülən tutmalarda rast gəlinən problemlərdir.

Aşağıdakı ardıcıllıq həkimdə qapağın altı təmizləndikdən sonrakı prosesi təsvir edir. Cleveland Clinic-ə görə yüngül hallar bir neçə günə keçir, ağır hallar bir neçə həftə çəkə bilər; müalicə ilə əksər hallar bir-iki həftə ərzində düzəlir.

1. Təmizləmədən sonrakı ilk gün

   Basqı və yığıntı azaldıqca ağrı yüngülləşir. Cleveland Clinic gündə üç-dörd dəfə ilıq duzlu su ilə qarqara etməyi tövsiyə edir; həkiminiz xlorheksidinli ağız yaxalayıcısı da tövsiyə edə bilər.

2. Bir neçə gün ərzində

   Şişkinlik və pis dad geriləyir, ağız daha çox açılır. Arxa nahiyəni yumşaq fırça ilə ehmalca təmizləməyə davam edin; qapağın altını dişqurdalayanla qurdalamayın.

3. Bir-iki həftə ərzində

   Tutmaların çoxu bu müddətdə sakitləşir. Antibiotik yazılıbsa, kursu həkiminizin dediyi kimi başa çatdırın.

4. Tutma keçdikdən sonra

   Qəti qərar üçün kontrol müayinəsinə yazılın. Dişin vəziyyəti və tutmaların keçmişi bu qəbulda qiymətləndirilir; iki tutma keçirmisinizsə, dişin çəkilməsini müzakirə etməyin vaxtı çatıb.

Perikoronit bir dişə aid problemdir və müalicəsini öz diş həkiminiz planlaşdırır; burada rəqəm vermirik. Müalicənin neçə addımda başa çatacağını və həcmini müəyyən edən əsas amillər bunlardır:

Dişin vəziyyəti

Dik duran və çıxmaqda olan dişdə yerli təmizləmə və müşahidə kifayət edə bilər; maili və ya retensiyalı dişdə dişin çəkilməsi və daha geniş cərrahi müdaxilə lazım ola bilər.

Görüntüləmə ehtiyacı

Çox vaxt panoram rentgen kifayətdir. Kök sinirə yaxın görünürsə, həkim tomoqrafiya istəyə bilər.

Seçilən davamlı həll

Qapağın eksiziyası, sadə çəkilmə, sümük götürülərək aparılan çəkilmə və koronektomiya fərqli prosedurlardır və müddətləri də fərqlidir.

Yuxarı dişin də nəzərə alınması

Qapağı dişləyən yuxarı ağıl dişinə də prosedur lazımdırsa, plan iki dişi əhatə edir.

Tutmanın ağırlığı

Yayılan infeksiyada əvvəlcə tutmanın nəzarət altına alınması, lazım gələrsə xəstəxanada müalicə tələb olunur; davamlı prosedur bundan sonra planlaşdırılır.