Üzdə yayılan infeksiya (sellülit) və Ludviq anginası: niyə xəstəxana lazımdır?

Diş mənşəli infeksiya kök ucunda və ya diş ətində başlayır və irin əvvəlcə sümüyün içində toplanır. Bu irin sümüyü deşib yumşaq toxumaya çıxdıqda iki yoldan birini izləyir. Ya bir kisənin içində toplanır, sərhədləri bəlli, ortası bəzən barmaqla basanda dalğalanan absess əmələ gətirir; ya da kisə əmələ gəlmədən əzələ və piy toxumasının arasındakı boşluqlara yayılır. İkincisinə sellülit deyilir. Sellülitdə toxumanın içində boşaldılacaq irin cibi hələ yoxdur; bütün nahiyə iltihabi maye ilə şişmiş, bərkimiş və istidir. NHS ümumiyyətlə sellüliti dərinin ağrılı, isti və şişkin olduğu, insanın özünü qripdəki kimi xəstə hiss edə bildiyi infeksiya kimi təsvir edir və sürətlə müalicə olunmazsa, infeksiyanın qana, əzələlərə və sümüklərə yayıla bildiyini yazır.

Bu fərq müalicəni dəyişdiyi üçün önəmlidir. Məhdud absessdə diş həkimi kisəni boşaldır və mənbəyi təmizləyir; çox vaxt xəstəxanaya ehtiyac qalmır. Sellülitdə isə boşaldılacaq tək bir kisə yoxdur, infeksiya hansı istiqamətdə irəliləməsindən asılı olaraq üzün və boynun bir-birinə bağlı boşluqlarına keçə bilər. Göz ətrafına, udlağa, ağız boşluğunun dibinə və oradan boyuna uzanan bu boşluqlar infeksiyanın tənəffüs yoluna və kəllədaxili nahiyəyə yaxınlaşmasına imkan verir. Buna görə yayılan sellülit venadaxili antibiotik, görüntüləmə, lazım olduqda cərrahi boşaltma və tənəffüs yolunun yaxından izlənməsi üçün xəstəxanada müalicə olunur.

Ludviq anginası bu mənzərənin ağız boşluğunun dibindəki formasıdır. MSD Manuals onu çənəaltındakı yumşaq toxumalarda, ağız boşluğunun dibində və həm dilaltı, həm də çənəaltı boşluqlarda sürətlə yayılan, ikitərəfli, bərkimiş sellülit kimi təyin edir; absess əmələ gəlmədiyini, amma absessə bənzədiyini və oxşar şəkildə müalicə olunduğunu əlavə edir. Mənbə adətən diş infeksiyası, xüsusilə alt ikinci və üçüncü azı dişləridir. Zəif ağız gigiyenası, dişin çəkilməsi və alt çənə sınığı və ya ağız boşluğunun dibindəki zədələr də zəmin yaradan amillər sırasındadır.

MSD-nin təsvir etdiyi mənzərə belə irəliləyir: əvvəlcə müvafiq dişlərdə ağrı və çənə ucunun altında və dilin altında çox həssas, məhdud bərklik. Sonra ağız boşluğunun dibində taxta kimi bərklik və dilaltı sümüyün üzərindəki toxumalarda qalın, bərk şişkinlik sürətlə inkişaf edə bilər. Tüpürcək axması, ağzı aça bilməmək, udma çətinliyi, qırtlağın şişməsinə bağlı xırıltılı nəfəs (stridor) və dilin arxa hissəsinin damağa doğru itələnməsi müşahidə oluna bilər. Qızdırma, üşütmə və sürətli nəbz adətən müşayiət edir. MSD bu mənzərənin saatlar ərzində tənəffüs yolunu tıxaya bildiyini və bunu digər boyun infeksiyalarından daha tez-tez etdiyini vurğulayır.

Təcili yardım həkimləri üçün yazılmış sübuta əsaslanan icmal insanların tez-tez gözlədiyi bir əlaməti tərsinə çevirir: Ludviq anginasında ağzı aça bilməmək gec əlamətdir. Yəni ağzınızı hələ aça bilməyiniz mənzərənin yüngül olduğunu göstərmir; ağız boşluğunun dibində bərklik və çənəaltında ikitərəfli şişkinlik varsa, ağzın açılması hələ məhdudlaşmadan da təcili qiymətləndirmə lazımdır. Eyni icmal xəstəliyin dişlərinə baxılmayanlarda və immunosupressiyası olan şəxslərdə daha tez-tez rast gəlindiyini yazır.

Yuxarı dişlərdən yayılan infeksiya isə göz ətrafına uzana bilər. MSD göz yuvasını əhatə edən toxumaların infeksiyasının (orbital sellülit) dişlərdən yayıla bildiyini, göz qapağında şişkinlik və qızartıdan əlavə gözün önə itələnməsinə, göz hərəkətlərində məhdudiyyət və ağrıya, görmənin zəifləməsinə səbəb ola bildiyini yazır. MSD bu mənzərənin ağırlaşmaları sırasında göz yuvasının içindəki təzyiqin artmasına bağlı görmə itkisini və infeksiyanın kəllədaxili nahiyəyə irəliləməsi ilə inkişaf edə bilən kavernoz sinus trombozunu, meningiti və beyin absessini sayır. Göz qapağının bağlanmağa başladığı üz şişkinliyi buna görə diş həkiminə deyil, təcili yardım şöbəsinə gedilməli olan mənzərədir.

Xəstəxanada müalicə olunan diş infeksiyalarına aid ölçmələr riskin kimdə böyüdüyünü göstərir. Almaniyada Yena Universitet Xəstəxanasında 12 il ərzində cərrahi yolla müalicə olunan 997 pasiyentdə qan dövranına və ya başqa orqanlara təsir edən sistem ağırlaşması 3,8% hallarda müşahidə olunub; ahıl yaş, ağciyərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX), xroniki alkoqol asılılığı və infeksiyanın birdən çox boşluğa yayılmış olması bu riski müstəqil şəkildə artırıb. Birdən çox boşluğun tutulması 10 gün və daha uzun xəstəxanada qalmanı da proqnozlaşdırıb. Eyni tədqiqatda diş infeksiyası səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilmələrin illər ərzində artdığı görülüb.

Tənəffüs yolu tərəfində də oxşar mənzərə var. ABŞ-da əməliyyat otağında boşaltma tələb edən 349 diş infeksiyası pasiyentinin 10,3%-i əməliyyatdan əvvəl və ya sonra tənəffüs borusuna (intubasiya) ehtiyac duyub, 3 pasiyentə boğazdan tənəffüs yolu açılıb. Uzunmüddətli intubasiya ilə əlaqəli tapılan iki amil tomoqrafiyada udlaq ətrafındakı boşluğa yayılma və immunosupressiya olub. MSD Ludviq anginasında ümumi ölüm göstəricisini təxminən hər 1.000 halda 3 kimi verir; bu göstərici ABŞ təcili yardım şöbələrinə müraciətlərə əsaslanır; eyni mənbə tənəffüs yolunun qorunmasını müalicənin ən prioritet işi sayır.

Birinci siyahıdakı xüsusiyyətlər diş həkimində eyni gün müalicə oluna biləcək məhdud infeksiyaya uyğun gəlir. İkinci siyahıdan tək bir maddə belə varsa, diş həkimi qəbulunu gözləməyin, təcili yardım şöbəsinə gedin.

Sellülitdə və Ludviq anginasında ardıcıllıq şüurlu olaraq tənəffüs yolundan başlayır. İnfeksiyanın mənbəyi yalnız tənəffüs yolu təmin edildikdən sonra həll olunur.

1. 1

   Əvvəlcə tənəffüs yolu

   MSD Ludviq anginasında ən prioritet işin tənəffüs yolunun açıq saxlanması olduğunu yazır. Şişkinlik ağızdan boru taxmağı çətinləşdirdiyi üçün bəzi pasiyentlərdə boru oyaq vəziyyətdə burundan elastik kamera ilə yerləşdirilir, bəzilərində boğazdan tənəffüs yolu açmaq lazım gəlir. Dərhal boru tələb olunmayan pasiyentlər yaxından izlənir.

2. 2

   Yayılmanın xəritəsi: tomoqrafiya

   Sübuta əsaslanan icmal pasiyent arxası üstə təhlükəsiz uzana bilirsə, boynun yumşaq toxumalarının kontrastlı kompüter tomoqrafiyasına üstünlük verildiyini, uzana bilməyən pasiyentlərdə çarpayı yanında ultrasəs müayinəsinin kömək edə bildiyini yazır. Tomoqrafiya infeksiyanın hansı boşluqlara çatdığını və boşaldılacaq kisənin olub-olmadığını göstərir.

3. 3

   Venadaxili geniş təsirli antibiotik

   MSD ağız florasındakı həm oksigenli, həm də oksigensiz mühitdə yaşayan bakteriyalara təsir edən antibiotiklərin seçildiyini qeyd edir. Sellülitdə ağızdan qəbul edilən antibiotiklə evdə gözləmək bu müalicəni əvəz etmir.

4. 4

   Cərrahi boşaltma və mənbənin təmizlənməsi

   MSD Ludviq anginasında kəsik və boşaltma ilə, ağız boşluğunun dibindəki əzələnin dərinliyinə yerləşdirilən drenlərlə təzyiqin azaldıldığını yazır. İnfeksiyanın mənbəyi olan diş də ya çəkilir, ya da müalicə olunur; mənbə qaldıqca infeksiya geri qayıdır.

5. 5

   Yaxından müşahidə

   İcmal bu pasiyentlərin tənəffüs yolunun yaxından izlənməsi üçün intensiv terapiya şöbəsinə yerləşdirilməsini tövsiyə edir. ABŞ-dakı 349 pasiyentlik seriyada uzun müddət tənəffüs borusu tələb olunan pasiyentlər orta hesabla 7,6 gün, tələb olunmayanlar isə orta hesabla 3,6 gün xəstəxanada qalıb.

Sellülitin tək bir müalicəsi yoxdur; xəstəxanada bir-birini tamamlayan bir neçə addım birlikdə aparılır.

Aşağıdakılar üzdə yayılan infeksiyada tez-tez verilən və mənzərəni xəstəxanadan kənarda böyüdən qərarlardır.

Müddətlər infeksiyanın yayılmasına və aparılan prosedurlara görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; sizi müalicə edən komandanın planı əsasdır.

1. Xəstəxanaya yerləşdirilmənin ilk günü

   Tənəffüs yolu təmin edilir, venadaxili antibiotik başlanır, lazım olduqda boşaltma aparılır. Bu dövrdə şişkinliyin dərhal yatmaması gözlənilə bilər; komanda tənəffüs yolunu və ümumi vəziyyəti yaxından izləyir.

2. Xəstəxanada qalma

   Avstraliya seriyasında diş infeksiyası səbəbindən yerləşdirilən pasiyentlər orta hesabla 2,7 gün, ABŞ seriyasında isə uzun müddət tənəffüs borusu tələb olunmayan pasiyentlər orta hesabla 3,6 gün qalıb. Birdən çox boşluğa yayılan infeksiyada xəstəxanada qalma uzanır.

3. Evə yazıldıqdan sonrakı günlər

   Həkimin verdiyi antibiotik müalicəsi özünüzü yaxşı hiss etsəniz belə tamamlanır. Drenlərin və ya kəsiyin baxımı üçün verilən göstərişlərə əməl edin və kontrol müayinəsinə gedin.

4. Mənbə dişin qəti müalicəsi

   Xəstəxanada çəkilməyibsə, mənbə dişin kanal müalicəsi və ya çəkilməsi öz diş həkiminizdə tamamlanır. Müalicə olunmayan diş eyni infeksiyanın yenidən başlaması üçün açıq qapıdır.

Burada tək bir rəqəm vermirik; diş həkimində boşaldılan məhdud absess ilə intensiv terapiyada izlənən Ludviq anginası arasında çox böyük həcm fərqi var. Müəyyən edən maddələr bunlardır:

İnfeksiyanın yayılması

Tək bir boşluqda qalan infeksiya ilə birdən çox boşluğa yayılan infeksiya fərqli prosedurlar və xəstəxanada fərqli qalma müddətləri deməkdir.

Tənəffüs yoluna müdaxilə

Yaxından müşahidə, boru və ya boğazdan açılan tənəffüs yolu və intensiv terapiya həcmi nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişir.

Cərrahi boşaltma

Əməliyyat otağında aparılan boşaltma, dren baxımı və təkrar boşaltma ehtiyacı ayrı maddələrdir.

Mənbə dişin müalicəsi

Dişin çəkilməsi və ya kanal müalicəsi xəstəxanada və ya evə yazıldıqdan sonra öz diş həkiminizdə aparılan ayrıca addımdır.