Dişsizlik və yuxu apnoesi: protezlə yatmaq, yoxsa protezsiz?

Obstruktiv yuxu apnoesi (OYA) yuxuda boğazdakı tənəffüs yolunun təkrar-təkrar daralıb bağlanması nəticəsində nəfəsin dayanıb yenidən başlamasıdır. NHS-in sadaladığı əlamətlər yuxuda nəfəsin dayanıb yenidən başlaması, təngnəfəslik, xırıltı və ya boğulma səsləri, tez-tez oyanma və bərk xoruldamadır; gündüz isə daimi yorğunluq, diqqəti cəmləməkdə çətinlik, əhval dəyişkənliyi və oyananda baş ağrısı. Şiddəti apnoe-hipopnoe indeksi (AHİ) ilə ölçülür: yuxunun hər saatında nəfəsin neçə dəfə dayandığı və ya nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldığı. NHS-ə görə AHİ 5–14 yüngül, 15–30 orta, 30-dan yuxarı ağır apnoe sayılır.

Dişlər, onları daşıyan sümük və üzərindəki protez dilin və çənənin ağız boşluğundakı yerini müəyyən edir. Dişlər itirildikdə və protez çıxarıldıqda alt çənə yuxuda yuxarı və geriyə dönə bilər, dil də geriyə düşməyə meylli ola bilər. 48 dişsiz insanda iki gecə yuxu qeydiyyatı aparılan bir tədqiqatda (Bucca və həmkarları, 2006) protezlər çıxarıldıqda rentgendə boğazın arxasındakı hava boşluğunun daraldığı ölçüldü. Eyni insanlarda protezsiz gecədə orta AHİ 17,4, protezli gecədə 11,0 idi; AHİ-si 5-dən yuxarı olanların payı protezlə 48%, protezsiz 71% idi.

Dişsizlik ilə apnoe arasındakı əlaqəni 23 klinik tədqiqatda araşdıran 2025-ci il tarixli bir sistematik icmal yazır ki, tədqiqatların hamısı bu əlaqəni tapıb, apnoenin şiddəti diş itkisinin genişliyi və dişsiz keçən müddətlə bağlıdır, dişsizlərdə orta AHİ dişi olanlarla müqayisədə iki-üç dəfə yüksək tapılıb. İcmal eyni cümlədə bu müqayisəyə aid statistik məlumatların az olduğunu, nəticə bölməsində də klinik məlumatların məhdud olduğunu və bir-birindən fərqli üsullarla toplandığını qeyd edir. Bunlar müşahidə tədqiqatlarıdır: dişsizlik və apnoe birlikdə rast gəlinir, amma dişsizliyin apnoeyə səbəb olduğu sübut olunmayıb. Yaş və çəki kimi hər ikisini artıran amillər eyni insanlarda bir araya gəlir.

Protezi gecə taxmağın təsiri barədə tədqiqatların nəticələri üst-üstə düşmür. Bucca-nın tədqiqatında protezlə yatdıqda apnoe azaldı. Dişsiz və apnoesi olan 23 ahıl xəstə ilə yuxu laboratoriyasında aparılan randomizə olunmuş bir tədqiqatda (Almeida və həmkarları, 2012) əksi tapıldı: protezlə orta AHİ 25,9, protezsiz 19,9 idi; yüngül apnoesi olanlarda fərq daha böyük idi (16,6-ya qarşı 8,9) və artım ən çox arxası üstə uzanarkən müşahidə olundu. Protezlə yatmağa üstünlük verən 14 nəfərdən 10-nun AHİ-si protezlə yüksəlmişdi.

Ən böyük tədqiqatda müalicə olunmamış apnoesi olan 77 dişsiz ahıl insan 30 gecə protezlə, 30 gecə protezsiz yatdı (Emami və həmkarları, 2021). İki dövr arasındakı AHİ fərqi saatda cəmi 1,0 hadisə idi və statistik baxımdan əhəmiyyətli deyildi. Tənəffüslə bağlı oyanmaların sayı isə protezlə saatda orta hesabla 2,3 daha çox idi; gündüz yuxululuğu və yuxu keyfiyyəti sorğularında fərq çıxmadı. Müəlliflər nəticəni protezin gecə çıxarılması barədə adi tövsiyənin müəyyən dərəcədə dəstəklənməsi kimi şərh etdilər. 2024-cü ildə bu tip üç randomizə olunmuş tədqiqatı 123 iştirakçı ilə birləşdirən meta-analiz də AHİ, yuxu keyfiyyəti və gündüz yuxululuğunda protezli və protezsiz yuxu arasında fərq tapmadı və sübutların nəticə çıxarmaq üçün kifayət etmədiyini yazdı.

Bu qarışıqlığın bir izahı insandan insana dəyişən tənəffüs yolu quruluşu ola bilər. Emami tədqiqatının məlumatları ilə aparılan bir təhlildə protezin gecə taxılması ilə apnoesi pisləşənlərin müəyyən tənəffüs yolu ölçülərinə görə fərqləndiyi görüldü; amma bu model AHİ dəyişikliyinin yalnız kiçik bir hissəsini izah edirdi. Praktik nəticəsi budur: bir insanda protez apnoeni azalda, digərində artıra bilər və bunu yalnız yuxu zamanı aparılan ölçmə göstərir. Öz müşahidənizə və ya həyat yoldaşınızın təəssüratına görə qərar vermək yanıltıcı ola bilər.

Protez sualının apnoedən başqa bir tərəfi də var. NHS diş həkimi tövsiyə etmədikcə protezin gecə taxılmamasını məsləhət görür; səbəb kimi altında qalan qida qalıqlarının diş əti infeksiyası və kariyes riskini artırdığını və yuxuda protezin boğaza keçə biləcəyini yazır. Yaponiyada 85 yaş və yuxarı 524 nəfərin 3 il müşahidə edildiyi bir tədqiqatda protezlə yatanlarda pnevmoniya səbəbilə xəstəxanaya yerləşdirilmə və ya ölüm riski təxminən 2,4 dəfə yüksək tapıldı; bu insanların dilində və protezində daha çox ərp, göbələk və diş əti iltihabı var idi. Bu da müşahidəyə əsaslanan tapıntıdır və çox ahıl yaşlı bir qrupa aiddir, amma gecə protez taxmağın bədəlsiz olmadığını göstərir.

Apnoenin özü də ciddi yanaşılmalı olan xəstəlikdir. NHS yazır ki, müalicə olunmayan yuxu apnoesi yüksək təzyiq, insult, 2-ci tip şəkərli diabet, ürək xəstəliyi, depressiya və yorğunluqla bağlı yol qəzası riskini artırır. Artıq çəki, qalın boyun, ahıl yaş, spirtli içki, siqaret və arxası üstə yatmaq da NHS-in sadaladığı risk amilləri sırasındadır. Yəni dişsiz və xoruldayan insanda əsas sual yalnız protezin gecələr nə edəcəyi deyil, apnoenin diaqnozunun qoyulması və uyğun üsulla müalicə olunmasıdır.

Birinci siyahı şikayətin protezin oturuşu və ya ağız boşluğundakı bir problemlə izah oluna biləcəyi vəziyyətlərdir; bunlar üçün diş həkiminizə müraciət edin. İkinci siyahıdan bir maddə sizə uyğundursa, yalnız protezlə məşğul olmaq kifayət deyil, ailə həkiminizdən yuxu qiymətləndirməsi istəyin.

Ardıcıllıq əvvəlcə təcili vəziyyəti ayırır, sonra diaqnoza, ən sonda isə protez qərarına keçir. Protez qərarını yuxu testinin nəticəsi ilə vermək təxminlə verməkdən daha təhlükəsizdir.

1. 1

   Təcili vəziyyət ayrılır

   Protez və ya onun hissəsi boğaza keçibsə və nəfəs almaqda çətinlik varsa, 112-yə zəng edin. Apnoenin özü təcili vəziyyət deyil, amma gün ərzində avtomobil sürərkən mürgüləyirsinizsə, diaqnoz qoyulana qədər sükan arxasına keçməyin.

2. 2

   Əlamətlər qeydə alınır

   NHS yazır ki, apnoeni insanın özünün anlaması çətindir və kiminsə sizi yatarkən izləməsi kömək edir. Bir neçə gecə həm protezlə, həm protezsiz yatdığınızda xoruldama və nəfəs dayanmaları qeyd olunsun; telefonla səs yazısı da işə yaraya bilər. Bu qeyd diaqnoz qoymur, amma həkimə aparmaq üçün yaxşı başlanğıcdır.

3. 3

   Ailə həkimi və yuxu testi

   NHS-ə görə ailə həkimi apnoedən şübhələnərsə, sizi yuxu mərkəzinə göndərir və test çox vaxt evdə, gecə boyu nəfəsi və ürək döyüntüsünü qeydə alan cihazlarla aparılır. Test AHİ dəyərini və apnoenin şiddətini göstərir. Həkimə dişsiz olduğunuzu və protezlə, yoxsa protezsiz yatdığınızı deyin.

4. 4

   Protezli və protezsiz ölçmənin müzakirəsi

   Tədqiqatlarda protezin təsiri insandan insana dəyişdiyi üçün bəzi mərkəzlər qeydiyyatı həm protezlə, həm protezsiz apara bilir. Bunun sizin üçün edilə bilib-bilməyəcəyini yuxu həkiminizdən soruşun; protez qərarını ən düzgün şəkildə iki ölçmənin müqayisəsi verir.

5. 5

   Apnoenin müalicəsi

   NHS yazır ki, yüngül apnoedə arıqlamaq, böyrü üstə yatmaq, spirtli içkini azaltmaq və həkim tövsiyə etmədikcə yuxu dərmanı qəbul etməmək kifayət edə bilər, bir çox insanın isə CPAP adlanan və maska ilə hava vuran cihaza ehtiyacı olur. Digər seçimlər sırasında alt çənəni önə doğru saxlayan ağızdaxili aparat, cərrahi müdaxilə və dil sinirini stimullaşdıran cihaz var.

6. 6

   Protezin nəzərdən keçirilməsi

   Protez boşdursa, yeyilibsə və ya dişləmə hündürlüyü azalıbsa, diş həkimi astarlama və ya yenisini təklif edə bilər. Bu addım apnoeni müalicə etmir, amma gecə istifadə olunacaq aparatın və ya CPAP maskasının oturması üçün də yaxşı oturan protez lazımdır.

7. 7

   Uzunmüddətli diş planı

   Protez daim tərpənirsə və ya aparatın tutunacağı yer yoxdursa, implant dəstəkli seçimlər gündəmə gələ bilər. Bu qərarı yuxu həkiminiz ilə protez və ya implant planlaşdıran diş həkiminiz birlikdə verməlidir; sübutların niyə məhdud olduğunu aşağıda izah edirik.

Apnoenin müalicəsi yuxu həkiminin sahəsidir; diş həkimi bu müalicənin bir hissəsi ola bilər. Aşağıdakı seçimlərin bir qismində sübutlar güclüdür, bir qismində isə yalnız klinik hal təsvirlərinə əsaslanır.

Aşağıdakılar bu mövzuda tez-tez rast gəlinən yanlış qərarlar və onların bədəlidir.

Müddətlər insana və seçilən müalicəyə görə dəyişir. Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi çərçivədir; yuxu həkiminizin və diş həkiminizin planı üstündür.

1. Müraciət və ilk görüş

   Əlamət qeydlərinizlə və mümkünsə sizi yatarkən görən şəxslə ailə həkiminizə gedin. Qəbul etdiyiniz dərmanları, spirtli içki və siqaret vərdişinizi və protezlə yatıb-yatmadığınızı deyin.

2. Yuxu testi gecəsi

   Test çox vaxt evdə aparılır, bəzən bir gecə klinikada qalmaq lazım gəlir. Protezlə, yoxsa protezsiz yatacağınızı testdən əvvəl həkiminizdən soruşun. Bir ölçmə aparılacaqsa, həmişə necə yatırsınızsa, elə yatın; iki ölçmə mümkündürsə, biri protezlə, biri protezsiz aparıla bilər.

3. Müalicəyə başlanğıc

   CPAP başlanıbsa, ilk həftələrdə maskaya alışmaq vaxt apara bilər. NHS cihazın əvvəlcə qəribə gələ biləcəyini, amma hər gecə istifadə olunmasını tövsiyə edir. Aparat nəzərdə tutulursa, əvvəlcə protezin oturuşu yoxlanılır.

4. Kontrol və təkrar ölçmə

   Aparat və ya CPAP başlandıqdan sonra təsirin yoxlanması və yan təsirlərin izlənməsi üçün müntəzəm kontrol lazımdır. Protez yeniləndikdə və ya implant edildikdə apnoenin yenidən qiymətləndirilməsi də məntiqlidir, çünki ağız boşluğundakı quruluş dəyişir.

Bir rəqəm vermirik, çünki dişsiz pasiyentdə apnoenin idarə olunması yuxu təbabəti ilə diş müalicəsinin birlikdə planlaşdırılmasını tələb edir və həcm insandan insana çox dəyişir. Həcmi müəyyən edən əsas maddələr:

Yuxu testinin növü

Evdə aparılan test ilə yuxu laboratoriyasında bir gecə qalaraq aparılan test arasında həcm fərqi var; protezli və protezsiz iki ölçmə lazım ola bilər.

Apnoenin müalicə üsulu

CPAP, fərdi aparat və ya cərrahi seçimlərin hər biri fərqli sayda qəbul və kontrol tələb edir.

Protezin vəziyyəti

Protez yaxşı oturursa, yalnız kontrol kifayət edə bilər; boşdursa və ya yeyilibsə, astarlama və ya yenisi lazım ola bilər.

İmplantın lazım olub-olmaması

Aparat və ya protez tutmursa, implant dəstəkli həll planlaşdırıla bilər; implantların sayı və sümüyün vəziyyəti həcmi müəyyən edir.