İmplant üzərində çıxan protez (overdenture): neçə implant, hansı fiksator, baxımı necədir?

Sistemin iki yarısı var. Bir yarısı implantın üzərinə vintlə bərkidilən fiksatordur: qısa başlıq, kürə formalı uc və ya implantları bir-birinə birləşdirən metal tir, yəni balka (bar). Digər yarısı protezin daxili səthinə yerləşdirilən yuvadır: içində neylon, plastik və ya rezin hissə olan kiçik metal kapsul. Protez yerinə basıldıqda bu hissə fiksatorun üzərinə keçir və eşidilən «çıt» səsi türkcə adın da mənbəyidir. Protez barmaqla qaldırılaraq çıxarılır. Yeyilən adətən məhz bu daxili hissədir və onun dəyişdirilməsi bir neçə dəqiqəlik işdir.

Alt çənədə iki implant standartı təsadüfi rəqəm deyil. 2002-ci ildə Monrealda keçirilən McGill konsensus toplantısı və 2009-cu ildə İngiltərədə, Yorkda keçirilən Britaniya Protez Cəmiyyətinin toplantısı alt çənədə iki implantla saxlanan çıxan protezi dişsiz pasiyentlər üçün ilk seçim standartı kimi müəyyən etdi. York bəyannaməsinin vurğusu pasiyentyönümlü nəticələr idi: məmnunluq, yemək yeyə bilmək, protezlə sosial həyatda iştirak edə bilmək. Alt tam protezin niyə durmadığını «Alt çənəm tamamilə dişsizdir» səhifəsində ayrıca izah etmişik; iki implant bu problemin ən az cərrahi müdaxilə ilə həlli kimi önə çıxır.

Bir implant daha az cərrahi müdaxilə deməkdir, amma daha çox protez problemi. Bir və iki implantla saxlanan alt protezləri müqayisə edən 17 randomizə olunmuş tədqiqatı birləşdirən meta-analizdə beşillik implant sağqalmasında fərq yoxdur. Protez tərəfində isə bir implant qrupunda protezin sınması, protezin yenidən hazırlanması və metal yuvanın yerindən çıxıb yenidən yapışdırılması daha tez-tez olur. Pasiyentin bildirdiyi nəticələri toplayan başqa bir meta-analizdə də iki implantlı protezlərdə bir implantla müqayisədə statistik baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə daha yaxşı nəticə bildirilib. Bir implant mümkündür, amma «iki yerinə bir» ucuz sadələşdirmə deyil.

Yuxarı çənə ayrı hesabdır. Yuxarı protez damağa söykəndiyi üçün onsuz da daha yaxşı durur; implant çox vaxt damağı açmaq və ya protezi kiçiltmək üçün istənilir. Bu da yükün daha böyük hissəsini implantların üzərinə qoyur. Yuxarı çənə üçün implant sayını araşdıran 28 tədqiqatlıq icmalda dörd və daha çox implantla implant sağqalması daha yüksək tapılıb; protezin sağqalması və pasiyent məmnunluğu isə implant sayından əhəmiyyətli dərəcədə asılı olmayıb. Müəlliflərin gəldiyi nəticə budur ki, yuxarı çənədə ən azı dörd implant geniş yayılmış meyildir.

Fiksator seçimi ən çox mübahisə edilən mövzudur, amma sübutlar düşünüldüyü qədər aydın deyil. Cochrane icmalı alt çənədə fiksator sistemlərinin protezin uğuru, baxım ehtiyacı, məmnunluq və xərc baxımından bir-birindən üstünlüyünü müəyyən etməyə kifayət edəcək sübut tapmayıb; yuxarı çənə üçün isə ümumiyyətlə randomizə olunmuş tədqiqat yoxdur. Eyni icmalda kürəvi fiksatorlarda qısa müddətdə fiksatorun təmiri balka ilə müqayisədə daha tez-tez lazım olub, amma sübutların etibarlılığı çox aşağıdır. Daha yeni bir meta-analiz 25 randomizə olunmuş tədqiqatda 2.154 implantı və 737 protezi araşdırıb: implant itkisi 2,0%, protez itkisi 4,2%. Protez ağırlaşmaları ən az Locator fiksatorlarında, ondan sonra teleskopik, balka və kürəvi fiksatorlarda müşahidə olunub; maqnitli fiksatorlarda ağırlaşmalar digərlərindən təxminən 7,4 dəfə çoxdur. İmplantları balka ilə bir-birinə birləşdirmək bioloji ağırlaşmaları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməyib.

Baxım qaçılmazdır və bunu əvvəldən bilmək məyusluğun qarşısını alır. Alt çənədə çıxan protezlərin baxımını araşdıran icmal yazır ki, amillərin çoxluğu səbəbindən orta ağırlaşma tezliyini hesablamaq mümkün deyil, amma protez ağırlaşmaları qaçılmazdır və yaxın təqiblə gözlənilən səviyyədə saxlanıla bilər. 49 tədqiqatı araşdıran daha köhnə icmalda isə kürəvi fiksatorlarda birinci ildən sonra yuvanın boşalması, yeyilməsi və ya yerindən çıxması daha tez-tez tapılıb; daxili hissənin dəyişdirilməsi beş ildən sonra hər iki çənədə artıb. Eyni icmalın nəticəsi budur ki, fiksator sisteminin protezin nəticəsinə təsiri nəzərə alınmayacaq qədər azdır.

Sabit dişlə müqayisə əksər pasiyentlərin əsas sualıdır. Dişsiz pasiyentlərdə 28 tədqiqatı və 1.457 pasiyenti birləşdirən meta-analizdə həm sabit dişlər, həm də çıxan protezlər pasiyentin ağız sağlamlığı ilə bağlı həyat keyfiyyətində böyük yaxşılaşma yaradıb və ikisi arasındakı fərq əhəmiyyətli deyil. Sabit dişlərin əhəmiyyətli dərəcədə önə keçdiyi yeganə göstərici protezin sabitliyidir. Müəlliflərin xülasəsi belədir: yüksək sabitlik istəyən pasiyent üçün sabit diş seçilə bilər. Çıxan protezin önə çıxdığı yer isə təmizlikdir: protez çıxarılıb əldə fırçalanır, implantların ətrafına birbaşa çatmaq olur.

Aşağıdakı bölgü çıxan protezin hansı gözləntini qarşıladığını və hansında sabit həllin önə keçdiyini göstərir.

Aşağıdakı ardıcıllıq ümumi gedişatı göstərir. Mövcud protezdən istifadə olunub-olunmayacağı və implantların nə vaxt yüklənəcəyi klinikaya və pasiyentə görə dəyişir.

1. 1

   Protezin və sümüyün qiymətləndirilməsi

   Mövcud protezin oturuşu, dişlərinin yeyilməsi və dişləmə yoxlanılır. Sümük tomoqrafiya ilə ölçülür və implantların yeri protez dişlərinin mövqeyinə görə planlaşdırılır.

2. 2

   İmplantların yerləşdirilməsi

   Alt çənədə iki implant adətən ön nahiyəyə, köpək dişlərinin yaxınlığına qoyulur. Yuxarı çənədə say və yerlər sümüyə görə müəyyən edilir.

3. 3

   Fiksator sisteminin seçimi

   İmplantların bir-birinə paralelliyi, çənələr arasındakı məsafə və pasiyentin əl bacarığı fiksator seçiminə təsir edir. Ayrı-ayrı duran fiksatorlar təmizlik baxımından daha sadədir; balka daha çox yer tələb edir, amma yükü implantlar arasında bölüşdürür.

4. 4

   Protezin hazırlanması və ya mövcud protezin çevrilməsi

   Yeni protez hazırlanırsa, yuvalar laboratoriyada yerləşdirilir. Mövcud protez uyğundursa, yuvalar ağızda, protezin içinə bərkidilir.

5. 5

   Təhvil və taxıb-çıxarma təlimi

   Protezin necə taxılıb çıxarılacağı ağızda göstərilir. Protez dişlərlə dişlənərək yerinə oturdulmamalıdır; barmaqla oturdulur. Dişləyərək oturtmaq fiksatorları və yuvaları zorlayır.

6. 6

   Kontrol müayinələri və daxili hissənin dəyişdirilməsi

   Protezin yerində durması zəiflədikdə daxili hissə dəyişdirilir. Protezin altındakı toxuma dəyişdikcə astarlama lazım olur. İcmallar yazır ki, yaxın təqib protokolu ağırlaşmaları gözlənilən səviyyədə saxlayır.

Qərar iki ox üzrə verilir: neçə implant qoyula bilər və diş cərgəsi çıxan olacaq, yoxsa sabit.

Çıxan protezin problemləri çox vaxt implanta deyil, protezə aiddir; bunlar kiçik, amma təkrarlanan baxım işləridir.

İmplant cərrahiyyəsindən sonra sağalma qısa çəkir; əsas alışma protezin taxılıb-çıxarılmasına və baxım ritminə olur.

1. İmplantlardan sonrakı ilk həftələr

   Protezin daxili səthi implantların üzərinə basqı etməyəcək şəkildə boşaldılır və protez yumşaq astarla istifadə olunur. İmplantların sümüklə birləşməsi gözlənilərkən protez yenə taxıla bilər.

2. Fiksatorların bağlanması

   Sümüklə birləşmə tamamlandıqda və ya həkimin protokoluna görə daha tez fiksatorlar implantlara taxılır və yuvalar protezə yerləşdirilir. Pasiyent protezin «oturduğunu» ilk dəfə bu mərhələdə hiss edir.

3. İlk aylar

   Taxıb-çıxarmaq vərdişə çevrilir. Protezdə sıxan və ya yara açan nöqtələr düzəldilir. Gecə protez çıxarılır və təmizlənmiş halda saxlanılır.

4. İllər ərzində

   Daxili hissələr yeyildikcə dəyişdirilir, protezin altı lazım olduqca astarlanır, protezin dişləri yeyildikcə yenilənir. İcmallara görə bu işlər qaçılmazdır; müntəzəm kontrol onları planlı qəbullara çevirir.

Burada rəqəm tapmayacaqsınız. İki təklifi müqayisə edərkən baxılacaq məqamlar bunlardır:

İmplantların sayı və çənə

Alt çənədə iki implant, yuxarı çənədə adətən dörd və daha çox. Yuxarı çənə təklifi alt çənə təklifi ilə eyni məntiqlə oxunmur.

Fiksator sistemi

Ayrı-ayrı duran fiksatorlar ilə balka fərqli laboratoriya işi və fərqli xərc deməkdir. Balka protezdə daha çox hündürlük tələb edir və onun təmizlənməsi daha zəhmətlidir.

Protez: yeni, yoxsa çevrilmiş

Mövcud protezin içinə yuva yerləşdirmək ilə yeni protez hazırlamaq arasında nəzərəçarpan fərq var. Protez yaxşı oturmursa, onu çevirmək qısa müddətdə ucuz, uzun müddətdə baha başa gələ bilər.

Baxım maddələri

Daxili hissənin dəyişdirilməsinin, astarlamanın və protez təmirinin necə ödəniləcəyini əvvəldən soruşun. Bu protezdə bu işlər gözlənilən baxımdır.