بی‌دندانی و آپنه خواب: با دندان مصنوعی بخوابیم یا بدون آن؟

آپنه انسدادی خواب (OSA) یعنی قطع و از سر گرفته شدن نفس بر اثر تنگ و بسته شدن مکرر مسیر هوایی حلق در خواب. نشانه‌هایی که NHS برمی‌شمارد عبارت‌اند از قطع و وصل شدن نفس در خواب، نفس‌نفس زدن، صدای خرخر یا خفگی، بیدار شدن مکرر و خروپف بلند؛ و در طول روز، خستگی دائمی، دشواری تمرکز، نوسان خلق و سردرد هنگام بیدار شدن. شدت آن با شاخص آپنه-هایپوپنه (AHI) سنجیده می‌شود: اینکه در هر ساعت خواب، نفس چند بار قطع یا به‌طور چشمگیری کم می‌شود. طبق NHS، AHI ۵–۱۴ آپنه خفیف، ۱۵–۳۰ متوسط و بالای ۳۰ شدید به شمار می‌آید.

دندان‌ها، استخوانی که آن‌ها را نگه می‌دارد و دندان مصنوعی روی آن، جایگاه زبان و فک را درون دهان تعیین می‌کنند. وقتی دندان‌ها از دست رفته و دندان مصنوعی بیرون آورده شده باشد، فک پایین ممکن است در خواب به سمت بالا و عقب بچرخد و زبان هم تمایل داشته باشد به عقب بیفتد. در مطالعه‌ای که با ۴۸ فرد بی‌دندان دو شب ثبت خواب انجام شد (Bucca و همکاران، ۲۰۰۶)، اندازه‌گیری روی رادیوگرافی نشان داد که با بیرون آوردن دندان مصنوعی، فضای هوایی پشت حلق تنگ می‌شود. در همین افراد میانگین AHI در شب بدون دندان مصنوعی ۱۷٫۴ و در شب با دندان مصنوعی ۱۱٫۰ بود؛ نسبت کسانی که AHI بالای ۵ داشتند با دندان مصنوعی ۴۸ درصد و بدون آن ۷۱ درصد بود.

یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۵ که رابطه بی‌دندانی و آپنه را در ۲۳ مطالعه بالینی بررسی کرده، می‌نویسد همه مطالعات این رابطه را یافته‌اند، شدت آپنه با گستردگی از دست رفتن دندان‌ها و مدت بی‌دندانی پیوند داشته و میانگین AHI در افراد بی‌دندان دو تا سه برابر افراد دارای دندان بوده است. این مرور در همان جمله یادآوری می‌کند که داده‌های آماری مربوط به این مقایسه اندک است و در بخش نتیجه‌گیری هم می‌گوید داده‌های بالینی محدودند و با روش‌های متفاوتی گردآوری شده‌اند. این‌ها مطالعات مشاهده‌ای‌اند: بی‌دندانی و آپنه با هم دیده می‌شوند، اما ثابت نشده که بی‌دندانی باعث آپنه می‌شود. عواملی مانند سن و وزن که هر دو را افزایش می‌دهند، در همین افراد کنار هم جمع می‌شوند.

درباره اثر گذاشتن دندان مصنوعی در شب، مطالعات با هم همخوانی ندارند. در مطالعه Bucca، خوابیدن با دندان مصنوعی آپنه را کاهش داد. در یک مطالعه تصادفی در آزمایشگاه خواب با ۲۳ بیمار سالمند بی‌دندان مبتلا به آپنه (Almeida و همکاران، ۲۰۱۲) عکس آن به دست آمد: میانگین AHI با دندان مصنوعی ۲۵٫۹ و بدون آن ۱۹٫۹ بود؛ در کسانی که آپنه خفیف داشتند تفاوت بیشتر بود (۱۶٫۶ در برابر ۸٫۹) و افزایش بیش از همه هنگام خوابیدن به پشت دیده شد. از ۱۴ نفری که خوابیدن با دندان مصنوعی را ترجیح می‌دادند، AHI ده نفر با دندان مصنوعی بالا رفته بود.

در بزرگ‌ترین مطالعه، ۷۷ سالمند بی‌دندان با آپنه درمان‌نشده ۳۰ شب با دندان مصنوعی و ۳۰ شب بدون آن خوابیدند (Emami و همکاران، ۲۰۲۱). تفاوت AHI میان این دو دوره فقط ۱٫۰ رویداد در ساعت بود و معنادار نبود. اما شمار بیدار شدن‌های مرتبط با تنفس با دندان مصنوعی به‌طور میانگین ۲٫۳ بار در ساعت بیشتر بود؛ در پرسش‌نامه‌های خواب‌آلودگی روزانه و کیفیت خواب تفاوتی دیده نشد. نویسندگان این نتیجه را تا حدی پشتیبانی از توصیه معمول به بیرون آوردن دندان مصنوعی در شب تفسیر کردند. یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۴ هم که سه مطالعه تصادفی از این نوع را با ۱۲۳ شرکت‌کننده ترکیب کرد، در AHI، کیفیت خواب و خواب‌آلودگی روزانه تفاوتی میان خوابیدن با دندان مصنوعی و بدون آن نیافت و نوشت که شواهد برای رسیدن به نتیجه کافی نیست.

یک توضیح برای این ناهمخوانی ممکن است ساختار مسیر هوایی باشد که از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. در تحلیلی که با داده‌های مطالعه Emami انجام شد، دیده شد کسانی که آپنه‌شان با گذاشتن دندان مصنوعی در شب بدتر می‌شد، در برخی اندازه‌های مسیر هوایی تفاوت داشتند؛ اما این مدل فقط بخش کوچکی از تغییر AHI را توضیح می‌داد. نتیجه عملی این است: دندان مصنوعی ممکن است آپنه را در یک نفر کم و در دیگری زیاد کند و این را فقط اندازه‌گیری در حین خواب نشان می‌دهد. تصمیم‌گیری بر پایه مشاهده خودتان یا برداشت همسرتان ممکن است گمراه‌کننده باشد.

پرسش دندان مصنوعی جنبه‌ای غیر از آپنه هم دارد. NHS می‌نویسد دندان مصنوعی، مگر به توصیه دندان‌پزشک، نباید شب در دهان بماند، چون خرده‌های غذا که زیر آن می‌مانند خطر عفونت لثه و پوسیدگی را بالا می‌برند و در خواب خطر رفتن دندان مصنوعی به حلق وجود دارد. در مطالعه‌ای در ژاپن که ۵۲۴ فرد ۸۵ ساله و بالاتر را ۳ سال پیگیری کرد، خطر بستری یا مرگ بر اثر ذات‌الریه در کسانی که با دندان مصنوعی می‌خوابیدند حدود ۲٫۴ برابر بود؛ روی زبان و دندان مصنوعی این افراد پلاک، قارچ و التهاب لثه بیشتری دیده شد. این هم یافته‌ای مشاهده‌ای و در گروهی بسیار سالخورده است، اما نشان می‌دهد که گذاشتن دندان مصنوعی در شب بی‌هزینه نیست.

خود آپنه هم بیماری‌ای است که باید جدی گرفته شود. NHS می‌نویسد آپنه خواب درمان‌نشده خطر فشار خون بالا، سکته مغزی، دیابت نوع ۲، بیماری قلبی، افسردگی و تصادف رانندگی ناشی از خستگی را بالا می‌برد. اضافه وزن، گردن کلفت، سن بالا، الکل، سیگار و خوابیدن به پشت هم از عوامل خطری‌اند که NHS برمی‌شمارد. یعنی در فرد بی‌دندانی که خروپف می‌کند، پرسش اصلی فقط این نیست که با دندان مصنوعی در شب چه کند، بلکه این است که آپنه تشخیص داده شود و با روش مناسب درمان شود.

فهرست اول وضعیت‌هایی است که شکایت ممکن است با جا افتادن دندان مصنوعی یا مشکلی درون دهان توضیح داده شود؛ برای این‌ها به دندان‌پزشک خود مراجعه کنید. اگر یکی از موارد فهرست دوم درباره شما صدق می‌کند، پرداختن به دندان مصنوعی به‌تنهایی کافی نیست؛ از پزشک خانواده خود ارزیابی خواب بخواهید.

ترتیب کار ابتدا وضعیت اورژانسی را جدا می‌کند، سپس به تشخیص و در آخر به تصمیم درباره دندان مصنوعی می‌رسد. گرفتن تصمیم درباره دندان مصنوعی بر پایه نتیجه آزمایش خواب، از گرفتن آن بر پایه حدس مطمئن‌تر است.

1. 1

   جدا کردن وضعیت اورژانسی

   اگر دندان مصنوعی یا تکه‌ای از آن به حلق رفته و در نفس کشیدن مشکل دارید، با ۱۱۲ تماس بگیرید. خود آپنه اورژانسی نیست، اما اگر در طول روز هنگام رانندگی چرت می‌زنید، تا زمان تشخیص پشت فرمان ننشینید.

2. 2

   ثبت نشانه‌ها

   NHS می‌نویسد پی بردن به آپنه به‌تنهایی دشوار است و اینکه کسی شما را در خواب زیر نظر بگیرد کمک می‌کند. چند شب، هم وقتی با دندان مصنوعی و هم وقتی بدون آن می‌خوابید، خروپف و قطع نفس یادداشت شود؛ ضبط صدا با تلفن هم ممکن است به کار بیاید. این یادداشت تشخیص نمی‌گذارد، اما شروع خوبی برای بردن نزد پزشک است.

3. 3

   پزشک خانواده و آزمایش خواب

   طبق NHS، اگر پزشک خانواده به آپنه مشکوک شود شما را به مرکز خواب ارجاع می‌دهد و آزمایش اغلب در خانه و با دستگاه‌هایی انجام می‌شود که در طول شب نفس و ضربان قلب را ثبت می‌کنند. آزمایش مقدار AHI و شدت آپنه را نشان می‌دهد. به پزشک بگویید که بی‌دندان هستید و با دندان مصنوعی می‌خوابید یا بدون آن.

4. 4

   گفت‌وگو درباره اندازه‌گیری با دندان مصنوعی و بدون آن

   چون در مطالعات اثر دندان مصنوعی از فردی به فرد دیگر فرق می‌کرد، برخی مراکز ثبت خواب را هم با دندان مصنوعی و هم بدون آن انجام می‌دهند. از پزشک خواب خود بپرسید که آیا این کار برای شما شدنی است؛ مقایسه دو اندازه‌گیری درست‌ترین پایه برای تصمیم درباره دندان مصنوعی است.

5. 5

   درمان آپنه

   NHS می‌نویسد در آپنه خفیف، کاهش وزن، خوابیدن به پهلو، کم کردن الکل و پرهیز از قرص خواب مگر به توصیه پزشک ممکن است کافی باشد، اما بسیاری از افراد به دستگاهی به نام CPAP نیاز دارند که با ماسک هوا می‌دمد. گزینه‌های دیگر شامل دستگاه دهانی‌ای که فک پایین را جلو نگه می‌دارد، جراحی و دستگاهی است که عصب زبان را تحریک می‌کند.

6. 6

   بازبینی دندان مصنوعی

   اگر دندان مصنوعی شل یا ساییده شده یا ارتفاع بایت آن پایین آمده باشد، دندان‌پزشک ممکن است ریلاین یا ساخت دوباره را پیشنهاد کند. این گام آپنه را درمان نمی‌کند، اما برای جا افتادن دستگاهی که شب استفاده می‌شود یا ماسک CPAP هم دندان مصنوعی خوش‌نشین لازم است.

7. 7

   برنامه بلندمدت دندانی

   اگر دندان مصنوعی مدام لق است یا دستگاه جایی برای تکیه پیدا نمی‌کند، ممکن است گزینه‌های متکی بر ایمپلنت مطرح شوند. این تصمیم را باید پزشک خواب شما و دندان‌پزشکی که دندان مصنوعی یا ایمپلنت را برنامه‌ریزی می‌کند با هم بگیرند؛ در ادامه توضیح می‌دهیم چرا شواهد محدود است.

درمان آپنه حوزه پزشک خواب است؛ دندان‌پزشک می‌تواند بخشی از این درمان باشد. در برخی از گزینه‌های زیر شواهد قوی است و برخی فقط بر گزارش‌های موردی تکیه دارند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرست رایج در این زمینه و هزینه آن‌هاست.

مدت‌ها بسته به فرد و درمان انتخاب‌شده تغییر می‌کنند. روند زیر چارچوبی کلی است؛ برنامه پزشک خواب و دندان‌پزشک شما اولویت دارد.

1. مراجعه و نخستین گفت‌وگو

   با یادداشت‌های نشانه‌ها و در صورت امکان همراه با کسی که شما را در خواب دیده، به پزشک خانواده خود بروید. داروهایی که مصرف می‌کنید، عادت الکل و سیگار و اینکه با دندان مصنوعی می‌خوابید یا نه را بگویید.

2. شب آزمایش خواب

   آزمایش اغلب در خانه انجام می‌شود و گاهی لازم است یک شب در کلینیک بمانید. پیش از آزمایش از پزشک خود بپرسید که با دندان مصنوعی بخوابید یا بدون آن. اگر فقط یک اندازه‌گیری انجام می‌شود، همان‌طور بخوابید که همیشه می‌خوابید؛ اگر دو اندازه‌گیری ممکن است، یکی را می‌توان با دندان مصنوعی و دیگری را بدون آن انجام داد.

3. شروع درمان

   اگر CPAP شروع شده باشد، عادت کردن به ماسک در هفته‌های اول ممکن است زمان ببرد. NHS می‌گوید دستگاه ممکن است در ابتدا عجیب به نظر برسد، اما توصیه می‌کند هر شب استفاده شود. اگر دستگاه دهانی در نظر است، ابتدا جا افتادن دندان مصنوعی بررسی می‌شود.

4. پیگیری و اندازه‌گیری دوباره

   پس از شروع دستگاه دهانی یا CPAP، برای بررسی اثر و زیر نظر داشتن عوارض، معاینه منظم لازم است. وقتی دندان مصنوعی نو می‌شود یا ایمپلنت کار گذاشته می‌شود، ارزیابی دوباره آپنه هم منطقی است، چون ساختار درون دهان تغییر می‌کند.

یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون مدیریت آپنه در بیمار بی‌دندان به برنامه‌ریزی مشترک پزشکی خواب و درمان دندانی نیاز دارد و دامنه کار از فردی به فرد دیگر بسیار فرق می‌کند. اقلام اصلی تعیین‌کننده دامنه کار:

نوع آزمایش خواب

میان آزمایشی که در خانه انجام می‌شود و آزمایشی که با یک شب ماندن در آزمایشگاه خواب انجام می‌شود، تفاوت دامنه کار هست؛ ممکن است دو اندازه‌گیری با دندان مصنوعی و بدون آن لازم باشد.

روش درمان آپنه

هر یک از گزینه‌های CPAP، دستگاه اختصاصی یا جراحی شمار متفاوتی از نوبت و معاینه پیگیری می‌خواهد.

وضعیت دندان مصنوعی

اگر دندان مصنوعی خوب جا افتاده باشد، ممکن است فقط معاینه کافی باشد؛ اگر شل یا ساییده باشد، ممکن است ریلاین یا ساخت دوباره لازم شود.

اینکه ایمپلنت لازم باشد یا نه

اگر دستگاه یا دندان مصنوعی گیر ندارد، ممکن است راه‌حلی متکی بر ایمپلنت برنامه‌ریزی شود؛ تعداد ایمپلنت‌ها و وضعیت استخوان دامنه کار را تعیین می‌کند.