پوسیدگی دندان: مراحل، علائم و اینکه در هر مرحله چه می‌شود کرد

پلاک روی سطح دندان از باکتری‌هایی تشکیل شده که قندهای خوردنی و نوشیدنی ما را به اسید تبدیل می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت پوسیدگی را چنین تعریف می‌کند: پلاک قندهای آزاد موجود در خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها را به اسیدهایی تبدیل می‌کند که با گذشت زمان دندان را تخریب می‌کنند؛ قند آزاد شامل قندهایی است که تولیدکننده، آشپز یا مصرف‌کننده اضافه می‌کند و قندهایی که به‌طور طبیعی در عسل، شربت‌ها و آب‌میوه‌ها وجود دارند. سازمان جهانی بهداشت می‌نویسد که بر اساس داده‌های بار جهانی بیماری‌ها ۲۰۲۱، پوسیدگی درمان‌نشده دندان‌های دائمی شایع‌ترین مشکل سلامت در جهان است.

پوسیدگی روندی یک‌طرفه نیست، یک ترازوست. مؤسسه ملی تحقیقات دندان و جمجمه و صورت آمریکا (NIDCR) توضیح می‌دهد که مینا با حمله اسید مواد معدنی از دست می‌دهد و این از دست رفتن به کمک مواد معدنی بزاق و فلوراید خمیردندان یا فلورایدی که دندان‌پزشک می‌زند قابل جبران است. اگر ماده معدنی از دست رفته بیشتر از ماده معدنی بازیافته باشد، مینا ضعیف می‌شود، سرانجام فرو می‌ریزد و حفره ایجاد می‌شود. به همین دلیل دفعات مصرف قند به اندازه مقدار آن مهم است: هر چیز شیرینی که در طول روز به‌صورت ریزه‌خواری خورده شود یعنی حمله اسیدی تازه.

Cleveland Clinic پوسیدگی را در پنج مرحله شرح می‌دهد. اول، از دست رفتن مواد معدنی: لکه‌های سفید گچی روی دندان. دوم، پوسیدگی مینا: لکه‌ها قهوه‌ای روشن می‌شوند. سوم، پوسیدگی عاج: با رسیدن پوسیدگی به لایه نرم زیر مینا که پر از مجاری رو به عصب است، حساسیت بیشتر و رنگ تیره‌تر می‌شود. چهارم، آسیب عصب: درد شروع می‌شود، ممکن است در لثه اطراف دندان قرمزی و تورم دیده شود و لکه‌ها قهوه‌ای تیره یا سیاه می‌شوند. پنجم، آبسه: در نوک ریشه چرک جمع می‌شود و درد ممکن است شدید شود و به فک و صورت انتشار یابد. Cleveland Clinic می‌نویسد در مرحله بسیار اولیه پوسیدگی برگشت‌پذیر است، اما این فقط پیش از رسیدن پوسیدگی به عاج ممکن است.

علائم بسته به مرحله تغییر می‌کنند و مهم‌ترین نکته این است که پوسیدگی اولیه علامتی ندارد. NHS می‌نویسد در پوسیدگی اولیه ممکن است هیچ نشانه‌ای نباشد و با پیشرفت آن ممکن است دندان‌درد، تیر کشیدن تیز هنگام خوردن یا نوشیدن چیزهای داغ، سرد یا شیرین، لکه‌های سفید، قهوه‌ای یا سیاه روی دندان و آبسه همراه با جمع شدن چرک دیده شود. دیر آمدن درد باعث می‌شود بسیاری از افراد دندان را نخستین بار پس از درگیر شدن عصب نزد دندان‌پزشک ببرند. حتی در دندانی که درد ندارد، ممکن است در عکس رادیولوژی پوسیدگی پیشرفته‌ای میان دو دندان پیدا شود.

پوسیدگی همه‌جا با یک سرعت پیش نمی‌رود. Cleveland Clinic سه نوع را از هم جدا می‌کند: پوسیدگی سطوح صاف که آهسته پیش می‌رود و با مراقبت خوب برگشت‌پذیر است؛ پوسیدگی‌ای که در شیارها و فرورفتگی‌های سطح جونده دندان‌های آسیاب شروع می‌شود، معمولاً در نوجوانی ظاهر می‌شود و سریع پیش می‌رود؛ و پوسیدگی ریشه که در سطح ریشه‌ای که در بزرگسالان دچار تحلیل لثه نمایان شده ایجاد می‌شود و هم پیشگیری و هم درمانش دشوار است. چون سطح ریشه نه با مینا بلکه با بافتی نرم‌تر پوشیده شده است، زودتر از اسید آسیب می‌بیند.

خطر برای همه یکسان نیست. Cleveland Clinic خشکی دهان، خوراکی‌های شیرین و نشاسته‌ای و ریزه‌خواری مکرر، سابقه پوسیدگی در خانواده، تحلیل لثه و پرتودرمانی‌ای را که در گذشته در ناحیه سر و گردن انجام شده در میان عوامل خطر می‌شمارد. چون بزاق مهم‌ترین سدی است که اسید را خنثی می‌کند و مواد معدنی را می‌رساند، در کسانی که داروهای خشک‌کننده دهان مصرف می‌کنند پوسیدگی ممکن است در مدتی کوتاه در چند دندان با هم شروع شود. لبه پرکردگی‌ها و روکش‌های قدیمی هم جایی است که پوسیدگی زیاد در آن دوباره شروع می‌شود.

در کودکان و بزرگسالان تصویر کمی متفاوت است. NIDCR در کودکان خردسال پوسیدگی زودهنگام کودکی و در بزرگسالان سالمند پوسیدگی سطوح ریشه‌ای را که با تحلیل لثه نمایان شده‌اند برجسته می‌کند. دندان‌های شیری جای دندان‌های دائمی را نگه می‌دارند و در جویدن و حرف زدن به کار می‌آیند؛ درد و آبسه دندان شیری پوسیده ممکن است تغذیه و خواب کودک را به هم بزند. در بزرگسالان مشکل اغلب زیر پرکردگی‌های قدیمی، لبه بریج‌ها و سطوح ریشه است.

پوسیدگی درمان‌نشده به کجا می‌رسد؟ وقتی پوسیدگی به عصب برسد، دندان ملتهب می‌شود، عصب ممکن است بمیرد و در نوک ریشه آبسه ایجاد شود. Cleveland Clinic می‌نویسد پوسیدگی‌های کوچکی که درمان نشوند با گذشت زمان به پوسیدگی‌های بزرگ تبدیل می‌شوند و ممکن است به عفونت و از دست رفتن دندان بینجامند. اینکه پس از از دست رفتن دندان جای خالی چگونه پر شود تصمیمی جداگانه است؛ در دهان‌هایی که چند دندان در یک دوره از دست رفته‌اند، این تصمیم از سطح تک‌تک دندان‌ها فراتر می‌رود و به برنامه‌ای برای کل دهان تبدیل می‌شود.

مرحله دقیق را معاینه و عکس رادیولوژی تعیین می‌کند. فهرست اول نشانه‌هایی است که مطرح می‌کنند پوسیدگی هنوز سطحی است یا با پرکردگی حل‌شدنی است؛ فهرست دوم نشانه‌هایی که درگیر شدن عصب یا استخوان را مطرح می‌کنند و نباید برایشان صبر کرد.

ترتیب با رد کردن وضعیت اورژانسی شروع می‌شود، سپس جا و عمق پوسیدگی را مشخص می‌کند و با کمترین کار، طولانی‌ترین عمر را هدف می‌گیرد.

1. 1

   ابتدا نشانه‌های اورژانسی

   اگر تورمی در صورت یا گردن که به‌سرعت بیشتر می‌شود یا مشکل در نفس کشیدن یا بلعیدن وجود داشته باشد، ارزیابی در اورژانس انجام می‌شود. اگر تورم گونه همراه با تب باشد، همان روز نزد دندان‌پزشک می‌روید.

2. 2

   معاینه و عکس رادیولوژی

   دندان‌ها خشک و بررسی می‌شوند؛ به دنبال لکه‌های سفید، تغییر رنگ و نواحی نرم‌شده گشته می‌شود. پوسیدگی‌های میان دو دندان و زیر پرکردگی‌های قدیمی اغلب فقط در عکس رادیولوژی دیده می‌شوند.

3. 3

   فلوراید در مرحله لکه سفید

   NHS می‌نویسد پوسیدگی اولیه با دهان‌شویه فلورایددار یا وارنیشی که دندان‌پزشک توصیه می‌کند برگشت‌پذیر است. در این مرحله هدف سوراخ کردن دندان نیست، متوقف کردن از دست رفتن مواد معدنی است.

4. 4

   اگر حفره ایجاد شده، پرکردگی

   بافت پوسیده برداشته می‌شود و حفره با ماده پرکردگی بسته می‌شود. NIDCR می‌نویسد پوسیدگی‌هایی که در دندان ایجاد شده‌اند بیشتر از همه با پرکردگی درمان می‌شوند. اگر حفره بسیار پهن باشد، ممکن است پرکردگی قطعه‌ای یا روکش لازم شود.

5. 5

   اگر به عصب رسیده، عصب‌کشی

   NHS می‌نویسد در پوسیدگی پیشرفته ممکن است عصب‌کشی لازم شود. بافت عصبی ملتهب پاک می‌شود و کانال‌ها پر می‌شوند؛ دندان پس از آن اغلب با پوشاندن کاسپ‌ها محافظت می‌شود.

6. 6

   اگر نجات‌پذیر نیست، کشیدن

   اگر پوسیدگی تا عمق ریشه رفته باشد یا بافت دندانی باقی‌مانده کمتر از آن باشد که ترمیمی را تحمل کند، دندان کشیده می‌شود. جای دندان کشیده‌شده جداگانه برنامه‌ریزی می‌شود.

7. 7

   پیشگیری از پوسیدگی تازه

   پوسیدگی درمان‌شده اگر علتش از میان نرفته باشد، در دندان‌های دیگر یا در لبه پرکردگی دوباره شروع می‌شود. دفعات مصرف قند، خشکی دهان و عادت مسواک زدن باید در همان نوبت بررسی شود.

اینکه برای یک دندان کدام درمان انتخاب شود را عمق پوسیدگی، وضعیت عصب و بافت دندانی سالم باقی‌مانده تعیین می‌کند. درمان‌های تک‌دندان را دندان‌پزشک خودتان برنامه‌ریزی می‌کند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی است که در این زمینه زیاد دیده می‌شود، همراه با بهای آن‌ها.

ماندگاری درمان پوسیدگی به از میان رفتن علت آن بستگی دارد. روند زیر سیر معمول پس از درمان و توصیه‌های پیشگیری است.

1. روزهای پس از پرکردن

   ممکن است حساسیت خفیفی به سرما و گاز گرفتن باشد و انتظار می‌رود طی چند روز کم شود. اگر هنگام گاز گرفتن دندان پرشده زودتر می‌خورد، درخواست کنترل کنید.

2. مراقبت روزانه

   سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار ۱۰۰۰–۱۵۰۰ ppm مسواک بزنید. NHS توصیه می‌کند فاصله میان دندان‌ها هم هر روز تمیز شود و خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین محدود شوند.

3. در کودکان

   NHS توصیه می‌کند به محض درآمدن نخستین دندان شیری مسواک زدن شروع شود، تا ۳ سالگی از خمیردندان دست‌کم ۱۰۰۰ ppm فقط به اندازه یک لایه نازک و در ۳–۶ سالگی از خمیردندان ۱۰۰۰–۱۵۰۰ ppm به اندازه یک دانه نخود استفاده شود؛ و از ۳ سالگی دست‌کم سالی دو بار وارنیش فلوراید زده شود.

4. معاینه منظم

   NHS حتی اگر مشکلی نباشد معاینه منظم را توصیه می‌کند. فاصله معاینه‌ها را بر اساس خطر پوسیدگی خود با دندان‌پزشکتان تعیین کنید؛ اگر خشکی دهان یا سابقه پوسیدگی مکرر دارید، این فاصله ممکن است کوتاه‌تر شود.

درمان پوسیدگی بسته به مرحله ممکن است دامنه‌های بسیار متفاوتی داشته باشد؛ ما در اینجا عددی نمی‌دهیم. اقلام اصلی که دامنه کار را تعیین می‌کنند این‌هاست:

مرحله پوسیدگی

در لکه سفید فلوراید، اگر حفره ایجاد شده پرکردگی و اگر به عصب رسیده عصب‌کشی و اغلب روکش لازم است؛ هر پله دامنه کار را بزرگ‌تر می‌کند.

تعداد دندان‌های پوسیده

پوسیدگی در یک دندان و پوسیدگی هم‌زمان در چند دندان، برنامه‌ریزی و تعداد نوبت متفاوتی لازم دارند.

جای پوسیدگی

پوسیدگی‌های زیر پرکردگی قدیمی، در لبه بریج یا در سطح ریشه ممکن است پیچیده‌تر باشند.

جای خالی پس از کشیدن

پر کردن جای دندانی که نجات‌پذیر نبوده، برنامه و بودجه جداگانه‌ای است.