التهاب لثه (ژنژیویت): چرا پیش می‌آید و چگونه برمی‌گردد؟

نام پزشکی التهاب لثه ژنژیویت است. لثهٔ سالم صورتی کم‌رنگ و سفت است و فضای مثلثی میان دندان‌ها را پر می‌کند؛ با فشار دادن از آن خون یا چرک بیرون نمی‌آید. در ژنژیویت نواری قرمز در امتداد لبهٔ لثه پدید می‌آید، مثلث‌های لثهٔ میان دندان‌ها متورم می‌شوند و با کوچک‌ترین تماس خونریزی رخ می‌دهد. به گفتهٔ MSD Manuals معمولاً دردی در کار نیست. بی‌صدا بودن همین نشانه دلیل آن است که بیشتر افراد خونریزی را عادی می‌پندارند.

علت تقریباً همهٔ ژنژیویت‌ها پلاک است: لایهٔ نرم باکتریایی که هر روز از نو به سطح دندان می‌چسبد. تا وقتی پلاک در لبهٔ لثه بماند، بافت واکنش نشان می‌دهد. وقتی با مواد معدنی بزاق سفت شود و به جرم تبدیل شود، دیگر با مسواک پاک نمی‌شود و التهاب را پیوسته تغذیه می‌کند. دندان‌های نامرتب، پرکردگی یا روکش با لبهٔ بیرون‌زده، غذایی که میان دندان‌ها گیر می‌کند و خشکی دهان جمع شدن پلاک را آسان‌تر می‌کنند.

وضعیت‌هایی هم هستند که التهاب ناشی از پلاک را بزرگ‌تر می‌کنند. بلوغ، دورهٔ قاعدگی، بارداری، یائسگی و روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری ممکن است باعث شوند لثه به همان پلاک واکنش شدیدتری نشان دهد. دیابت، برخی بیماری‌های خون و برخی داروها هم وضعیت را تغییر می‌دهند. این‌ها بیشتر وقت‌ها نه به‌تنهایی، بلکه با آشکارتر کردن التهاب پلاکی موجود اثر می‌گذارند.

اینکه ژنژیویت چگونه تعریف می‌شود هم مهم است. در کار طبقه‌بندی بین‌المللی سال ۲۰۱۷، اگر نسبت نقاطی که در اندازه‌گیری با سوند خونریزی می‌کنند ۱۰ درصد یا بیشتر باشد، فرد «مورد ژنژیویت» به شمار می‌آید. اگر این نسبت میان ۱۰ تا ۳۰ درصد باشد ژنژیویت موضعی و اگر بیش از ۳۰ درصد باشد ژنژیویت گسترده نامیده می‌شود. خونریزی در یکی دو نقطه به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست؛ پزشک با اندازه‌گیری آن در کل دهان تصمیم می‌گیرد.

آنچه ژنژیویت را از پریودنتیت جدا می‌کند این است که آیا بافتی که دندان را به استخوان وصل می‌کند و خود استخوان از دست رفته‌اند یا نه. در ژنژیویت این اتصال سر جایش است. در پریودنتیت التهاب به عمق می‌رسد، لثه از ریشه جدا می‌شود، پاکت پدید می‌آید و استخوان تحلیل می‌رود. MSD Manuals می‌نویسد ژنژیویت ممکن است خودبه‌خود بهتر شود، سال‌ها سطحی بماند یا گاهی به پریودنتیت برسد. از پیش نمی‌توان دانست در چه کسی پیشرفت می‌کند؛ به همین دلیل ژنژیویت وضعیتی برای صبر کردن نیست، برای اصلاح کردن است.

در دهانی که پیش‌تر پریودنتیت گرفته و درمان شده هم ممکن است ژنژیویت باشد. در این حالت تحلیل استخوان به گذشته تعلق دارد، اما التهاب کنونی باز هم فقط در لثه است. تمایز با اندازه‌گیری پاکت و عکس رادیولوژی گذاشته می‌شود.

ژنژیویت مسری نیست، اما از تعادل باکتری‌های دهان جدا نیست. راه‌حل پایدار بیش از آنکه یک بار از التهاب گذشتن باشد، برقرار کردن روالی است که در آن پلاک هر روز از نو برداشته شود. ناپدید شدن التهاب ظرف چند هفته رخ می‌دهد؛ نگه داشتن آن روال اما عادتی برای همهٔ عمر است.

تمایز قطعی با معاینه، اندازه‌گیری پاکت و در صورت نیاز عکس رادیولوژی گذاشته می‌شود. نشانه‌های زیر کمک می‌کنند بفهمید به کدام سو باید نگاه کنید.

درمان ژنژیویت دو پایه دارد: تمیز کردنی که پزشک انجام می‌دهد و تمیز کردنی که شما هر روز انجام می‌دهید. یکی بدون دیگری نتیجهٔ پایدار نمی‌دهد.

1. 1

   معاینه و اندازه‌گیری

   پزشک لثهٔ شما را بررسی می‌کند، در صورت نیاز عمق پاکت را اندازه می‌گیرد و به عکس رادیولوژی نگاه می‌کند. هدف این است که روشن شود التهاب فقط در لثه مانده یا به استخوان رسیده است. این تمایز دامنهٔ درمان را تغییر می‌دهد.

2. 2

   تمیز کردن جرم و پلاک

   جرم سفت‌شده با ابزار دستی یا سر اولتراسونیک تمیز می‌شود. MSD Manuals بیان می‌کند ژنژیویت ساده با مراقبت درست از دهان و تمیز کردن حرفه‌ای مهار می‌شود. خونریزی در حین تمیز کردن عادی است.

3. 3

   اصلاح علت‌هایی که پلاک را نگه می‌دارند

   اگر پرکردگی با لبهٔ بیرون‌زده، روکشی که با دندان جفت نیست یا نقطهٔ تماسی که غذا در آن گیر می‌کند هست، اصلاح می‌شود. اگر این‌ها بمانند، التهاب در همان ناحیه برمی‌گردد.

4. 4

   نشان دادن روش تمیز کردن مناسب شما

   اینکه مسواک چگونه روی لبهٔ لثه گذاشته شود و کدام مسواک بین‌دندانی با کدام فاصله جور است، باید در معاینه نشان داده شود. مسواک بین‌دندانی‌ای که اندازه‌اش درست انتخاب نشود، یا کاری نمی‌کند یا لثه را زخمی می‌کند.

5. 5

   معاینهٔ پیگیری

   چند هفته بعد لثه دوباره ارزیابی می‌شود. اگر خونریزی همچنان ادامه دارد، یا ناحیه‌ای هست که تمیز کردن به آن نمی‌رسد یا مشکل از ژنژیویت فراتر رفته است. در این حالت دربارهٔ تمیز کردن عمیق‌تر صحبت می‌شود.

بیشتر مقایسه‌های زیر از مرورهای Cochrane می‌آیند؛ قدرت شواهد از وسیله‌ای به وسیلهٔ دیگر فرق می‌کند.

برنگشتن ژنژیویت بیشتر وقت‌ها به خاطر وسیلهٔ نادرست یا انتظار نادرست است.

روند زیر چارچوبی کلی است. اینکه التهاب در چه مدت برطرف شود به مقدار جرم و میزان منظم بودن مراقبت در خانه بستگی دارد.

1. روزهای اول پس از تمیز کردن

   ممکن است لثه‌ها حساس باشند و به سرما حساسیت پیدا شود. در جاهایی که جرم برداشته شده ممکن است حس کنید فاصلهٔ دندان‌ها باز شده؛ این فضا جایی است که پیش‌تر جرم پرش کرده بود.

2. هفته‌های اول

   با مسواک زدن منظم و تمیز کردن فاصلهٔ میان دندان‌ها، خونریزی رفته‌رفته کم می‌شود، تورم می‌خوابد و رنگ از قرمز تیره به صورتی برمی‌گردد. خونریزی روزهای اول در تمیز کردن میان دندان‌ها التهاب آن ناحیه را نشان می‌دهد و با ادامهٔ کار کم می‌شود.

3. نوبت پیگیری

   پزشک نقاط خونریز را دوباره ارزیابی می‌کند. اگر خونریزی ادامه دارد، نواحی دور از دسترس یا پاکت عمیق بررسی می‌شوند.

4. در بلندمدت

   MSD Manuals برای افراد سالم تمیز کردن حرفه‌ای را هر شش ماه تا یک سال یک بار پیشنهاد می‌کند؛ در کسانی که بیماری عمومی‌ای دارند که آنان را مستعد ژنژیویت می‌کند، این فاصله ممکن است کوتاه‌تر باشد. فاصله را پزشک شما تعیین می‌کند.

درمان ژنژیویت معمولاً کاری محدود است؛ دامنهٔ آن بسته به این عوامل تغییر می‌کند.

مقدار جرم

جرمی که کم جمع شده در یک جلسه برداشته می‌شود؛ جرمی که سال‌ها جمع شده ممکن است چند جلسه لازم داشته باشد.

ژنژیویت یا پریودنتیت

اگر اندازه‌گیری پاکت تحلیل استخوان نشان دهد، درمان به تمیز کردن داخل پاکت می‌رسد؛ این کاری متفاوت و گسترده‌تر است.

پرکردگی یا روکشی که باید اصلاح شود

اگر لبه‌های بیرون‌زده‌ای هست که پلاک را نگه می‌دارند، نو کردن آن‌ها قلمی جداگانه است.

فاصلهٔ معاینه‌ها

برای افرادی که زمینه دارند، مراقبت مکررتری برنامه‌ریزی می‌شود.