جرم دندان چرا تشکیل می‌شود و آیا جرم‌گیری به دندان‌ها آسیب می‌زند؟

هر روز لایه‌ای نازک و چسبناک روی دندان‌هایتان تشکیل می‌شود؛ به آن پلاک می‌گویند و از باکتری، ذرات غذا و پروتئین‌های بزاق تشکیل شده است. اگر هر روز با مسواک و نخ دندان پاک نشود، پلاک ظرف چند روز با کلسیم و فسفات بزاق شروع به سفت شدن می‌کند. به پلاک سفت‌شده جرم دندان می‌گویند و دیگر با مسواک، نخ دندان یا دهان‌شویه پاک نمی‌شود؛ چون سطحش زبر است، پلاک تازه هم راحت‌تر به آن می‌چسبد.

در دندان‌هایی که مدت‌ها جرم‌گیری نشده‌اند، جرم فقط روی سطح نمی‌ماند و بین دندان‌ها و زیر لبه لثه هم جمع می‌شود. این رسوب ماه‌ها و گاهی سال‌ها همان‌جا می‌ماند و فاصله بین دندان‌ها را پر می‌کند؛ حتی اگر دندان کمی حرکت داشته باشد، با تکیه بر جرم ثابت به نظر می‌رسد. وقتی جرم‌گیری انجام می‌شود و جرم برداشته می‌شود، این پرکننده از بین می‌رود و وضع واقعی دندان، یعنی فاصله یا حرکتی که از قبل زیر آن وجود داشته، برای اولین بار حس می‌شود. بیماران این را این‌طور تعبیر می‌کنند که «جرم‌گیری دندانم را لق کرد»؛ اما جرم‌گیری لقی ایجاد نمی‌کند، فقط چیزی را که پنهان کرده بود نمایان می‌کند.

خونریزی و حساسیت در حین و بعد از جرم‌گیری طبیعی است. لثه چون مدت‌ها زیر جرم ملتهب بوده، از قبل حساس است؛ با برداشتن جرم، بخشی از سطح ریشه برای اولین بار نمایان می‌شود و این حساسیتی موقت به سرما و گرما ایجاد می‌کند. این حساسیت معمولاً ظرف چند روز، همزمان با سفت شدن لثه، کم می‌شود.

فاصله جرم‌گیری برای همه یکسان نیست. برای بیماری که لثه سالمی دارد و مرتب مسواک می‌زند، سالی یک بار ممکن است کافی باشد؛ برای بیماری که سابقه بیماری لثه دارد، سیگار می‌کشد یا بزاقش مستعد تشکیل جرم است، این فاصله ممکن است به سه چهار ماه برسد. آنچه فاصله درست را تعیین می‌کند تقویم نیست، بلکه مقدار رسوبی است که در معاینه قبلی دیده شده و واکنش لثه است.

دست بردن در خانه با ابزارهای جرم‌تراشی که در اینترنت دیده می‌شوند توصیه نمی‌شود. این ابزارها به زیر لبه لثه، یعنی جایی که جرم اصلی جمع می‌شود و شما آن را نمی‌بینید، نمی‌رسند؛ فقط جرم سطح پیدا را می‌تراشند و معمولاً مینا را هم خط می‌اندازند. سطح خط‌افتاده به زمینه‌ای تبدیل می‌شود که پلاک تازه سریع‌تر به آن می‌چسبد؛ یعنی نتیجه، پاک شدن جرم نیست بلکه برگشتن سریع‌تر آن است. فشار محکم روی لبه لثه هم می‌تواند باعث تحلیل دائمی بافت شود.

جرمی که برداشته نشود، با باکتری‌هایی که روی خود نگه می‌دارد، مدام لثه را تحریک می‌کند. ابتدا التهاب لثه پیدا می‌شود؛ این مرحله برگشت‌پذیر است. هرچه زمان بیشتری بدون جرم‌گیری بگذرد، التهاب به استخوان می‌رسد و به پریودنتیت تبدیل می‌شود؛ در این مرحله استخوان از دست‌رفته برنمی‌گردد. جرم دندان تنها علت بیماری لثه نیست، اما بزرگ‌ترین محرک آن است.

روی ایمپلنت‌ها هم پلاک و جرم جمع می‌شود؛ جنس متفاوت است اما سازوکار یکی است. ساختار رگ‌های خونی بافت اطراف ایمپلنت از دندان طبیعی محدودتر است، به همین دلیل التهابی که اطراف ایمپلنت شروع شود می‌تواند سریع‌تر پیش برود. برای کسانی که ایمپلنت دارند، جرم‌گیری حرفه‌ای منظم کم‌اهمیت‌تر از دندان‌های طبیعی نیست و دست‌کم به همان اندازه مهم است.

فهرست زیر نشان می‌دهد آنچه بعد از جرم‌گیری حس می‌کنید نتیجه‌ای قابل انتظار است یا وضعیتی که باید جداگانه بررسی شود.

جایی که باید بروید دندان‌پزشک شماست یا بهداشتکار دهان و دندانی که زیر نظر دندان‌پزشک کار می‌کند؛ این صفحه جای او را نمی‌گیرد. ترتیب زیر نشان می‌دهد در یک نوبت جرم‌گیری چه اتفاقی می‌افتد.

1. 1

   معاینه و اندازه‌گیری پاکت لثه

   ثبت می‌شود که جرم کجا و چقدر جمع شده و عمق پاکت‌های لثه چقدر است. این اندازه‌گیری تعیین می‌کند جرم‌گیری در یک جلسه انجام شود یا در مرحله‌ای جداگانه که به داخل پاکت می‌رود.

2. 2

   جرم‌گیری سطح بالایی

   با سر اولتراسونیک جرم پیدای بالای لبه لثه برداشته می‌شود. لرزش جرم را می‌شکند و آب هم خنک می‌کند و هم ذرات را می‌شوید.

3. 3

   زیر لبه لثه

   اگر در پاکت‌ها هم جرم باشد، جرم‌گیری تا زیر لبه لثه و سطح ریشه پیش می‌رود. در پاکت‌های عمیق این کار با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.

4. 4

   پالیش

   سطح صاف می‌شود؛ پلاک تازه روی سطح صاف کندتر می‌چسبد.

5. 5

   دستورهای مراقبتی و نوبت کنترل

   روش مسواک زدن و نخ دندان مرور می‌شود و زمان کنترل بعدی گفته می‌شود. این فاصله برای همه یکسان نیست.

این‌ها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه قدم‌هایی هستند که بسته به وضعیت انجام می‌شوند.

هدف ترساندن شما از جرم‌گیری نیست، بلکه نشان دادن هزینه عقب انداختن آن است.

روند زیر برای جرم‌گیری استاندارد است؛ اگر تمیز کردن داخل پاکت هم انجام شده باشد، دوره حساسیت ممکن است کمی طولانی‌تر باشد.

1. چند روز اول

   حساسیت لثه، حساسیت موقت به سرما و گرما و خونریزی خفیف طبیعی است. مسواک زدن را کنار نگذارید؛ ناحیه را با مسواک نرم و به آرامی تمیز کنید.

2. یک هفته

   خونریزی تا حد زیادی قطع می‌شود و رنگ لثه از قرمز تیره به صورتی کم‌رنگ برمی‌گردد. حس فاصله بین دندان‌ها ممکن است در این دوره هم ادامه داشته باشد؛ این موقت است.

3. دو تا چهار هفته

   لثه کاملاً سفت می‌شود و حس فاصله‌ای که جرم پر کرده بود تا حد زیادی کم می‌شود. اگر هنوز لقی آشکاری هست، مسئله به جرم‌گیری مربوط نیست، به استخوان باقی‌مانده مربوط است.

4. کنترل بعدی

   در فاصله‌ای که دندان‌پزشک تعیین کرده، رسوب تازه بررسی می‌شود. رعایت این فاصله مؤثرترین قدم برای جلوگیری از دردسر دوباره جرم است.

در اینجا رقم واحدی نمی‌دهیم، چون جرم‌گیری ساده سطح بالایی و جرم‌گیری‌ای که به داخل پاکت می‌رود کارهای متفاوتی هستند. عوامل:

مقدار و عمق رسوب

اینکه جرم فقط روی سطح پیداست یا زیر لبه لثه، زمان و روش کار را تعیین می‌کند.

تعداد جلسات

در رسوب پیشرفته، جرم‌گیری ممکن است نه در یک جلسه بلکه در چند نوبت انجام شود.

نیاز یا عدم نیاز به بی‌حسی موضعی

در تمیز کردن داخل پاکت ممکن است بی‌حسی موضعی لازم شود؛ در جرم‌گیری سطح بالایی معمولاً لازم نیست.

تعداد دفعات کنترل

برای بیمارانی که کنترل مکرر لازم دارند، مجموع سالانه با فاصله استاندارد متفاوت حساب می‌شود.