پس از داروی فشار خون یا صرع لثه‌ام بزرگ شده است: چه کنم؟

رشد لثهٔ ناشی از دارو با انباشته شدن رشته‌های ساختاری به نام کلاژن در بافت همبند لثه پدید می‌آید. در زبان پزشکی به آن «رشد لثهٔ ناشی از دارو» یا «هیپرپلازی لثه» می‌گویند. تومور یا عفونت نیست؛ واکنش جانبی بافت به یک دارو است.

سه گروه دارویی برجسته‌اند. نخست مسدودکننده‌های کانال کلسیم: نیفدیپین، آملودیپین، دیلتیازم، وراپامیل و فلودیپین که برای فشار خون و درد قفسهٔ سینه (آنژین) به کار می‌روند در این گروه‌اند. دوم فنی‌توئین، داروی صرع. سوم سیکلوسپورین که پس از پیوند عضو و در برخی بیماری‌های ایمنی مصرف می‌شود. تاکرولیموس از همین گروه هم می‌تواند رشد ایجاد کند، اما کمتر و خفیف‌تر.

سازوکار کاملاً روشن نشده است؛ یک مقالهٔ مروری برای همهٔ این داروها توضیح مشترکی پیشنهاد می‌کند، اما این هنوز اثبات نشده و یک فرضیه است. همهٔ این داروها بر عبور یون‌ها از غشای سلول اثر می‌گذارند. ورود اسید فولیک به سلول‌های لثه کم می‌شود و آنزیمی که کلاژن را تجزیه می‌کند به اندازهٔ کافی فعال نمی‌شود. در نتیجه بافت به ساختن کلاژن ادامه می‌دهد اما کلاژن کهنه را از بین نمی‌برد؛ لثه ضخیم می‌شود.

در همه رخ نمی‌دهد. از دو نفری که یک دارو را با یک دوز مصرف می‌کنند، لثهٔ یکی بزرگ می‌شود و در دیگری هیچ تغییری پیدا نمی‌شود. عوامل خطری که در مقالات مروری برشمرده‌اند: زمینهٔ ژنتیکی، جنس مرد، سن کم، دوز بالا، مصرف هم‌زمان بیش از یک داروی محرک و از همه مهم‌تر پلاک باکتریایی روی سطح دندان و التهاب لثه. پلاک عاملی است که هم در شروع رشد و هم در شدت آن بیشترین سهم را دارد و شما می‌توانید تغییرش دهید.

فراوانی از پژوهشی به پژوهش دیگر بسیار فرق می‌کند. یک مقالهٔ مروری در حدود نیمی از مصرف‌کنندگان فنی‌توئین، نیفدیپین و سیکلوسپورین رشد را گزارش می‌کند؛ دامنهٔ اعلام‌شده برای مسدودکننده‌های کانال کلسیم به‌طور کلی ۱۰ تا ۲۰ درصد و برای نیفدیپین ۱۵ تا ۸۵ درصد است. در پژوهشی در ترکیه روی ۱۳۱ بیمار که دست‌کم دو سال داروی فشار خون مصرف می‌کردند، رشد در گروه آملودیپین ۳۱٫۸ درصد، در گروه لرکانیدیپین ۱۳٫۳ درصد و در گروه بنیدیپین ۷٫۱ درصد دیده شد. در همین پژوهش تفاوت کلی میان گروه‌های دارویی از نظر آماری معنادار نبود، اما میان دوز آملودیپین و رشد رابطه یافت شد. این اعداد کوچک‌اند و از گروه‌های متفاوت می‌آیند؛ خطر شخص شما را نشان نمی‌دهند، نشان می‌دهند این مشکل کمیاب نیست.

در افرادی که پیوند عضو داشته‌اند دو گروه ممکن است با هم جمع شوند: هم سیکلوسپورین و هم مسدودکنندهٔ کانال کلسیم برای فشار خون. در یک مقالهٔ مروری آمده است که این ترکیب خطر رشد را نسبت به سیکلوسپورین به‌تنهایی تقریباً دو برابر می‌کند (۵۱٫۹ درصد در برابر ۲۵ درصد).

رشد به‌خودی‌خود درد ندارد، اما پیامدهایی دارد. لثهٔ ضخیم‌شده روی سطح دندان پاکت کاذبی می‌سازد؛ مسواک به آن نمی‌رسد، پلاک جمع می‌شود و التهاب رشد را باز هم بیشتر می‌کند. در موارد پیشرفته حرف زدن، جویدن و تمیز کردن دهان دشوار می‌شود؛ مقالات مروری وضعیت‌هایی را گزارش می‌کنند که تا درد و از دست رفتن دندان پیش رفته‌اند.

تمایز قطعی را دندان‌پزشک با معاینه و در صورت نیاز با نمونه‌برداری از بافت می‌گذارد. نشانه‌های زیر کمک می‌کنند بفهمید به کدام سو باید نگاه کرد. اگر یکی از نشانه‌های فهرست دوم را دارید، معطل نکنید.

درمان رشد ناشی از دارو همکاری دو پزشک را لازم دارد: دندان‌پزشک و پزشکی که دارو را تجویز کرده است (متخصص قلب، متخصص مغز و اعصاب، متخصص کلیه یا تیم پیوند). ترتیب زیر برای گرفتن بیشترین نتیجه با کمترین مداخله چیده شده است.

1. 1

   فهرست کامل داروها را همراه ببرید

   نام و دوز همهٔ داروهایی را که مصرف می‌کنید بنویسید و اضافه کنید از چه زمانی مصرفشان می‌کنید. داروی فشار خون، داروی صرع، داروی پیوند و داروی ادرارآور به‌ویژه مهم‌اند. اینکه رشد چه مدت پس از شروع دارو دیده شده به تشخیص کمک می‌کند.

2. 2

   معاینهٔ دندان‌پزشکی و تشخیص افتراقی

   پزشک به پراکندگی، رنگ و قوام رشد نگاه می‌کند؛ عمق پاکت را اندازه می‌گیرد و در صورت نیاز عکس رادیولوژی می‌گیرد. اگر بافتی غیرمعمول، یک‌طرفه یا سریع‌الرشد هست، ممکن است نمونه برداشته شود. اگر به بیماری خون شک باشد، شمارش خون درخواست می‌شود.

3. 3

   تمیز کردن پلاک و جرم

   نخستین و مؤثرترین قدم درمان. جرم و پلاک تمیز می‌شوند و در صورت نیاز کار تا داخل پاکت پیش می‌رود. چون بخشی از رشد از التهاب می‌آید، تنها با همین قدم هم بافت آشکارا نازک‌تر می‌شود. مسواک زدن و تمیز کردن فاصلهٔ میان دندان‌ها در همین مرحله به شما آموزش داده می‌شود.

4. 4

   گفت‌وگو با پزشکی که دارو را تجویز کرده

   از دندان‌پزشک یادداشت کوتاهی بگیرید: بنویسد به کدام دارو مشکوک است و رشد در چه درجه‌ای است. پزشک شما ممکن است رفتن به گزینه‌ای با همان هدف و گرایش کمتر به ایجاد رشد، یا کم کردن دوز را بررسی کند. این تصمیم تماماً با اوست؛ خطر فشار خون، تشنج یا پس زدن عضو پیش از لثه می‌آید.

5. 5

   پیگیری پس از تغییر

   در یک مقالهٔ مروری آمده است که وقتی دارو عوض شود و پلاک مهار شود، بهبود کامل را می‌توان ظرف ۱ تا ۸ هفته انتظار داشت. در یک گزارش کوچک چهاربیماره که از سیکلوسپورین به تاکرولیموس رفتند، در هر چهار نفر پسرفت آشکار رخ داد، اما تنها در یک نفر بهبود کامل دیده شد. یعنی تغییر دارو بیشتر وقت‌ها کافی است، نه همیشه.

6. 6

   جراحی برای بافت باقی‌مانده

   اگر پس از تمیز کردن و تغییر دارو همچنان بافت اضافه‌ای هست که مانع تمیز کردن می‌شود یا ظاهر را خراب می‌کند، برش لثه (ژنژیوکتومی) یا جراحی فلپ انجام می‌شود. در افرادی که دارو را ادامه می‌دهند، رشد پس از جراحی ممکن است برگردد؛ به همین دلیل جراحی معمولاً قدم آخر است.

این گزینه‌ها رقیب هم نیستند و معمولاً به ترتیب انجام می‌شوند. اینکه در کدام بایستیم را درجهٔ رشد و امکان تغییر دارو تعیین می‌کند.

در رشد ناشی از دارو، پرهزینه‌ترین اشتباه‌ها از آنجا می‌آیند که تصمیم‌های مربوط به دارو را فرد نادرستی می‌گیرد.

روند زیر چارچوبی کلی برای مسیری است که با تمیز کردن شروع می‌شود و در صورت نیاز تا تغییر دارو و جراحی پیش می‌رود. زمان‌ها از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.

1. روزهای پس از تمیز کردن

   لثه ممکن است حساس باشد و خونریزی هنگام مسواک زدن در روزهای اول بیشتر به نظر برسد. با نازک شدن بافت ملتهب، خونریزی کم می‌شود.

2. هفته‌های اول

   بخشی از رشد که به التهاب مربوط است برمی‌گردد و لثه سفت‌تر می‌شود. اما بخش فیبروز، یعنی بخش سفت و رشته‌ای، با تمیز کردن چندان تغییر نمی‌کند. رشدهای ناشی از فنی‌توئین و نیفدیپین گرایش دارند رشته‌ای‌تر باشند و رشدهای ناشی از سیکلوسپورین ملتهب‌تر.

3. ۱–۸ هفته پس از تغییر دارو

   اگر پزشک شما دارو را تغییر داده و مهار پلاک خوب است، پسرفت آشکار در این بازه انتظار می‌رود. پسرفت ممکن است آهسته یا ناقص بماند.

4. بهبود پس از جراحی

   اگر برش انجام شده باشد، سطح ظرف چند هفته بسته می‌شود. اگر دارو ادامه یابد، از این دوره به بعد معاینهٔ منظم تنها راه پیدا کردن زودهنگام عود است.

در رشد ناشی از دارو یک کار واحد وجود ندارد؛ دامنهٔ درمان بسته به عوامل زیر تغییر می‌کند.

گستردگی رشد

رشدی که میان چند دندان محدود مانده با رشدی که هر دو فک را کامل فراگرفته، درمان یکسانی ندارند.

میزان التهاب و جرم

هرچه جرم و عمق پاکت بیشتر باشد، تمیز کردن به چند جلسه و تمیز کردن داخل پاکت گسترش می‌یابد.

امکان تغییر دارو

اگر بتوان دارو را تغییر داد، بیشتر وقت‌ها جراحی لازم نمی‌شود؛ اگر نتوان، مراقبت مکررتر و کارهای تکرارشونده به حساب می‌آیند.

نیاز به جراحی و روش آن

تیغ جراحی، لیزر یا جراحی فلپ؛ اینکه چند ناحیه انجام شود و به چند جلسه تقسیم شود، دامنه را تعیین می‌کند.