پرش عضلات صورت: کی بی‌خطر است و کی اسپاسم همی‌فاسیال است؟

پرش انقباض غیرارادی یک عضله یا گروهی از رشته‌های عضلانی است. Cleveland Clinic پرش‌های اطراف چشم و صورت را به چهار نوع تقسیم می‌کند. شایع‌ترین آن‌ها میوکیمی است: ضربان‌های کوچک، آهسته و منظم، به‌ویژه در پلک پایین؛ معمولاً کوتاه است. فاسیکولاسیون مانند جهشی کوتاه و سریع در پلک یا اطراف چشم حس می‌شود و زود برطرف می‌شود. در بلفارواسپاسم پلک‌ها آن‌قدر قوی منقبض می‌شوند که فرد را به پلک زدن یا بستن چشم وادار می‌کنند؛ ممکن است در یک چشم یا هر دو چشم با هم باشد. اما اسپاسم همی‌فاسیال فقط عضلات یک طرف صورت را درگیر می‌کند، معمولاً در پلک شروع می‌شود و به مرور به تمام آن طرف می‌رسد.

عامل‌های محرک پرش بی‌خطر بیشتر وقت‌ها از زندگی روزمره‌اند. Cleveland Clinic استرس و اضطراب، بی‌خوابی، محرک‌هایی مانند کافئین و نیکوتین، عارضه جانبی داروها، رفتن ناگهانی از تاریکی به نور شدید، خستگی چشم و خستگی جسمی زیاد را در میان شایع‌ترین علت‌ها می‌شمارد؛ می‌نویسد که اغلب چند مورد از این‌ها با هم نقش دارند و شایع‌ترین انواع پرش بی‌خطرند و خودبه‌خود برطرف می‌شوند. اگر پس از شروع داروی تازه‌ای پرش بیشتر شده، توصیه می‌شود این را به پزشکتان بگویید.

تفکیک ساده‌ای هست که در خانه می‌توانید انجام دهید: یک هفته پرش را زیر نظر بگیرید و به این پرسش‌ها پاسخ دهید. آیا فقط در پلک است، یا گونه یا گوشه دهان هم با آن منقبض می‌شود؟ در یک طرف است یا در هر دو چشم با هم؟ آیا همسرتان هنگام خواب در صورتتان انقباض دیده است؟ در روزهایی که کافئین را کم کرده‌اید و خوب خوابیده‌اید کمتر می‌شود؟ پرشی که فقط در پلک است، می‌آید و می‌رود و با عامل محرک تغییر می‌کند با میوکیمی جور است. پرشی که به گونه و دهان می‌رسد، یک‌طرفه است و در خواب هم ادامه دارد با اسپاسم همی‌فاسیال جور است. اما انقباض‌های قوی‌ای که در اطراف چشم می‌مانند و چشم را به زور می‌بندند بلفارواسپاسم را به ذهن می‌آورند. یک ویدئوی یک‌دقیقه‌ای با تلفن تشخیص را برای پزشک بسیار آسان‌تر می‌کند.

علت اسپاسم همی‌فاسیال بیشتر وقت‌ها مکانیکی است. MSD Manuals این وضعیت را انقباض یک‌طرفه، بدون درد و هم‌زمان عضلات صورت به دلیل تحریک‌های غیرارادی تکرارشونده‌ای که از عصب صورت می‌آیند تعریف می‌کند و می‌نویسد که معمولاً از رگی ناشی می‌شود که مانند نبض با ضربان به عصب صورت فشار می‌آورد. انقباض‌ها بیشتر وقت‌ها در پلک شروع می‌شوند و سپس به گونه و دهان می‌رسند؛ در ابتدا گاه‌به‌گاه هستند اما به مرور ممکن است تقریباً پیوسته شوند. Cleveland Clinic می‌افزاید که این بیماری معمولاً بین دهه ۴۰ و ۶۰ زندگی شروع می‌شود، کم دیده می‌شود و در زنان دو برابر مردان شایع است.

Cleveland Clinic برخی جزئیات ویژه اسپاسم همی‌فاسیال را هم برمی‌شمارد: بسته شدن غیرارادی چشم، بالا رفتن غیرارادی ابرو، کشیده شدن دهان به یک طرف، صدای تق‌تق در گوش و ادامه انقباض‌ها در خواب. استرس، خستگی، غذا خوردن و اضطراب ممکن است نشانه‌ها را بیشتر کنند. اسپاسم‌ها درد ندارند؛ از این نظر با نورالژی تری‌ژمینال که دردی مانند شوک برقی در صورت ایجاد می‌کند فرق دارند. MSD بیان می‌کند که این دو بیماری سازوکار مشابهی از فشار رگ دارند و به همین دلیل برخی داروها و جراحی در هر دو به کار می‌روند.

کمتر پیش می‌آید که پرش پیامد بیماری دیگری باشد. Cleveland Clinic در میان علت‌های اسپاسم همی‌فاسیال ثانویه، آسیب‌های نزدیک عصب صورت، فلج بل، آسیب‌های ساقه مغز مانند ام‌اس یا سکته مغزی، مشکلات ساختاری مانند آنوریسم در رگ‌های مغز، عفونت گوش میانی و استخوان پشت گوش و تومورهای غده بزاقی جلوی گوش را می‌شمارد. به همین دلیل در اسپاسم همی‌فاسیال تصویربرداری تشدید مغناطیسی هم برای نشان دادن رگی که فشار می‌آورد و هم برای کنار گذاشتن این علت‌ها درخواست می‌شود. MSD می‌نویسد که تشنج‌های صرعی کانونی، بلفارواسپاسم و تیک‌ها هم ممکن است شبیه به نظر برسند و در تشخیص باید در نظر گرفته شوند.

حرکات غیرارادی پس از فلج بل وضعیت جداگانه‌ای است. MSD می‌نویسد که رشته‌های عصب صورت که در حال بهبودند ممکن است به سوی عضلات نادرست بروند و در نتیجه حرکات هم‌زمان ناخواسته (سین‌کینزی)، مانند جنبیدن گوشه دهان هنگام پلک زدن، یا اشک‌ریزش چشم هنگام غذا خوردن پیدا شود. این افراد ممکن است آن را پرش توصیف کنند. اگر در گذشته فلج صورت داشته‌اید، حتماً به پزشکتان بگویید.

بخشی که به دندان‌پزشک مربوط است عضلات فک است. اسپاسم نیمه‌جویدنی (همی‌ماستیکاتوری اسپاسم) بیماری کمیابی است که به‌جای عصب صورت به عصبی مربوط است که عضلات جویدن را به کار می‌اندازد: در عضلات بستن فک در یک طرف انقباض‌ها یا پرش‌های ناگهانی ایجاد می‌کند. در مروری که ۱۱۷ مورد را از ۵۷ نوشته گردآوری کرده، شایع‌ترین عضله درگیر عضله جونده (ماستر، ۹۷٫۴ درصد) و پس از آن عضله گیجگاهی (۴۷٫۹ درصد) بوده است؛ در بخشی از موارد سفت شدن پوست یا از دست رفتن بافت در نیمه صورت همراه بوده است. مرور همین نویسنده بیان می‌کند که بیشتر بیماران دچار این نوع اختلالات حرکتی ابتدا به دندان‌پزشک یا جراح دهان مراجعه می‌کنند و ممکن است تشخیص فشردن دندان یا اختلال مفصل فک بگیرند. در انقباض‌های فک که یک‌طرفه‌اند، مانند حمله می‌آیند و در خواب هم ادامه دارند، این احتمال باید به ذهن برسد.

هیچ‌یک از دو فهرست برای تشخیص نیست، برای این است که تصمیم بگیرید به پزشک بروید یا نه و با چه سرعتی. وضعیت‌های فهرست اول بیشتر وقت‌ها خودبه‌خود برطرف می‌شوند؛ اگر موردی از فهرست دوم دارید، به پزشک مراجعه کنید.

ترتیب آگاهانه از خطرناک‌ترین احتمال شروع می‌شود، سپس به شایع‌ترین و بی‌خطرترین علت‌ها و در پایان به ارزیابی پزشک می‌رسد.

1. 1

   نشانه‌های اورژانسی را بررسی کنید

   اگر همراه با پرش یک طرف صورت ناگهان افتاده، یا ضعف بازو، اختلال گفتار، تغییر هوشیاری یا رسیدن انقباض به بازو یا پا وجود دارد، با ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر در یک یا هر دو چشم از دست رفتن ناگهانی بینایی یا تاری وجود دارد، این هم ممکن است نشانه سکته مغزی باشد؛ با ۱۱۲ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید. حتی اگر نشانه‌ها در مدت کوتاهی برطرف شوند، همین راه درست است.

2. 2

   عامل‌های محرک را کم کنید

   یکی دو هفته کافئین و نیکوتین را کم کنید، نظم خوابتان را درست کنید و پشت صفحه نمایش به‌طور منظم استراحت کنید. Cleveland Clinic می‌نویسد که میوکیمی معمولاً با اصلاح این عامل‌های دخیل برطرف می‌شود.

3. 3

   مشاهده و ویدئو

   یادداشت کنید پرش کجا شروع می‌شود، به کجا می‌رسد، هر چند وقت یک بار پیش می‌آید و در خواب ادامه دارد یا نه. هنگام انقباض با تلفن ویدئوی کوتاهی بگیرید؛ ممکن است هنگام معاینه پرشی نباشد.

4. 4

   معاینه پزشک

   اگر پرش ادامه دارد، گسترش می‌یابد یا شما را نگران می‌کند، به پزشک خانواده یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. Cleveland Clinic می‌نویسد که در اسپاسم همی‌فاسیال پزشک معاینه بدنی و عصبی انجام می‌دهد و در صورت نیاز برای تشخیص، الکترومیوگرافی (EMG) را که فعالیت الکتریکی عضله را می‌سنجد درخواست می‌کند.

5. 5

   تصویربرداری تشدید مغناطیسی

   در اسپاسم همی‌فاسیال، تصویربرداری تشدید مغناطیسی مغز هم برای نشان دادن رگی که به عصب صورت فشار می‌آورد و هم برای کنار گذاشتن علت‌های ثانویه مانند تومور، ام‌اس یا ناهنجاری رگی انجام می‌شود. MSD می‌نویسد که رگی که فشار می‌آورد اغلب در تصویربرداری تشدید مغناطیسی دیده می‌شود، اما تشخیص در نهایت با معاینه گذاشته می‌شود.

6. 6

   سم بوتولینوم

   MSD می‌نویسد که مؤثرترین درمان در اسپاسم همی‌فاسیال تزریق سم بوتولینوم در عضلاتی است که منقبض می‌شوند. Cleveland Clinic بیان می‌کند که اثر ۳–۶ روز پس از تزریق شروع می‌شود و معمولاً ۳–۴ ماه طول می‌کشد و به همین دلیل تزریق به‌طور منظم تکرار می‌شود. مرور Cochrane کارآزمایی تصادفی‌ای که آن را با دارونما مقایسه کرده باشد پیدا نکرده است؛ اما داده‌های مشاهده‌ای بهبود چشمگیر نشانه‌ها و نیم‌رخ ایمنی مطلوبی را نشان می‌دهند.

7. 7

   داروها و جراحی

   در کسانی که تزریق نمی‌خواهند یا به آن پاسخ نمی‌دهند، داروهای ضدتشنج، شل‌کننده‌های عضلانی و برخی داروهای دیگر امتحان می‌شوند؛ Cleveland Clinic می‌نویسد که این‌ها در همه اثر نمی‌کنند و در مصرف طولانی ممکن است خواب‌آلودگی و خستگی ایجاد کنند. راه‌حل ماندگار جراحی رفع فشار میکروعروقی است که در آن رگی که به عصب فشار می‌آورد از عصب جدا می‌شود؛ در موارد شدید و وقتی تزریق اثر نکند توصیه می‌شود.

وضعیت‌هایی که در صورت حرکت غیرارادی ایجاد می‌کنند و ممکن است با پرش اشتباه شوند. تشخیص را معاینه، ویدئو و در صورت نیاز تصویربرداری و الکترومیوگرافی می‌گذارند.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این وضعیت زیاد دیده می‌شوند، همراه با پیامدهایشان.

سیر بسته به نوع بسیار فرق می‌کند. روند زیر انتظارات معمول را از پرش بی‌خطر پلک تا درمان اسپاسم همی‌فاسیال خلاصه می‌کند.

1. پرش بی‌خطر پلک

   Cleveland Clinic می‌نویسد که ضربان‌های میوکیمی بیشتر وقت‌ها چند ثانیه یا چند دقیقه طول می‌کشند و بیشتر موارد بدون درمان در عرض چند روز یا چند هفته برطرف می‌شوند، و در پرشی که در چند هفته برطرف نشود یا زندگی را مختل کند، مراجعه به چشم‌پزشک یا پزشک خانواده را توصیه می‌کند.

2. اسپاسم همی‌فاسیال، بدون درمان

   Cleveland Clinic می‌نویسد که اسپاسم‌ها به مرور بدتر می‌شوند و گرایش دارند عضلات بیشتری از صورت را درگیر کنند و در برخی افراد ممکن است تقریباً پیوسته شوند.

3. هفته اول پس از سم بوتولینوم

   اثر در ۳–۶ روز شروع می‌شود. Cleveland Clinic تحریک چشم، افتادگی پلک و ضعف گذرای صورت را در میان عوارض جانبی احتمالی می‌شمارد.

4. ۳–۴ ماه

   اثر کم می‌شود و تزریق تکرار می‌شود. دوز و جای تزریق را می‌توان بر پایه پاسخ تنظیم کرد.

5. پس از جراحی

   Cleveland Clinic می‌نویسد که رفع فشار میکروعروقی موفق به بیماری پایان می‌دهد، اما خطرهایی مانند فلج گذرا یا ماندگار صورت، کاهش شنوایی و نشت مایع مغزی‌نخاعی دارد.

اینجا رقمی نمی‌دهیم، چون دامنه کار بسته به نوع پرش بسیار فرق می‌کند. پرش بی‌خطر پلک بیشتر وقت‌ها به هیچ درمانی نیاز ندارد. در اسپاسم همی‌فاسیال مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

تصویربرداری و آزمون‌ها

تصویربرداری تشدید مغناطیسی مغز و در صورت نیاز الکترومیوگرافی.

نوع درمان

سم بوتولینوم درمانی است که در فاصله‌های منظم تکرار می‌شود؛ درمان دارویی پیوستگی می‌خواهد؛ اما جراحی کاری یک‌باره است که به بستری در بیمارستان نیاز دارد.

تعداد عضلات درگیر

هرچه اسپاسم عضلات بیشتری از صورت را درگیر کند، تعداد نقطه‌های تزریق و دوز بیشتر می‌شود.

علت زمینه‌ای

در اسپاسم همی‌فاسیال ثانویه، درمان خود تومور، بیماری گوش یا بیماری ساقه مغز به دامنه کار اضافه می‌شود.