بی‌حسی لب: علتش چیست و چه زمانی اورژانسی است؟

حس صورت را عصب سه‌قلو (عصب تری‌ژمینال) منتقل می‌کند که در هر طرف یکی است. Cleveland Clinic سه شاخهٔ این عصب را چنین توصیف می‌کند: شاخهٔ فک بالا به ناحیهٔ میانی صورت از زیر چشم‌ها تا بالای دهان، به دندان‌های بالا، کام و سینوس‌ها حس می‌دهد؛ و شاخهٔ فک پایین به دندان‌های پایین، زبان، کف دهان، داخل گونه و پوست زیر دهان. یعنی لب بالا و لب پایین از شاخه‌های متفاوتی حس می‌گیرند و هر طرف از عصب خودش استفاده می‌کند.

از اینجا نقشه‌ای به دست می‌آید که در خانه می‌توانید تهیه کنید. با یک گوش‌پاک‌کن تمیز یا نوک انگشت به راست، چپ، بالا و پایین لب و چانه‌تان آرام دست بزنید؛ جلوی آینه خطی را که تفاوت حس از آن شروع و به آن ختم می‌شود با مداد چشم علامت بزنید. اگر بی‌حسی نیمی از لب پایین و چانهٔ همان طرف را می‌گیرد و دقیقاً در خط وسط تمام می‌شود، انتهای عصب فک پایین (عصب منتال) یا ادامهٔ آن در کانال فک پایین به ذهن می‌رسد. اگر لب بالا همراه با پرهٔ بینی و گونه بی‌حس است، شاخهٔ فک بالا مطرح‌تر است. اگر هر دو لب با هم و دور دهان مثل یک حلقه بی‌حس است، نه یک عصب واحد، بلکه علتی که کل بدن را تحت تأثیر قرار می‌دهد در نظر گرفته می‌شود.

این نقشه یک حالت دیگر هم دارد و مهم‌ترینش همان است. اگر بی‌حسی نه فقط در لب، بلکه در نیمی از صورت، در دست یا در پا هم هست، یا یک طرف صورت افتاده است، به جای شاخهٔ عصب به مغز فکر می‌شود. NHS علائم اصلی سکته مغزی را ضعف ناگهانی صورت (افتادن یک طرف صورت، دشوار شدن لبخند)، ضعف یا بی‌حسی در یک دست و اختلال گفتار برمی‌شمارد و بی‌حسی در یک طرف بدن را هم در میان علائم دیگر می‌آورد. NHS می‌گوید حتی اگر علائم پس از مدت کوتاهی برطرف شوند، فوراً کمک بخواهید.

شایع‌ترین و بی‌خطرترین علت، آمپول بی‌حسی در درمان دندان است. نکتهٔ شگفت‌انگیز اینجا مدت بی‌حسی است. در دو مطالعهٔ چندمرکزی با ۴۸۴ نفر که در مجلهٔ انجمن دندان‌پزشکی آمریکا منتشر شد، پس از بی‌حسی‌های استاندارد حاوی منقبض‌کنندهٔ عروق، زمان بازگشت حس که با لمس لب هر پنج دقیقه یک بار اندازه‌گیری شد، در لب پایین به‌طور میانه ۱۵۵ دقیقه و در لب بالا ۱۳۳ دقیقه بود. این زمان از پایان درمان حساب می‌شود. یعنی اگر دو سه ساعت پس از بیرون آمدن از مطب هنوز لبتان را حس نمی‌کنید، این حالتی قابل انتظار است.

اگر بی‌حسی تا روز بعد مانده و پیش از آن دندان عقل پایینتان را کشیده‌اید، ممکن است عصب داخل کانال فک پایین (عصب آلوئولار تحتانی) آسیب دیده باشد. NHS بی‌حسی یا گزگز زبان، لب و چانه را از خطرهای کشیدن دندان عقل برمی‌شمارد و می‌نویسد این حالت معمولاً بهتر می‌شود، اما ممکن است چند هفته یا چند ماه طول بکشد. یک مرور که انتشارات ۲۰۰۹–۲۰۱۴ را بررسی کرده، میزان آسیب این عصب پس از کشیدن دندان عقل را حدود ۰٫۳۵٪ تا ۸٫۴٪ گزارش می‌کند؛ سن بالای ۲۴ سال و نهفتگی افقی دندان از عوامل افزایش خطرند. همین مرور می‌گوید بهبود قاعده است و آسیب دائمی بسیار نادر است.

در ایمپلنت، خطر به فاصلهٔ نوک ایمپلنت تا کانال عصب بستگی دارد. در یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، در ایمپلنت‌هایی که ۲ میلی‌متر یا بیشتر و ۱ تا ۲ میلی‌متر با کانال فاصله داشتند اختلال حسی دیده نشد. در ایمپلنت‌هایی که با فاصلهٔ ۰ تا ۱ میلی‌متر از کانال کار گذاشته شده بودند اختلال حسی در ۶۸٪ و در ایمپلنت‌هایی که وارد کانال شده بودند در ۵۳٪ گزارش شد. نویسندگان می‌نویسند فاصلهٔ ۱ میلی‌متری ممکن است ایمن باشد و برنامه‌ریزی با تصویربرداری سه‌بعدی لازم است. نحوهٔ پیگیری بی‌حسی پس از ایمپلنت موضوع صفحهٔ جداگانه‌ای است.

در کسانی که سال‌ها بی‌دندان بوده‌اند و دندان مصنوعی پایین دارند، مسیر دیگری هم هست. پس از از دست رفتن دندان‌ها، با تحلیل استخوان فک، سوراخی که عصب حس‌دهندهٔ لب پایین از آن از استخوان بیرون می‌آید (سوراخ منتال) به لبهٔ بالایی استخوان نزدیک می‌شود. در یک مطالعهٔ اندازه‌گیری روی ۱۰۲ فک خشک در یونان، در یک‌چهارم فک‌های بی‌دندان (۹ فک از ۳۶ فک) این سوراخ درست در نزدیکی لبهٔ استخوان بود. نویسندگان می‌گویند عصب در این وضعیت در معرض فشار دندان مصنوعی قرار می‌گیرد و فشار مداوم ممکن است به درد صورت در همان طرف و بی‌حسی لب پایین منجر شود.

یک حالت را باید جدا در نظر گرفت: بی‌حسی تازه‌ای در لب پایین و چانه که بدون هیچ درمان دندانی شروع شده است. نام آن در منابع علمی سندرم چانهٔ بی‌حس (numb chin syndrome) است. در مروری بر ۱۰۲ مطالعه در مجلهٔ انجمن دندان‌پزشکی آمریکا، این حالت در ۲۹٪ تا ۵۳٪ موارد منتشرشده با یک سرطان مرتبط بود؛ شایع‌ترین همراهان سرطان پستان و لنفوم و لوسمی بودند. ۲۸٪ بیماران ابتدا به دندان‌پزشک مراجعه کرده بودند و ۷۴٪ موارد یک‌طرفه بود. این درصدها از موارد منتشرشده می‌آیند، پس به این معنا نیست که نیمی از بی‌حسی‌های چانه در جامعه سرطان است؛ اما نشان می‌دهد این بی‌حسی بی‌توضیح باید به‌دقت بررسی شود.

اما گزگز دوطرفه و حلقه‌مانند دور دهان چیز دیگری را مطرح می‌کند. MSD Manuals می‌نویسد پایین بودن کلسیم خون (هیپوکلسمی) در لب‌ها، انگشتان دست و پاها گزگز ایجاد می‌کند و با پیشرفت آن گرفتگی عضلات اضافه می‌شود؛ آسیب غدد پاراتیروئید در جراحی تیروئید از علت‌های شناخته‌شده است. به همین دلیل گزگز لب و انگشتان که در روزهای پس از جراحی تیروئید شروع شود، علامتی است که باید فوراً به تیم جراحی گزارش شود. تبخال هم با گزگز لب شروع می‌شود؛ NHS می‌نویسد تبخال معمولاً با گزگز، خارش یا سوزش شروع می‌شود و ظرف ۴۸ ساعت تاول‌ها بیرون می‌زنند.

فهرست اول حالت‌هایی است که انتظار می‌رود خودبه‌خود برطرف شوند. اگر حتی یک مورد از فهرست دوم وجود دارد، صبر نکنید.

ترتیب آگاهانه از خطر شروع می‌شود. پیش از اینکه به دندان یا عصب فکر شود، سکته مغزی و آلرژی شدید کنار گذاشته می‌شوند.

1. 1

   اول صورت، دست و گفتار

   جلوی آینه لبخند بزنید: آیا یک طرف صورت می‌افتد؟ هر دو دستتان را بالا ببرید: آیا یکی پایین می‌آید؟ یک جملهٔ ساده بگویید: آیا کلمات قاطی می‌شوند؟ اگر یکی از این سه نشانه که NHS آن‌ها را با FAST خلاصه می‌کند وجود دارد، با ۱۱۲ تماس بگیرید. حتی اگر علائم برطرف شوند تماس بگیرید؛ NHS علائمی را هم که در ۲۴ ساعت گذشته رخ داده و گذشته‌اند اورژانسی می‌داند.

2. 2

   بعد تورم و تنفس

   اگر لب، زبان یا گلو ورم می‌کند یا نفس تند یا دشوار شده، ممکن است واکنش آلرژیک شدید یا آنژیوادم (تورم ناگهانی بافت عمقی زیر پوست) در کار باشد. این هم یعنی ۱۱۲.

3. 3

   آیا در ۲۴ ساعت گذشته درمان دندان داشته‌اید؟

   اگر داشته‌اید و بی‌حسی در همان طرفی است که آمپول زده شده و طی چند ساعت کم می‌شود، حالتی قابل انتظار است. اگر صبح روز بعد هنوز همان‌طور است یا دندان کشیده یا ایمپلنت گذاشته شده، با دندان‌پزشکی که درمان را انجام داده تماس بگیرید.

4. 4

   از ناحیهٔ بی‌حس نقشه بکشید

   با گوش‌پاک‌کن یا نوک انگشت لمس کنید، مرزها را با مداد چشم علامت بزنید و عکس بگیرید. اینکه لب پایین و چانه در یک طرف در خط وسط تمام شود، لب بالا و گونه با هم بی‌حس باشند یا دور دهان به‌صورت دوطرفه گزگز کند، به علت‌های متفاوتی اشاره دارد. عکس به نشان دادن این هم کمک می‌کند که ناحیه در روزهای بعد کوچک‌تر می‌شود یا نه.

5. 5

   علائم همراه را یادداشت کنید

   گزگز انگشتان و گرفتگی عضلات، جراحی تیروئید در این اواخر، درمان سرطان در گذشته، کاهش وزن تازه، تاول روی لب، ضربه به صورت. وقتی نزد پزشک می‌روید این فهرست را همراه ببرید.

6. 6

   نزد پزشک درست بروید

   در بی‌حسی‌ای که پس از درمان دندان ادامه دارد: دندان‌پزشکی که درمان را انجام داده یا جراح دهان، فک و صورت؛ در بی‌حسی بی‌توضیح چانه: پزشک خانواده و در صورت لزوم متخصص مغز و اعصاب؛ در گزگز دور دهان و انگشتان: پزشک خانواده و آزمایش خون. پرسش‌هایی که باید مطرح کنید: ناحیهٔ بی‌حس با کدام عصب جور درمی‌آید، آیا تصویربرداری لازم است، بهبود چطور اندازه‌گیری می‌شود؟

بی‌حسی لب درمان واحدی ندارد. کاری که انجام می‌شود به علت پشت بی‌حسی بستگی دارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این شکایت زیاد دیده می‌شوند. این‌ها را می‌نویسیم تا نزد هر پزشکی که می‌روید بتوانید پرسش‌های درست را مطرح کنید.

مدت آن کاملاً به علت بستگی دارد. روند زیر برای بی‌حسی ناشی از درمان دندان است؛ برنامهٔ دندان‌پزشکی که شما را پیگیری می‌کند در اولویت است.

1. ساعت‌های اول

   بی‌حسی ناشی از آمپول بی‌حسی معمولاً ۲ تا ۳ ساعت پس از درمان برطرف می‌شود؛ در اندازه‌گیری‌ها میانه در لب پایین ۱۵۵ و در لب بالا ۱۳۳ دقیقه بود.

2. روز بعد

   اگر بی‌حسی هنوز ادامه دارد، طولانی‌تر از حد انتظار برای بی‌حسی تزریقی است. به دندان‌پزشکی که درمان را انجام داده اطلاع دهید؛ ناحیهٔ بی‌حس ثبت می‌شود و اگر ایمپلنت گذاشته شده، CBCT درخواست می‌شود.

3. چند هفته تا چند ماه

   NHS می‌نویسد بی‌حسی ناشی از کشیدن دندان عقل معمولاً بهتر می‌شود اما ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد. کوچک‌تر شدن ناحیهٔ بی‌حس در هر معاینه نشانهٔ خوبی است.

4. اگر بهبود متوقف شود

   اگر در معاینه‌ها ناحیه کوچک‌تر نمی‌شود یا حس اصلاً برنمی‌گردد، ارزیابی جراحی دهان، فک و صورت را درخواست کنید. مرورها می‌گویند آسیب دائمی بسیار نادر است.

اینجا یک عدد واحد نمی‌دهیم، چون پشت بی‌حسی لب ممکن است بی‌حسی تزریقی‌ای باشد که در چند ساعت برطرف می‌شود، آسیب عصبی‌ای که باید ماه‌ها پیگیری شود یا بیماری‌ای غیر دندانی. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

علت بی‌حسی

بی‌حسی تزریقی، آسیب عصب، تبخال یا بیماری غیر دندانی مسیرهای کاملاً متفاوتی دارند و در حیطهٔ پزشکان مختلف‌اند.

نیاز به تصویربرداری

در شک به آسیب عصب پس از ایمپلنت یا کشیدن دندان CBCT، و در بی‌حسی بی‌توضیح تصویربرداری تکمیلی ممکن است لازم شود.

مدت پیگیری

چون در آسیب عصب بهبود ممکن است ماه‌ها طول بکشد، تعداد معاینه‌های پیگیری متفاوت است.

درمان اضافی

اصلاح موقعیت ایمپلنت، تنظیم دوبارهٔ دندان مصنوعی یا ارزیابی جراحی ممکن است به‌صورت موارد جداگانه وارد برنامه شوند.