التهاب غده بزاقی (سیالادنیت): چرا پیش می‌آید، چگونه خوب می‌شود و چه فرقی با سنگ دارد؟

بزاق مایعی است که پیوسته جریان دارد و این جریان مجراها را پاک نگه می‌دارد. وقتی جریان کم شود یا مجرا بسته شود، باکتری‌های دهان ممکن است از دهانه مجرا به عقب و به درون غده پیش بروند. MSD Manuals می‌نویسد که سیالادنیت معمولاً پس از کم شدن ترشح بزاق یا بسته شدن مجرا پیدا می‌شود، اما گاهی بدون علت آشکاری هم ممکن است رخ دهد. شایع‌ترین باکتری عامل استافیلوکوک اورئوس است؛ استرپتوکوک‌ها و باکتری‌هایی که در محیط بدون اکسیژن زندگی می‌کنند هم ممکن است دیده شوند.

غده پاروتید شایع‌ترین غده درگیر است. مروری در مجله آکادمی پزشکان خانواده آمریکا می‌نویسد که غده پاروتید چون ترشحی آبکی‌تر و از نظر ایمنی ضعیف‌تر می‌سازد، به عفونت‌ها و تومورها مستعدتر است، اما غده زیر فک چون ترشحی غلیظ و سرشار از کلسیم را از مجرایی بلند و برخلاف جاذبه جاری می‌کند، بیش از ۸۰ درصد سنگ‌ها را تشکیل می‌دهد. به زبان ساده، جلوی گوش بیشتر مستعد عفونت و زیر فک بیشتر مستعد سنگ است؛ اما در هر دو غده هر دو ممکن است دیده شود.

اینکه در چه کسانی شایع‌تر است هم معلوم است. MSD افراد در دهه ۵۰ و ۶۰ زندگی، بیماران مزمنی که خشکی دهان دارند، مبتلایان به بیماری‌های ایمنی به نام سندرم شوگرن و بیماری مرتبط با IgG4، جوانان مبتلا به بیماری بی‌اشتهایی (آنورکسی) و التهاب عودکننده پاروتید در کودکان ۱ تا ۱۸ ساله را می‌شمارد. مرور AAFP از دست رفتن مایعات، سوءتغذیه، داروها و بیماری‌های مزمن را که به رکود بزاق می‌انجامند زمینه مشترک می‌داند. سالمندی که دارویی مصرف می‌کند که دهان را خشک می‌کند و نمی‌تواند به اندازه کافی آب بنوشد، نامزد نمونه‌وار این وضعیت است.

تصویر التهاب باکتریایی کاملاً آشکار است. MSD می‌نویسد که تب، لرز و درد و تورم یک‌طرفه پیدا می‌شود، غده سفت است و همه جایش حساس است و پوست روی آن قرمز و ورم‌دار می‌شود. با فشار دادن غده از بیرون، اغلب از دهانه مجرا در داخل دهان چرک می‌آید. مجرای پاروتید در سطح داخلی گونه، هم‌تراز دندان آسیاب بزرگ دوم بالا، و مجرای غده زیر فک زیر زبان، پشت دندان‌های جلو باز می‌شود. پزشک در معاینه با فشار دادن غده بررسی می‌کند که از این نقطه چرک می‌آید یا نه و از چرکی که می‌آید کشت می‌گیرد.

تفاوت با سنگ در زمان‌بندی است. در سنگ غده بزاقی، تورم و درد با غذا خوردن شروع می‌شود؛ NHS می‌نویسد که وقتی سنگ مجرا را کاملاً ببندد، ممکن است هنگام غذا خوردن درد شدیدی پیدا شود که معمولاً ۱–۲ ساعت طول می‌کشد. تورمی که پس از غذا می‌خوابد و وعده به وعده می‌آید، سنگ را به ذهن می‌آورد. اما در التهاب باکتریایی، تورم بدون ارتباط با غذا پیوسته است، درد ماندگار است و تب وجود دارد. این دو وضعیت ممکن است در هم هم بروند: غده‌ای که مدت طولانی بسته بماند ممکن است عفونت کند. NHS درد، قرمزی یا چرک در اطراف سنگ و تب بالا را نشانه عفونت می‌شمارد. خود سنگ را در صفحه سنگ غده بزاقی با جزئیات توضیح داده‌ایم.

تفاوت با اوریون هم مهم است. NHS می‌نویسد که نشانه اصلی اوریون تورم دردناکی در اطراف گونه و گردن است که در عرض چند روز بیشتر می‌شود، تورم معمولاً اول در یک طرف شروع می‌شود و سپس به هر دو طرف می‌رسد، و پیش از آن ممکن است سردرد، تب، درد عضلانی و بی‌حالی باشد. در کسی که واکسن اوریون زده یا پیش‌تر اوریون گرفته، احتمال اوریون کم می‌شود. اوریون بیماری ویروسی است؛ آنتی‌بیوتیک اثری ندارد و چون به‌آسانی سرایت می‌کند، توصیه می‌شود پیش از رفتن نزد پزشک تماس بگیرید. اما در التهاب باکتریایی، تورم بیشتر وقت‌ها یک‌طرفه می‌ماند و آمدن چرک از مجرا نمونه‌وار است.

دندان‌ها را در این وضعیت نباید نادیده گرفت. در مطالعه‌ای در دو مرکز بزرگ در آلمان که ۸۵ بیمار جراحی‌شده به دلیل آبسه پاروتید را بررسی کرده، علت در ۴۲٫۴ درصد پیدا نشده، ۱۲٫۹ درصد تومور، ۱۱٫۸ درصد انسداد و ۱۱٫۸ درصد مرتبط با ضعف ایمنی بوده است. بیمارانی که منشأ آن‌ها دندان بوده مدت طولانی‌تری در بیمارستان مانده‌اند و نویسندگان برای کنار گذاشتن کانونی با منشأ دندان، معاینه دندان به‌طور معمول را توصیه می‌کنند. در همین مطالعه تأکید شده است که بررسی بافت‌شناسی از نمونه آبسه هم برای کنار گذاشتن تومور الزامی است.

التهاب عودکننده موضوعی جداگانه است. MSD می‌نویسد که در التهابی که عود می‌کند و بیش از یک غده را درگیر می‌کند، باید دنبال علتی با منشأ دستگاه ایمنی گشت و در سندرم شوگرن و بیماری مرتبط با IgG4 آزمایش خون ممکن است کمک کند. در کسانی که پرتودرمانی حفره دهان داشته‌اند یا برای سرطان تیروئید ید رادیواکتیو گرفته‌اند هم ممکن است التهاب پاروتید پیدا شود؛ MSD بیان می‌کند که این التهاب به‌ویژه وقتی تب نیست به‌ندرت باکتریایی است. علت التهاب عودکننده پاروتید در کودکان شناخته نیست، بیشتر در ۴–۶ سالگی دیده می‌شود و بیشتر وقت‌ها در نوجوانی برطرف می‌شود.

فهرست اول نشانه‌هایی است که التهاب باکتریایی غده بزاقی را به ذهن می‌آورند؛ این وضعیت هم معاینه پزشک در همان روز را می‌خواهد. فهرست دوم نشانه‌هایی است که علتی متفاوت یا وضعیتی اورژانسی را به ذهن می‌آورند.

ترتیب از راه هوایی شروع می‌شود و سپس بر پایه نوع التهاب و وجود یا نبود آبسه پیش می‌رود.

1. 1

   نشانه‌های اورژانسی

   اگر در نفس کشیدن، صحبت کردن یا قورت دادن مشکل دارید، تورم به‌سرعت به گردن می‌رسد یا نمی‌توانید دهانتان را باز کنید، با ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر این‌ها نیست، همان روز به پزشک خانواده، متخصص گوش و حلق و بینی یا اورژانس مراجعه کنید.

2. 2

   معاینه و کشت از چرک

   پزشک اندازه، قوام و حساسیت غده را بررسی می‌کند، دهانه مجرا را در داخل دهان نگاه می‌کند و با فشار دادن غده بررسی می‌کند که چرک می‌آید یا نه. اگر چرک بیاید، برای نشان دادن نوع میکروب و آنتی‌بیوتیک مؤثر به کشت فرستاده می‌شود. معاینه دندان‌ها هم ممکن است کانونی با منشأ دندان را آشکار کند.

3. 3

   تصویربرداری

   MSD می‌نویسد که سونوگرافی تصویربرداری انتخاب اول است و به‌ویژه در کودکان ترجیح داده می‌شود، و سی‌تی‌اسکن، سونوگرافی یا تصویربرداری تشدید مغناطیسی می‌توانند التهاب یا آبسه‌ای را که در معاینه آشکار نیست تأیید کنند. سونوگرافی سنگ درون مجرا را هم می‌تواند نشان دهد؛ MSD بیان می‌کند که تصویربرداری تشدید مغناطیسی ممکن است سنگی را که مجرا را بسته از قلم بیندازد.

4. 4

   آنتی‌بیوتیک

   در التهاب باکتریایی، MSD توصیه می‌کند با آنتی‌بیوتیکی که بر استافیلوکوک اورئوس مؤثر است شروع شود و بر پایه نتیجه کشت تغییر کند. در سالمندان ساکن خانه سالمندان، چون استافیلوکوک مقاوم شایع‌تر است، ممکن است داروهای دیگری لازم شود. اینکه کدام دارو و تا چه مدت مصرف شود را پزشک تعیین می‌کند.

5. 5

   افزایش جریان بزاق

   MSD و AAFP می‌نویسند که مایعات فراوان، چیزهایی که بزاق را تحریک می‌کنند مانند آب لیمو یا آب‌نبات ترش، کمپرس گرم، ماساژ غده و بهداشت خوب دهان بخش مهمی از درمان‌اند. از پزشکتان بخواهید در معاینه نشان دهد ماساژ چگونه و هر چند وقت یک بار انجام شود. MSD برای کم کردن بار باکتری دهان، دهان‌شویه کلرهگزیدین را هم ذکر می‌کند.

6. 6

   تخلیه در صورت وجود آبسه

   MSD می‌نویسد که آبسه باید تخلیه شود. در مطالعه آلمانی برای ۹۲٫۹ درصد از ۸۵ بیمار آبسه پاروتید برش جراحی انجام شده، در حدود نیمی از آن‌ها کار زیر بی‌حسی موضعی انجام شده و در هیچ بیماری فلج عصب صورت پیدا نشده است. در این مجموعه آبسه‌ها شایع‌ترین میکروب، استرپتوکوک‌ها بودند. از نمونه گرفته‌شده کشت میکروبی و برای کنار گذاشتن تومور بررسی بافت‌شناسی انجام می‌شود.

7. 7

   جست‌وجوی علت و پیشگیری از عود

   پس از بهبود، علت‌های زمینه‌ساز مانند سنگ، تنگی مجرا، خشکی دهان ناشی از دارو، بیماری ایمنی یا کانون دندانی بررسی می‌شوند. MSD وقتی سنگ یا انسداد مطرح باشد سیالواندوسکوپی را ذکر می‌کند که در آن مجرا با دوربین باریکی بررسی می‌شود و در همان جلسه می‌توان آن را درمان کرد، و در التهاب مزمن و عودکننده گاهی برداشتن بخشی از غده یا تمام آن را.

وضعیت‌هایی که در همین ناحیه تورم ایجاد می‌کنند اما درمانشان متفاوت است. تشخیص را معاینه و بیشتر وقت‌ها سونوگرافی می‌گذارد.

موارد زیر تصمیم‌های نادرستی هستند که در این وضعیت زیاد دیده می‌شوند، همراه با پیامدهایشان.

زمان‌ها بسته به میزان درگیری غده، وجود یا نبود آبسه و علت زمینه‌ای فرق می‌کند. روند زیر سیر معمول را خلاصه می‌کند؛ دستورهای پزشکتان در اولویت است.

1. روزهای اول

   آنتی‌بیوتیک، مایعات فراوان، تحریک با ترشی، کمپرس گرم و ماساژ با هم انجام می‌شوند. مسکن‌ها تسکین می‌دهند. انتظار می‌رود تب و درد در عرض چند روز شروع به کم شدن کنند؛ اگر بیشتر می‌شوند، به پزشک برگردید.

2. در طول مصرف آنتی‌بیوتیک

   دارو را در تمام مدتی که پزشکتان گفته، حتی اگر تورم بخوابد، کامل کنید. وقتی نتیجه کشت بیاید ممکن است دارو تغییر کند.

3. اگر آبسه تخلیه شده است

   محل برش چند روز با پانسمان پیگیری می‌شود. نتیجه بررسی بافتی را که برداشته شده در نوبت پیگیری بپرسید؛ برای کنار گذاشتن تومور انجام می‌شود.

4. پس از بهبود

   اگر غده کامل نخوابیده یا سفتی مانده است، ممکن است سونوگرافی پیگیری انجام شود. بررسی سنگ، تنگی یا بیماری ایمنی در این دوره کامل می‌شود.

5. در درازمدت

   بازبینی داروهایی که دهان را خشک می‌کنند با پزشک، نوشیدن مایعات کافی و بهداشت خوب دهان اقدام‌هایی هستند که عود را کم می‌کنند. AAFP تنظیم دارو را بخشی از درمان می‌شمارد.

اینجا رقمی نمی‌دهیم، چون دامنه کار بسته به شدت و علت التهاب بسیار فرق می‌کند. مواردی که دامنه را تعیین می‌کنند:

سرپایی یا بستری

التهاب خفیف با آنتی‌بیوتیک خوراکی در خانه درمان می‌شود، اما در وضعیت شدید ممکن است آنتی‌بیوتیک وریدی و بستری لازم شود.

آبسه

اگر آبسه باشد، کار تخلیه، کشت و بررسی بافت‌شناسی اضافه می‌شود.

تصویربرداری

سونوگرافی بیشتر وقت‌ها کافی است؛ در شک به گسترش عمقی، سی‌تی‌اسکن یا تصویربرداری تشدید مغناطیسی درخواست می‌شود.

علت زمینه‌ای

سیالواندوسکوپی برای سنگ، آزمایش خون و نمونه‌برداری برای بیماری ایمنی و درمان دندان برای کانون دندانی به دامنه کار اضافه می‌شوند.