Moeite met slikken: waardoor komt het, wanneer is het spoed, naar welke arts?

Slikken is een kettingbeweging die in de mond begint en in de maag eindigt. De tong duwt de hap naar achteren, de keelspieren brengen hem naar de ingang van de slokdarm, en de slokdarm brengt hem met golvende samentrekkingen naar de maag. MSD Manuals omschrijft moeite met slikken als een belemmerde doorgang van vocht, vast voedsel of beide van de keel naar de maag, en onderscheidt dit van het gevoel van een brok in de keel (globus): bij globus voelt het alsof er iets in de keel zit, maar de hap gaat gewoon door. Gaat de hap gewoon door en heeft u alleen het gevoel van een brok, dan past onze pagina over een brok in de keel beter bij u.

Het eerste is uitmaken of het spoed is of niet. De NHS raadt bij keelpijn aan direct spoedhulp in te roepen bij moeite met ademen of helemaal niet kunnen slikken, kwijlen omdat slikken niet lukt, een hoog geluid bij het ademen (stridor) en ernstige klachten die snel erger worden; in Turkije is dat 112. Bij een tandabces ligt de grens hetzelfde: is ademen, praten of slikken moeilijk geworden, is er veel zwelling in de mond, is het oog opgezwollen of is het zien verslechterd, dan de spoedeisende hulp. Voor een ophoping van pus rond de keelamandel (peritonsillair abces) noemt de NHS als tekenen hevige keelpijn die snel erger wordt, zwelling in mond en keel, moeite met praten, niet kunnen slikken, moeite met ademen en de mond niet open kunnen doen.

Een zwelling van het strotklepje (epiglottitis) is het verraderlijkste beeld op deze lijst. De NHS omschrijft het als een spoedgeval waarbij het klepje dat bij het slikken de luchtpijp afsluit opzwelt en de luchtweg kan afsluiten, en dat direct in het ziekenhuis behandeld moet worden. De klachten ontstaan snel: zeer hevige keelpijn, hoge koorts, een gesmoorde stem, pijnlijk en moeilijk slikken, kwijlen en piepend ademen dat beter gaat als de persoon voorover leunt. De NHS schrijft dat u rechtop moet blijven zitten tot er hulp is, omdat liggen de klachten kan verergeren.

Slikproblemen die van een tand komen, ontstaan meestal doordat een infectie vanuit de onderste kiezen doorgaat naar onder de kaak en naar de diepe ruimtes in de hals. Moeite met slikken kan dan een teken zijn dat de infectie dicht bij de luchtweg komt. In een studie aan de Universiteit van Keulen naar 499 patiënten die werden geopereerd voor een ernstige halsinfectie vanuit een tand, waren bij mensen met slikproblemen en benauwdheid tijdens de narcose vaker geavanceerde methoden nodig om de luchtweg veilig te stellen; benauwdheid hing samen met opname op de intensive care, en bij 4 patiënten (0,8%) moest de luchtweg rechtstreeks via de hals worden geopend. Hoe dit beeld zich ontwikkelt, beschrijven we op onze pagina over een infectie die zich in het gezicht uitbreidt.

Zijn er geen alarmsignalen, dan is de tweede vraag waar het probleem zit. MSD onderscheidt twee typen. Bij slikproblemen vanuit mond en keel heeft de persoon moeite het slikken op gang te brengen, komt vocht uit de neus, hoest of verslikt hij zich bij het slikken; speeksel en eten kunnen uit de mond lopen. Dit type komt vooral voor bij aandoeningen van zenuwen en spieren zoals een beroerte, de ziekte van Parkinson, multiple sclerose, motorneuronziekten of myasthenia gravis. Bij slikproblemen vanuit de slokdarm blijft de hap na het doorslikken in de borst steken. De oorzaak is dan ofwel een bewegingsstoornis van de slokdarm, ofwel een mechanische belemmering zoals een vernauwing, een ring of een tumor.

Uw eigen waarneming vertelt de arts veel. MSD schrijft dat moeite die alleen bij vast voedsel optreedt aan een mechanische belemmering doet denken, terwijl moeite bij zowel vast als vloeibaar voedsel op zichzelf niets zegt. Moeite die af en toe komt en gaat, doet denken aan een ring in de slokdarm of een spierkramp; moeite die over maanden of jaren van vast naar vloeibaar voedsel toeneemt en samengaat met eten dat 's nachts terugkomt, doet denken aan achalasie, een aandoening waarbij de spier niet ontspant. Snel toenemende, aanhoudende slikproblemen zonder andere zenuwbevindingen doen denken aan een afsluiting in de slokdarm, mogelijk kanker. Wijst iemand de onderste borst aan als de plek waar de hap blijft steken, dan klopt die plek meestal; de hoogte van de hals is minder betrouwbaar.

Een hap die blijft steken is een apart spoedonderwerp. MSD schrijft dat de meest voorkomende oorzaak van voorwerpen die in de slokdarm vastzitten grote, slecht gekauwde stukken vlees zijn, en dat ook een visgraat kan blijven steken. Kan de persoon vocht of op zijn minst zijn speeksel doorslikken, dan is de afsluiting gedeeltelijk en minder dringend. Kan hij zelfs zijn speeksel niet doorslikken en kwijlt hij voortdurend, dan is de afsluiting volledig en moet die direct met een endoscopie worden verwijderd; MSD vermeldt dat een stevig vastzittende hap die langer dan ongeveer 24 uur blijft zitten een risico geeft op schade aan en een gat in de slokdarmwand. Echte benauwdheid, piepen of een hoog ademgeluid wijzen erop dat het voorwerp in de luchtweg zit: bel dan 112.

Ook de mond is een schakel in het slikken, en daar zijn tanden en speeksel belangrijk. Speeksel maakt de hap zacht en glad; de NHS schrijft dat een droge mond kan ontstaan door medicijnen, vochtverlies, door de mond ademen, angst en kankerbehandeling, en dat u bij een droge mond die praten of eten moeilijk maakt naar de huisarts moet gaan. Een systematisch overzicht van 15 studies bij thuiswonende mensen boven de 65 vond dat weinig resterende tanden, een tekort aan tandparen die op elkaar sluiten, een droge mond en zwakte van de tong- en lipspieren consequent samenhingen met slikproblemen. De meeste van deze studies zijn observationeel; ze bewijzen niet dat tandverlies op zichzelf slikproblemen veroorzaakt, maar laten wel zien dat bij een oudere met slikproblemen het mondonderzoek niet overgeslagen moet worden.

Er is een reden waarom langzaam toenemende slikproblemen niet uitgesteld moeten worden. MSD schrijft dat bij iedereen met slikproblemen een gastroscopie gedaan moet worden om kanker uit te sluiten. Ook de Britse nationale richtlijn NICE raadt aan mensen met slikproblemen via het snelle verwijstraject voor een vermoeden van slokdarmkanker te laten lopen. Dat betekent niet dat elk slikprobleem kanker is; op de lijst van MSD staan ook goedaardige oorzaken zoals een vernauwing door reflux, ringen in de slokdarm en een allergische slokdarmontsteking (eosinofiele oesofagitis). Maar het onderscheid wordt alleen met een endoscopie gemaakt.

Beide lijsten zijn niet bedoeld om een diagnose te stellen, maar om te zien hoe snel u moet handelen. Ook de beelden uit de eerste lijst moeten aan een arts worden voorgelegd, maar kunnen meestal binnen enkele dagen worden beoordeeld. Staat er een punt uit de tweede lijst bij u, wacht dan niet.

De volgorde begint bewust bij de luchtweg en gaat daarna naar de plek en de oorzaak van het probleem.

1. 1

   Luchtweg en alarmsignalen

   Heeft u moeite met ademen, een hoog ademgeluid, kwijlt u, kunt u helemaal niet slikken, zwelt de mond of de hals snel op of kunt u de mond niet openen, bel dan direct 112. Ga niet liggen, maar zit voorovergebogen of rechtop. Rijd niet zelf.

2. 2

   Een vastzittende hap

   Kan de persoon niet hoesten, niet praten en niet ademen, dan is dit verstikking: bel 112 en geef eerste hulp. Gaat ademen goed, maar is de hap in de borst blijven steken en gaat ook speeksel niet door, ga dan dezelfde dag naar de spoedeisende hulp.

3. 3

   Onderzoek van mond en keel

   Bij slikproblemen met koorts en pijn bekijkt de arts de keelamandelen, de achterwand van de keel, de mondbodem en de tanden, en zoekt naar zwelling en gevoeligheid in de hals. Is een tand de bron, dan komt dat met mondonderzoek en een röntgenfoto aan het licht. Bij een vermoeden van een diepe halsinfectie wordt een CT-scan gemaakt.

4. 4

   Een uitgebreid verhaal

   MSD schrijft dat de arts vraagt hoe lang het probleem al bestaat, of het plotseling begon, of het bij vast of vloeibaar voedsel of bij beide optreedt, of eten uit de neus komt, of speeksel of eten uit de mond loopt, of de hap blijft steken en of u hoest bij het eten. Ook naar spierzwakte, snel moe worden, trillen, evenwichts- en spraakproblemen wordt gevraagd. Schrijf dit van tevoren op.

5. 5

   Endoscopie en ander onderzoek

   MSD schrijft dat bij iedereen met slikproblemen een gastroscopie gedaan moet worden, waarbij biopten worden genomen om een allergische slokdarmontsteking op te sporen. Is een endoscopie niet mogelijk of wordt geen oorzaak gevonden, dan volgt een slikfoto met bariumpap, en is die normaal, dan testen van de slokdarmbeweging. Bij slikproblemen vanuit mond en keel wordt onderzoek gebruikt waarbij het slikken met video of een dunne camera wordt gevolgd.

6. 6

   Behandeling van de oorzaak

   De NHS schrijft dat de behandeling afhangt van de oorzaak en de ernst: medicijnen tegen reflux, slikoefeningen met een logopedist, zacht voedsel en dranken aangepast met verdikkingsmiddelen, speciale lepels en bekers, ingrepen die de slokdarm oprekken, injecties die spieren ontspannen en in ernstige gevallen een voedingssonde.

7. 7

   Beoordeling van mond, tanden en kunstgebit

   Vooral bij ouderen kunnen ontbrekende tanden, een loszittend kunstgebit en een droge mond het voorbereiden van de hap bemoeilijken. Een tandheelkundig onderzoek toevoegen aan de slikbeoordeling kan een factor aan het licht brengen die te verhelpen is.

Dezelfde klacht kan van heel verschillende plekken komen. Hieronder staan de meest voorkomende bronnen, elk met een eigen aanwijzing.

Hieronder staan verkeerde beslissingen die bij dit beeld vaak voorkomen, en wat ze kosten.

Hoe lang slikproblemen duren, hangt helemaal af van de oorzaak. Het verloop hieronder vat het gebruikelijke beloop van de meest voorkomende beelden samen; het plan van uw arts gaat voor.

1. Keelinfectie

   De NHS schrijft dat een keelamandelontsteking meestal na 3–4 dagen over is, en raadt aan naar de huisarts te gaan als de klachten na 1 week niet over zijn. In die tijd maken veel drinken en zacht voedsel het slikken makkelijker.

2. Infectie vanuit een tand

   Nadat de tand als bron is behandeld of getrokken en de pus is afgevoerd, nemen zwelling en pijn bij het slikken in enkele dagen af. Bij een diepe halsinfectie gaat de behandeling in het ziekenhuis verder.

3. Reflux en vernauwing

   De NHS schrijft dat slikproblemen door reflux met behandeling vanzelf kunnen verbeteren. Is er een vernauwing, dan kan een endoscopische oprekking nodig zijn.

4. Beroerte en aandoeningen van het zenuwstelsel

   Sliktherapie, voeding met aangepaste dikte en veranderingen in houding zijn een langdurig traject. De logopedist beoordeelt met regelmatige tussenpozen opnieuw hoe veilig het slikken is.

5. Langdurige slikproblemen

   De NHS schrijft dat er na verloop van tijd gewichtsverlies, vochtverlies en terugkerende luchtweginfecties kunnen ontstaan. Uzelf regelmatig wegen en de voeding met een diëtist plannen, verkleint deze risico's.

We noemen hier geen bedrag, want de omvang hangt sterk af van waar de oorzaak zit. Deze punten bepalen de omvang:

Spoedsituatie

Infecties die de luchtweg bedreigen en een vastzittende hap vragen om behandeling in het ziekenhuis, zo nodig een operatie of een spoedendoscopie.

Diagnostisch onderzoek

Gastroscopie met biopten, een bariumslikfoto, testen van de slokdarmbeweging en slikonderzoek worden per oorzaak toegevoegd.

Langdurige behandeling

Bij slikproblemen door aandoeningen van zenuwen en spieren lopen sliktherapie, een diëtist en speciale voedingsproducten over langere tijd door.

Behandeling van mond en tanden

Is een tandinfectie de bron, dan een tandheelkundige behandeling; spelen ontbrekende tanden of een slecht passend kunstgebit een rol, dan wordt een plan voor een kunstgebit of tanden apart besproken.