İmplant qırılıb, yoxsa vint, üst hissə ya da tac?

Klassik implant müalicəsi dörd qatdan ibarətdir. Ən altda sümüyə yerləşdirilən implant gövdəsi, onun üstündə diş ətindən çıxan birləşdirici hissə (abatment), bu hissəni və ya körpünü gövdəyə bərkidən kiçik vint və ən üstdə görünən tac ya da körpü. «Qırıldı» hissi bu dörd qatın istənilən birindən gələ bilər və ağıza baxanda çox vaxt hamısı eyni görünür. Birhissəli konstruksiyalarda gövdə ilə üst hissə eyni parça olduğu üçün ayrıca birləşdirici vint yoxdur; ehtimallar siyahısı daha qısadır.

Ən çox rast gəlinən problemlər üst qatlardadır. Beş ildən uzun müşahidəli tədqiqatları birləşdirən bir icmalda tək diş implant taclarında 5 ildə vint boşalması 8,8%, üzlük qırılması 3,5% tezliklə görüldü. Bir neçə implanta söykənən körpülərdə isə 5 ildə ən çox rast gəlinən problem üzlük qırılması idi (13,5%); ondan sonra vintin və ya üst hissənin boşalması (5,3%) gəlirdi. Bunların böyük hissəsi implanta toxunmadan, protez tərəfində həll olunan işlərdir.

Birləşdirici vintin qırılması bir pillə daha ciddidir. Vint adətən əvvəlcə boşalır; boşalmış vintlə çeynəməyə davam etdikdə yük birbaşa vintin üzərinə düşür, vint yorulur və qırılır. Qırıq parça implantın içində qalır. Qırıq vintin çıxarılması üsullarını araşdıran 2026-cı il tarixli sistematik icmal sübutların çoxunun laboratoriya tədqiqatlarından və klinik hal təsvirlərindən gəldiyini, laboratoriyada uğur göstəricisinin 86% olduğunu və vintin nə qədər dərində qırıldığının nəticəyə nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir etdiyini müəyyən etdi. Çıxarıla bilmədikdə implantın dəyişdirilməsi lazım gələ bilər.

İmplant gövdəsinin özünün qırılması nadirdir. İsveçdə 2.670 pasiyentin 10.099 implantını araşdıran bir tədqiqatda 44 implant (0,44%) qırıldı; qırılmalar orta hesabla 95 ay, yəni təxminən 8 il sonra baş verdi və yarısı 2-ci ilə 8-ci il arasında görüldü. Toronto Universitetində 41 il ərzində yerləşdirilən 7.712 implantda yükləmədən sonra qırılma göstəricisi 0,35% idi və qırılma yükləmədən orta hesabla 10,6 il sonra baş verdi. Yəni bu, ilk aylardan çox, illər sonra qarşılaşılan problemdir.

Qırılmanı asanlaşdıran amillər əsasən təkrarlanan yüklə bağlıdır. İsveç tədqiqatında gecə dişləri sıxma və qıcırtma (bruksizm) qırılma riskini ən çox artıran amil idi; körpünün sonuncu implantdan o yana uzadılmış hissəsinə (konsol) qonşu olmaq da riski artırdı, implantın diametri böyüdükcə risk nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldı. Eyni tədqiqatda implant uzunluğundakı hər 1 mm artım qırılma ehtimalını 22,3% artırdı, daha yüksək dərəcəli titan isə 72,9% azaltdı; bunlar retrospektiv qeydiyyatdan çıxan əlaqələrdir, səbəb-nəticə əlaqəsini göstərmir. Torontoda qırılmalar dar diametrli (3,75 mm və daha az) implantlarda, alt çənənin arxa nahiyəsində, uzun konsollu körpülərdə və müəlliflərin əlverişsiz saydığı bəzi implant dizaynlarında önə çıxdı. İranda 18.700 implantlıq bir qeydiyyatda qırılmaların 94,6%-i kiçik və böyük azı dişləri nahiyəsində idi.

Dişləri sıxmanın təsiri ayrıca araşdırıldı. 2025-ci il tarixli bir meta-analizdə bruksizmi olan pasiyentlərdə implant qırılması ehtimalı təxminən 16 dəfə, üst hissə qırılması ehtimalı təxminən 14 dəfə, vint qırılması ehtimalı təxminən 7 dəfə yüksək tapıldı (ehtimal nisbəti). Bunlar müşahidə tədqiqatlarıdır; bruksizmin qırılmaya səbəb olduğunu tək başına sübut etmir, amma planlamada niyə ilk soruşulan məlumat olduğunu izah edir. Yaponiyada tək bir markanın 1.126 implantının təxminən 10 il izləndiyi bir tədqiqatda isə bir-birinə birləşdirilməmiş tək taclar, kişi cinsi və panoram rentgendə alt çənə bucağının 120 dərəcədən kiçik olması üst hissə və ya implant qırılması riskini artıran amillər idi.

Qırılmadan əvvəl çox vaxt xəbərdarlıq olur. Təkrar-təkrar boşalan vint, tacın laxlaması, çeynəyərkən «şıq» hissi və ya eyni nahiyədə təkrarlanan üzlük qırılmaları yükün o nöqtədə həddindən artıq olduğunu göstərir. Bu mərhələdə edilən dişləmənin tənzimlənməsi, gecə kapası və ya körpü dizaynının yenidən nəzərdən keçirilməsi sonrakı qırılmanın qarşısını almağın ən təsirli yoludur.

Aşağıdakı ayrım ilkin təsəvvür verir; dəqiq cavabı müayinə və rentgen verir. İkinci siyahıdakı əlamətlərdən biri varsa, qəbulu təxirə salmayın.

Ardıcıllıq vacibdir: əvvəlcə təcili vəziyyət istisna edilir, sonra qırılan qat müəyyən olunur, ən sonda səbəb müzakirə olunur. Səbəb müzakirə olunmadan edilən bərpa eyni qırılmanı geri qaytarır.

1. 1

   Udulan və ya nəfəslə içəri çəkilən parça soruşulur

   Parça itibsə və udma ya da tənəffüs əlaməti varsa, qiymətləndirmə təcili yardım şöbəsində aparılır. Diş müalicəsi zamanı udulan və ya nəfəslə içəri çəkilən cisimlər barədə Guy's and St Thomas' xəstəxanası tənəffüs yoluna düşən parçanın çıxarılmalı olduğunu yazır.

2. 2

   Müayinə və rentgen

   Tac və körpü yoxlanılır, implantın ətrafındakı diş əti və sümük səviyyəsinə baxılır. Rentgen vintin, üst hissənin və gövdənin bütövlüyünü göstərir; köhnə rentgen şəkilləriniz varsa, müqayisə üçün özünüzlə götürün.

3. 3

   Protez çıxarılır

   Vintli sistemdə tac və ya körpü açılaraq gövdə ayrıca qiymətləndirilir. Yapışdırılmış sistemlərdə bu daha zəhmətlidir və bəzən tacın kəsilməsi lazım gəlir.

4. 4

   Qırıq vint çıxarılır

   İcmal əlçatan qırıqlarda əl alətləri ilə başlamağı, lazım gələrsə ultrasəs və ya modifikasiya olunmuş alətlərə keçməyi tövsiyə edir. İmplantın daxili yivləri zədələnmədən çıxarılarsa, yeni vint və lazım gələrsə yeni üst hissə ilə protez yenidən taxılır.

5. 5

   Gövdə qırılıbsa, plan dəyişir

   Torontoda 27 qırıq implantdan 19-u çıxarıldı, 6-sı sümükdə saxlanılıb üstü bağlandı, 2-si düzəldilib yeni protezlə istifadə olundu. Hansının seçiləcəyini qalan sümük, qırığın yeri və qonşu strukturlar müəyyən edir.

6. 6

   Səbəb müzakirə olunur

   Dişləri sıxma, körpünün arxaya uzadılmış hissəsi, dar diametrli implant, birləşdirilməmiş tək tac və dişləmədə erkən təmas edən nöqtələr soruşulur. Lazım gələrsə dişləmə tənzimlənir, gecə kapası hazırlanır və ya körpü dizaynı dəyişdirilir.

Seçimlər qırılan hissəyə görə dəyişir; birindən digərinə keçmək çox vaxt ilk cəhdin nəticəsindən asılıdır.

Aşağıdakılar kiçik bərpanı böyük işə çevirən davranışlardır.

Proses qırılan qata görə dəyişir. Ortaq cəhət budur: səbəbi aradan qaldırılmayan bərpa davamlı olmur.

1. Vint bərkidilibsə və ya yenilənibsə

   Çox vaxt həmin gün normal istifadəyə qayıdılır. Dişləmə də tənzimlənibsə, dişləmə hissi bir-iki gün fərqli gələ bilər; bir neçə həftə sonra vintin yenidən yoxlanılması adi haldır.

2. Tac və ya üzlük yenilənibsə

   Ölçü və laboratoriya prosesi boyunca müvəqqəti tacla keçinmək olar. Yeni tac taxılanda dişləmə xüsusilə yoxlanılır.

3. Qırıq gövdə çıxarılıbsa

   Nahiyənin sağalması həftələr çəkir. Bu müddətdə sümüyün necə sağaldığı izlənilir; yeni implantın yeri və vaxtı bu qiymətləndirmədən sonra müəyyən olunur.

4. Uzunmüddətli dövr

   Qırılma yaşanmış sistemdə kontrol müayinələri tezləşir. Dişləri sıxma varsa, gecə kapası yeyildikcə yenilənməlidir; vint və üzlük hər kontrol müayinəsində nəzərdən keçirilməlidir.

Eyni «qırıldı» şikayəti qısa vint əməliyyatından implantın yenidən qoyulmasına qədər çox fərqli işlərə uyğun gələ bilər. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Qırılan qat

Üzlük, vint, üst hissə və gövdə bir-birindən çox fərqli işlərdir. Ayrım müayinə və rentgendən sonra aydınlaşır.

Hissənin tapıla bilməsi

Sistem məlumdursa, ehtiyat vint və üst hissə tez tapılır. Sistem məlum deyilsə və ya bazardan çıxarılıbsa, eyni iş uzanır və böyüyə bilər.

Qırıq vintin dərinliyi

Səthə yaxın qırıqlar daha asan çıxarılır. Dərin qırıqlarda uğur azalır və implantın dəyişdirilməsi gündəmə gələ bilər.

Səbəbin aradan qaldırılması

Gecə kapası, dişləmənin tənzimlənməsi və ya körpü dizaynının dəyişdirilməsi bərpanın bir hissəsidir. Atlanarsa, eyni qırılma təkrarlanır.