بی‌حسی و گزگز زبان: علتش چیست و چه زمانی اورژانسی است؟

حس زبان از راه عصب‌هایی که برای نیمهٔ راست و چپ جداگانه کار می‌کنند به مغز می‌رسد. بی‌حسی می‌تواند از مشکلی در هر جای این مسیر پدید آید: در خود زبان، در عصبی که از زیر زبان می‌گذرد یا در بخشی از مغز که حس را پردازش می‌کند. سریع‌ترین راه برای فهمیدن اینکه کدام‌یک مطرح است، پاسخ دادن به سه پرسش است: آیا ناگهانی شروع شد، آیا در نیمی از زبان است یا در تمام آن، و آیا علامت دیگری همراهش هست.

در بی‌حسی ناگهانی، نخستین چیزی که باید به آن فکر کرد سکته مغزی است. سرواژهٔ FAST که سازمان NHS به کار می‌برد، علائم اصلی سکته را خلاصه می‌کند: افتادن یک طرف صورت و دشوار شدن لبخند، ناتوانی در بالا بردن و نگه داشتن هر دو دست یا ضعف و بی‌حسی در یک دست، و نامفهوم یا بی‌معنا شدن گفتار. حرف چهارم به زمان اشاره دارد، یعنی اینکه باید بی‌درنگ با شمارهٔ اورژانس تماس گرفت. ضعف یا بی‌حسی در یک نیمهٔ بدن، از دست رفتن بینایی، دشواری در پیدا کردن کلمات و سرگیجهٔ ناگهانی هم ممکن است همراه این علائم باشند.

خطرناک‌ترین اشتباه دربارهٔ سکته مغزی این است که گمان کنیم با برطرف شدن علائم، مشکل هم برطرف شده است. NHS صریحاً می‌گوید: علائم سکته ممکن است پس از مدت کوتاهی متوقف شوند و شما احساس کنید حالتان خوب است؛ حتی در این صورت فوراً کمک بگیرید. اگر در بیست‌وچهار ساعت گذشته علائم سکته داشته‌اید، حتی اگر اکنون برطرف شده‌اند، با شمارهٔ اورژانس تماس بگیرید. کسی که همراه با بی‌حسی زبان دچار افتادگی صورت یا اختلال گفتار شده و در چند دقیقه بهتر شده است، نباید صبر کند؛ باید با ۱۱۲ تماس بگیرد.

بی‌حسی‌ای که پس از درمان دندان شروع می‌شود حالت دیگری است. بی‌حسی تزریقی برای دندان‌های پایین نیمی از زبان را هم بی‌حس می‌کند و این چند ساعت طول می‌کشد؛ مدت معمول آن و اینکه چه زمانی باید با کلینیک تماس بگیرید را در صفحهٔ «بی‌حسی پس از آمپول بی‌حسی» به تفصیل توضیح داده‌ایم. اگر اثر بی‌حسی از بین رفته اما از دست رفتن حس و چشایی در نیمی از زبان ادامه دارد، ممکن است عصب زبانی که حس و چشایی نیمی از زبان را منتقل می‌کند آسیب دیده باشد. روند زمانی این وضعیت، اینکه پس از کدام درمان‌ها دیده می‌شود و چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد، در صفحهٔ «آسیب عصب در درمان دندان» آمده است. نکتهٔ تعیین‌کننده این است: بی‌حسی با منشأ دندانی در یک نیمهٔ زبان می‌ماند، زمانش با یک درمان مشخص هم‌خوانی دارد و باعث افتادگی صورت یا بی‌معنا شدن گفتار نمی‌شود.

کمبود ویتامین B12 یا فولات بیشتر از آنکه زبان را بی‌حس کند، زبانی دردناک یا قرمز و گاهی زخم‌های دهانی ایجاد می‌کند؛ کمبود B12 علاوه بر این با اثر بر دستگاه عصبی می‌تواند بی‌حسی، گزگز، ضعف عضلانی و مشکلات تعادل ایجاد کند. خستگی، بی‌حالی، تنگی نفس و سردرد هم ممکن است همراهش باشد. نکتهٔ مهم این وضعیت زمان است: NHS تأکید می‌کند که کمبود باید هرچه زودتر تشخیص داده و درمان شود، زیرا اگر درمان به تأخیر بیفتد، برخی آسیب‌ها ممکن است دائمی شوند. اگر همراه با تغییر زبانتان در دست و پا گزگز دارید، برای آزمایش خون به پزشک مراجعه کنید.

اگر بلافاصله پس از خوردن میوه، سبزی یا مغزهای خام، زبان، لب و سقف دهانتان می‌خارد، گزگز می‌کند یا کمی متورم می‌شود، ممکن است سندرم آلرژی دهانی باشد. این حالت معمولاً در افرادی دیده می‌شود که به گرده آلرژی دارند، چون پروتئین‌های برخی میوه‌ها شبیه گرده‌اند. بیشتر این پروتئین‌ها با حرارت از بین می‌روند، به همین دلیل کسی که به سیب خام واکنش نشان می‌دهد اغلب می‌تواند سیب پخته را بدون واکنش بخورد. این حالت معمولاً جدی نیست و به دهان محدود می‌ماند. اما اگر زبان، لب یا گلو ناگهان متورم شود یا نفس کشیدن یا بلعیدن دشوار شود، این یک واکنش آلرژیک جدی است و تماس با ۱۱۲ را لازم می‌کند.

اورای میگرن هم می‌تواند در زبان و صورت گزگز ایجاد کند. اورا علائم هشداری است که پیش از شروع سردرد می‌آید: خطوط زیگزاگ یا جرقه‌های نور، بی‌حسی و گزگزی شبیه سوزن‌سوزن شدن، سرگیجه و دشواری در صحبت کردن. به گفتهٔ NHS علائم اورا نباید بیش از یک ساعت طول بکشد. دشواری کار اینجاست که اورا و سکته مغزی در برخی علائم مشترک‌اند. اگر در یک طرف بدن یا صورت ضعف، مشکل گفتار یا از دست رفتن بینایی دارید، آن را میگرن حساب نکنید و با ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر اورا بیش از یک ساعت طول کشیده یا اولین بار است که چنین چیزی را تجربه می‌کنید، همان روز ارزیابی اورژانسی بخواهید.

دو علت دیگر هم هست که کمتر به ذهن می‌رسد. اولی حملهٔ پانیک است: همراه با تپش قلب، احساس تنگی نفس، لرزش و ترس از مرگ می‌تواند بی‌حسی و گزگز ایجاد کند؛ این حمله‌ها معمولاً پنج تا بیست دقیقه طول می‌کشند. دومی افت قند خون است: در کسانی که انسولین یا برخی داروهای دیابت مصرف می‌کنند، ممکن است با گزگز لب، تعریق، لرزش، گرسنگی و گیجی همراه باشد. اگر دیابت دارید و لب یا زبانتان گزگز می‌کند، اولین کارتان اندازه‌گیری قند خون است.

تفکیک زیر تشخیص قطعی نیست. اگر یکی از مواردی که پزشک یا اورژانس لازم دارد وجود دارد، بدون تلاش برای تفکیک اقدام کنید.

ترتیب زیر گام‌هایی را توضیح می‌دهد که از لحظهٔ متوجه شدن بی‌حسی باید برداشت. گام اول کنار گذاشتن وضعیت اورژانسی است؛ جست‌وجوی علت پس از آن می‌آید.

1. 1

   دست نگه دارید و FAST را بررسی کنید: در صورت لزوم ۱۱۲

   جلوی آینه لبخند بزنید: آیا یک طرف صورت می‌افتد؟ هر دو دستتان را بالا ببرید: آیا یکی پایین می‌افتد؟ یک جملهٔ ساده بگویید: آیا کلمات نامفهوم یا بی‌معنا هستند؟ اگر حتی یکی از این‌ها وجود دارد، حتی اگر علائم برطرف شوند، فوراً با ۱۱۲ تماس بگیرید و ساعت شروع را یادداشت کنید. خودتان رانندگی نکنید و به بیمارستان نروید.

2. 2

   تورم و تنفس را بررسی کنید

   اگر زبان، لب یا گلو ناگهان متورم شده یا تنگی نفس یا دشواری بلع دارید، با ۱۱۲ تماس بگیرید. اگر داروی تازه‌ای را شروع کرده‌اید یا این حالت پس از خوردن چیزی شروع شده، آن را به تیم امداد بگویید.

3. 3

   اگر دیابت دارید، قند خونتان را اندازه بگیرید

   اگر انسولین یا داروی دیابت مصرف می‌کنید و همراه با گزگز لب تعریق، لرزش یا گرسنگی دارید، قند خونتان را اندازه بگیرید. اگر پایین است، طبق برنامه‌ای که تیم درمان دیابت به شما داده، قند سریع‌الاثر بخورید.

4. 4

   آیا در یک روز گذشته درمان دندان داشته‌اید

   اگر درمان دندان یا کشیدن دندان داشته‌اید، یادداشت کنید که بی‌حسی در کدام طرف و در کدام بخش زبان است و آیا مزه‌ها را حس می‌کنید یا نه. اگر تا روز بعد مانده، با کلینیکی که درمان را انجام داده تماس بگیرید.

5. 5

   عامل محرک و مدت را بنویسید

   چه خورده‌اید، چقدر طول کشیده، در تمام زبان است یا در نیمی از آن، و آیا سردرد، تغییر بینایی یا تپش قلب همراهش بوده است: این یادداشت‌ها کار پزشکتان را مستقیماً آسان‌تر می‌کند.

6. 6

   اگر تکرار می‌شود، به پزشک مراجعه کنید

   در بی‌حسی تکرارشونده یا با علت نامشخص، پزشک خانواده سابقه‌تان را می‌شنود، معاینه می‌کند و در صورت لزوم آزمایش B12، فولات و قند خون درخواست می‌کند. بسته به علت، شما را به متخصص مغز و اعصاب، متخصص آلرژی یا دندان‌پزشک ارجاع می‌دهد.

بی‌حسی زبان درمان واحدی ندارد؛ آنچه درمان می‌شود علت آن است. موارد زیر جایگزین یکدیگر نیستند.

بیشتر بی‌حسی‌های زبان بی‌خطر برطرف می‌شوند. آنچه بهای سنگینی دارد، این است که علت اورژانسی را علتی بی‌خطر بپنداریم.

مدت آن کاملاً به علت بستگی دارد. چارچوب زیر نشان می‌دهد هر مدت با کدام علت سازگار است.

1. چند دقیقه

   گزگز ناشی از حملهٔ پانیک معمولاً ظرف پنج تا بیست دقیقه برطرف می‌شود. آلرژی دهانی هم معمولاً کمی پس از بلعیدن خوراکی فروکش می‌کند.

2. تا یک ساعت

   اورای میگرن نباید بیش از یک ساعت طول بکشد. اورایی که بیشتر طول بکشد یا حالتی که با ضعف و اختلال گفتار همراه باشد، ارزیابی اورژانسی لازم دارد.

3. چند ساعت

   اثر بی‌حسی دندان‌پزشکی بر زبان چند ساعت طول می‌کشد و در همان روز کم‌کم از بین می‌رود.

4. چند هفته تا چند ماه

   حالت‌هایی که عصب زبانی در آن‌ها آسیب دیده و علائم عصبی ناشی از کمبود B12 ممکن است با درمان طی چند هفته یا چند ماه بهتر شوند. این روند به پیگیری منظم نیاز دارد.

ارزیابی بی‌حسی زبان بسته به علت در جاهای مختلفی، از اورژانس تا مطب دندان‌پزشک، انجام می‌شود. مواردی که دامنهٔ کار را تعیین می‌کنند این‌ها هستند:

لزوم یا عدم لزوم ارزیابی اورژانسی

در صورت شک به سکته مغزی یا آلرژی جدی، ارزیابی و درمان در بیمارستان انجام می‌شود و این دامنه‌ای کاملاً متفاوت است.

آزمایش‌های خون

آزمایش‌های B12، فولات و قند خون در حیطهٔ پزشک خانواده یا پزشک معالج شماست.

پیگیری آسیب عصب با منشأ دندانی

معاینهٔ حسی، نوبت‌های پیگیری و در صورت لزوم بررسی دوبارهٔ تصاویر در حیطهٔ دندان‌پزشکی است که درمان را انجام داده است.

ارجاع به متخصص

اگر ارجاع به متخصص مغز و اعصاب، متخصص آلرژی یا جراحی دهان، فک و صورت لازم باشد، فرایندی جداگانه است.