Diş əti xəstəliyi ürəyə təsir edirmi? Əlaqə, yoxsa səbəb?

Parodontit diş əti iltihabının dişi saxlayan sümüyə və birləşdirici toxumaya keçdiyi, müalicə olunmazsa diş itkisinə səbəb olan xroniki xəstəlikdir. NHS onun ən çox rast gəlinən əlamətləri kimi fırçalayarkən və ya bərk bir şey yeyərkən qanayan, şişmiş, qızarmış və ağrılı diş ətini, ağız qoxusunu, geriləyən diş ətini və laxlayan dişləri sayır. Avropa Periodontologiya Federasiyası ilə Dünya Ürək Federasiyasının 2020-ci il birgə konsensus hesabatı ağır parodontitin dünya əhalisinin 11,2%-nə təsir etdiyini və insanlarda ən çox yayılmış altıncı xəstəlik olduğunu yazır. Ürək-damar xəstəlikləri isə Avropada ölümlərin təxminən 45%-nin səbəbidir. İki xəstəlik bu qədər geniş yayıldıqda, aralarındakı əlaqənin real olub-olmaması, yoxsa təsadüf olması önəm qazanır.

Əlaqə real görünür. Avropa və Amerika periodontologiya cəmiyyətlərinin 2013-cü il konsensus hesabatı ürək hadisələrini izləyən uzunmüddətli tədqiqatlarda parodontiti olanlarda damar sərtləşməsinə bağlı ürək xəstəliyi riskinin məlum ürək risk amillərindən asılı olmayaraq artdığını yazır. 2020-ci il hesabatı insult üçün də oxşar əlaqəni təqdim edir: ABŞ-da aparılmış bir əhali tədqiqatında parodontiti olanlarda laxtaya bağlı insult riski diş əti sağlam olanlarla müqayisədə iki dəfədən çox yüksək olub. Koreyada ürək xəstəliyi olmayan 247.696 nəfəri izləyən bir tədqiqatda da kariyeslərin sayı, parodontit və diş itkisi artdıqca gələcəkdə ciddi ürək-damar hadisəsi keçirmə riski artıb.

Amma əlaqə səbəb olduğu mənasına gəlmir. AHA-nın 2012-ci il elmi bəyanatı müşahidə tədqiqatlarının məlum qarışdırıcı amillərdən asılı olmayan əlaqəni dəstəklədiyini, lakin səbəb-nəticə əlaqəsini dəstəkləmədiyini yazmışdı. 2025-ci ilin dekabrında dərc olunan yeni AHA bəyanatı əlaqənin müstəqil olduğunu göstərən yeni sübutların tapıldığını, amma səbəb-nəticəni dəstəkləyəcək qəti epidemioloji məlumatın hələ də olmadığını bildirir. İki xəstəlik ahıl yaş, siqaret, hərəkətsizlik, artıq çəki və şəkərli diabet kimi ortaq risk amillərini bölüşür. Siqaret çəkən insan həm diş ətini, həm də damarlarını eyni vaxtda yıpradır; bu halda diş əti xəstəliyi ürək xəstəliyinin səbəbi deyil, eyni səbəbin başqa bir nəticəsi ola bilər.

Bioloji izah da var. 2013-cü il hesabatı parodontitdə bakteriyaların qan dövranına keçdiyini və immun reaksiyanın damar divarında yağlı çöküntülərin yaranmasını və irəliləməsini asanlaşdıra bildiyini izah edir. 2020-ci il hesabatına görə ağız bakteriyaları yalnız diş müalicəsi zamanı deyil, diş fırçalayarkən, diş sapından istifadə edərkən, çeynəyərkən və ya alma dişləyərkən də qana keçə bilir. Buna görə ağzında iltihab olan insan hər gün diş həkimi kreslosunda olmasa belə, aşağı səviyyəli bakteriya təsirinə məruz qalmağa davam edir. Mexanizmin məntiqli olması isə müalicənin ürək hadisələrinin qarşısını aldığını göstərmir.

Əsl sual müalicənin ürəyi qoruyub-qorumamasıdır və bu sualın cavabı hələ yoxdur. 2013-cü il konsensus hesabatı parodontal müalicənin qanda iltihab göstəricisi olan C-reaktiv zülalı aşağı saldığına və damarların daxili səthinin funksiyasını yaxşılaşdırdığına dair orta səviyyəli sübut olduğunu yazır. Amma 2022-ci il Cochrane icmalı cəmi iki uyğun tədqiqat tapıb, hər ikisini yüksək qərəzlilik riskli qiymətləndirib və etibarlı nəticəyə gələ bilməyib; antibiotikli diş əti müalicəsi tətbiq edilən kiçik bir tədqiqatda ürək hadisələrinin artma ehtimalı belə istisna edilə bilməyib. 2025-ci il AHA bəyanatının təqdim etdiyi PREMIERS tədqiqatında insult və ya keçici işemik ataka keçirmiş 280 pasiyentdə intensiv diş əti müalicəsi 12 ay ərzində ölüm, infarkt və ya yeni insult baxımından standart müalicədən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənməyib, yalnız intensiv müalicənin xeyrinə meyil görünüb. Bəyanatın klinik xülasəsi aydındır: səbəb-nəticə əlaqəsinə və ya diş əti müalicəsinin ürək xəstəliyinin qarşısını alacağına dair birbaşa sübut yoxdur; amma ömür boyu iltihab yükünü azaldan müalicələr faydalı görünür.

Qısamüddətli bir detal da vacibdir. 2020-ci il hesabatı bütün ağzın 24 saat ərzində intensiv şəkildə təmizlənməsinin bir həftə davam edən keçici iltihab reaksiyası və damar funksiyasında keçici pozulma yarada bildiyini təqdim edir. Buna görə hesabat ürək xəstələrində qeyri-cərrahi diş əti müalicəsinin mümkünsə 30–45 dəqiqəlik bir neçə seansa bölünməsini tövsiyə edir. Bu, diş əti müalicəsindən qaçmaq üçün deyil, müalicəni ürək xəstəsinə uyğun şəkildə planlaşdırmaq üçün əsasdır.

Bütün bunlardan çıxan praktik nəticə belədir: diş əti xəstəliyini müalicə etdirmək ağzınız üçün mütləq doğrudur, amma bunu ürək dərmanınızın, təzyiq və xolesterin nəzarətinizin və ya siqareti atmağın yerinə qoymayın. 2020-ci il hesabatı da parodontiti olanlara ürək risk amillərinin hamısını birlikdə idarə etməyi, yəni siqaret, hərəkət, çəki, təzyiq, xolesterin və qan şəkəri ilə yanaşı diş əti müalicəsini və qulluğunu davam etdirməyi tövsiyə edir. Ürək xəstəliyi diaqnozu olmayan, amma ürək risk amilləri daşıyan parodontit pasiyentlərinin isə risk qiymətləndirməsi üçün həkimə yönləndirilməsini istəyir.

Diş itkisi də bu mənzərənin bir hissəsidir. 2020-ci il hesabatı ağır diş itkisi olan ürək xəstələrinin kifayət qədər çeynəmə və qidalanma üçün ağız reabilitasiyasına yönləndirilməsini tövsiyə edir və uyğun olduqda diş əti cərrahiyyəsi ilə implant müalicəsinin ürək xəstələrində də ürək xəstəsi olmayanlara oxşar şəkildə aparıla biləcəyini yazır. Burada diqqət yetiriləcək məqamlar təzyiq, qanı durulaşdıran dərmanlar, yaxın vaxtda keçirilmiş ürək hadisələri və endokardit riskidir.

Birinci siyahı diş müalicəsinin adi qaydada gedə biləcəyi halları, ikinci siyahı kardioloq tərəfindən və ya təcili yardım şöbəsində qiymətləndirmə tələb edən halları göstərir. Bu ayrımı həkimləriniz dərman siyahınız və kardioloji arayışlarınız əsasında aparır.

Ardıcıllıq əvvəlcə təcili vəziyyəti ayırır, sonra klinik təlimatların tövsiyə etdiyi qiymətləndirmə gedişini izləyir.

1. 1

   Əvvəlcə təcili vəziyyət

   Çənəyə, boyuna və ya qola yayılan sinə ağrısı, ciddi nəfəs darlığı və ya huşunu itirmə varsa, diş deyil, ürək düşünülür; 112-yə zəng edin. Diş həkimi kreslosunda başlayan sinə ağrısında da prosedur dayandırılır.

2. 2

   Tam dərman siyahısı və ürək keçmişi

   Qanı durulaşdıran dərmanlar, təzyiq dərmanları, stent və qapaq əməliyyatlarının tarixləri, son ürək hadisəsi və varsa, süni qapaq və ya kardiostimulyator barədə məlumat diş həkiminə verilir. 2020-ci il hesabatı ürək xəstələrinə bütün ağzı əhatə edən diş əti müayinəsi aparılmasını tövsiyə edir.

3. 3

   Diş əti xəstəliyinin müalicəsi

   Parodontit varsa, ürək vəziyyəti icazə verdiyi qədər erkən müalicə olunur. Hesabat qeyri-cərrahi müalicənin mümkünsə 30–45 dəqiqəlik bir neçə seansa bölünməsini tövsiyə edir; qısamüddətli iltihab reaksiyasını azaltmaq üçün.

4. 4

   Təzyiqin ölçülməsi və vaxtın seçilməsi

   Cərrahi müdaxilədən əvvəl dincəldikdən sonra təzyiq ölçülür; 180/100-dən yuxarı göstəricilərdə prosedur təxirə salınır. Yaxın vaxtda infarkt və ya stent varsa, planlı prosedurun vaxtı kardioloqla birlikdə müəyyən edilir.

5. 5

   Qanı durulaşdıran dərmanların idarə edilməsi

   Hesabat aşağı qanaxma riskli prosedurlarda yeni nəsil qanı durulaşdıran dərmanların kəsilməsini tövsiyə etmir; orta qanaxma riskli prosedurlarda dərman dəyişikliyinin dərmanı yazan həkimlə razılaşdırılmasını, qanaxmanın yerli üsullarla nəzarətdə saxlanılmasını istəyir. Bu mövzunu ayrıca səhifədə ətraflı izah etmişik.

6. 6

   Endokardit riski varsa, antibiotik qərarı

   Ən yüksək risk qrupundasınızsa, kardioloqunuzla birlikdə prosedurdan əvvəl antibiotik müzakirə olunur. NICE İngiltərədə diş prosedurlarında antibiotik profilaktikasını rutin olaraq tövsiyə etmir, amma yüksək riskli pasiyentlər üçün ayrıca tətbiq təlimatına yönləndirir; ölkələr arasında fərqlər var.

7. 7

   Ömür boyu qulluq

   Hesabat ürək xəstələrinin diş əti xəstəliyi olmasa belə ən azı ildə bir dəfə diş müayinəsinə getməsini, gündə iki dəfə fırçalamağı və dişlərin arasını fırça və ya sapla təmizləməyi tövsiyə edir.

Aşağıdakılar bir-birinin alternativi deyil, birlikdə gedən pillələrdir. Hansının nə vaxt ediləcəyini diş həkiminiz və kardioloqunuz birlikdə müəyyən edir.

Ürək və ağız arasındakı əlaqə həm şişirdilir, həm də kiçildilir. Aşağıdakılar hər iki istiqamətdə tez-tez rast gəlinən səhvlərdir.

Ürək xəstəsində diş əti müalicəsi birdəfəlik iş deyil, ömür boyu davam edən qulluqdur. Aşağıdakı gediş ümumi çərçivədir; həkimlərinizin planına üstünlük verilir.

1. Prosedurdan sonrakı ilk gün

   Qanı durulaşdıran dərman qəbul edirsinizsə, qanaxma müşahidə olunur; həkiminizin verdiyi tamponlama və ağız yaxalama təlimatlarına əməl edin. Dərmanlarınıza öz qərarınızla fasilə verməyin.

2. İlk həftə

   2020-ci il hesabatı bütün ağzın bir dəfəyə intensiv təmizlənməsindən sonra bir həftə davam edən keçici iltihab reaksiyasını təsvir edir. Bu dövrdə qızdırma, halsızlıq və ya nəfəs darlığı olarsa, həkiminizə xəbər verin.

3. Müalicədən sonrakı qiymətləndirmə

   Diş əti ciblərinin yenidən ölçüldüyü kontrol müayinəsində müalicəyə cavab qiymətləndirilir və lazım olarsa, əlavə müalicə planlaşdırılır.

4. Uzun müddət

   Hesabat ürək xəstələrinin diş əti xəstəliyi olmasa belə ən azı ildə bir dəfə müayinə olunmasını tövsiyə edir. Parodontit müalicə olunubsa, qulluq qəbulları daha tez-tez ola bilər.

Burada rəqəm vermirik. Ürək xəstəsində diş əti müalicəsinin və implantın həcmi ağzın vəziyyətinə və ürək mənzərəsinə görə dəyişir. Həcmi müəyyən edən maddələr:

Diş əti xəstəliyinin mərhələsi

Cib dərinliyi və sümük itkisi qeyri-cərrahi müalicənin kifayət edib-etməyəcəyini və seansların sayını müəyyən edir.

Ürək mənzərəsi və dərmanlar

Kardioloqun rəyi, qanı durulaşdıran dərmanların idarə edilməsi və lazım olarsa, antibiotik profilaktikası planı prosesə əlavə olunur.

Seansların qaydası

Ürək xəstələrində müalicənin bir neçə qısa seansa bölünməsi tövsiyə edildiyi üçün qəbulların sayı arta bilər.

Diş itkisinin həcmi

Xilas edilə bilməyən dişlərin sayı və sümüyün vəziyyəti protez və ya implant seçimini və həcmini müəyyən edir.