Öz dişinizdən sümük qrefti: çəkilən diş qreft kimi istifadə oluna bilərmi?

Dişin böyük hissəsi dentindən ibarətdir. Dentin, sümük kimi, mineral kristallardan və kollagendən qurulmuş toxumadır və içində böyümə faktorları saxlayır. Diş mənşəli qreft materiallarını icmal edən koreyalı və yapon tədqiqatçılardan ibarət qrupun məqaləsi məməlilərin dişlərindən sümük əmələgəlməsini stimullaşdıran zülalların əldə edildiyini və bu müşahidənin dişdən sümüyü əvəz edən material hazırlamaq ideyasına əsas olduğunu izah edir. Eyni qrup çəkilən dişlərin emal edilərək qreft materialına çevrilməsinin Koreyada 2008-ci ildən bəri klinikada istifadə edildiyini və bu materialın zamanla sorularaq yerini yeni sümüyə verdiyini yazır.

Dişin qreft kimi hazırlanmasının iki əsas yolu var. Birincisində diş laboratoriyaya, «diş bankı» adlanan mərkəzlərə göndərilir; orada qurutma, yağsızlaşdırma, dondurularaq qurutma və sterilizasiya mərhələlərindən keçir və günlər sonra qreft kimi geri qayıdır. İkincisində hər şey eyni seansda, həkim kabinetində baş verir: diş frezlə təmizlənir, diş əti lifləri və mina qatı qaşınıb götürülür, xüsusi üyüdücüdə hissəciklərə ayrılır, dezinfeksiyaedici məhlulda saxlanılır və yuyulur. Bir tədqiqatda bu son iki addım 7 və 3 dəqiqə çəkib; üyüdücü yumşaq toxumanı üyüdə bilmədiyi üçün diş pulpasının atıldığı da qeyd olunub.

Ən çox öyrənilən istifadə çəkilmə boşluğunun qorunmasıdır. Diş çəkildikdən sonra boşluğun divarları əriyir; boşluğa qreft qoymaq bu itkini azaltmağı hədəfləyir. 14 tədqiqatı birləşdirən yaxın tarixli meta-analizdə diş qrefti boş saxlanılan boşluqla müqayisədə sümüyün genişliyini əhəmiyyətli dərəcədə daha yaxşı qoruyub; digər qreft materialları ilə arasında genişlik baxımından fərq çıxmayıb. Sümüyün hündürlüyündə isə nə boş boşluqla, nə də digər qreftlərlə müqayisədə əhəmiyyətli fərq var. Biopsiyalarda yeni sümüyün nisbəti digər qreftlərlə müqayisədə daha yüksək, boş boşluqla müqayisədə isə fərqsiz olub. Müəlliflər genişlik və sümük əmələgəlməsi nəticələri üçün sübutları orta, hündürlük üçün aşağı səviyyədə qiymətləndirir və tədqiqatların əksəriyyətinin kiçik olduğunu və qərəzlilik riski daşıdığını bildirir.

Yalnız randomizə olunmuş tədqiqatlara baxan başqa bir meta-analiz daha müsbət mənzərə cızır: 10 tədqiqatda, 182 iştirakçıda üyüdülmüş diş qreftindən istifadə edilən boşluqlarda üfüqi sümük itkisi öz laxtası ilə sağalan boşluqlarla müqayisədə orta hesabla 1,61 millimetr, digər qreftlərlə müqayisədə 1,28 millimetr az olub. Müəlliflər buna baxmayaraq digər materiallardan üstünlüyü göstərmək üçün daha böyük və daha uzun müşahidəli tədqiqatların lazım olduğunu yazır. İki icmalın «digər qreftlərlə müqayisə» nəticəsi fərqli çıxır; bu, sübutların hələ oturuşmadığını göstərən əlamətdir.

Toxuma səviyyəsində nəticələr də toplanıb. Altı tədqiqatın biopsiya məlumatlarını birləşdirən meta-analizdə yeni yaranan sümüyün nisbəti orta hesabla 40,23%, geridə qalan qreftin nisbəti 11,61% olub. Eyni tədqiqat dişin yalnız kökündən deyil, kökü və tacı ilə birlikdə hazırlanan qreftlərdə yeni sümük nisbətinin daha yüksək olduğunu, dişin mineralının tamamilə çıxarılmasının isə yeni sümük nisbətini azaltmağa meyilli olduğunu bildirir. On nəfərlik kiçik bir seriyada yeni sümüyün nisbəti üçüncü ayda 16,3%, altıncı ayda 41,1%, on ikinci ayda 54,5% və iyirmi dördüncü ayda 59,4% ölçülüb. Bu cür müşahidə qreftin zamanla sorularaq sümüyə çevrildiyini göstərir, amma on nəfərlik seriya ümumiləşdirmə aparmaq üçün kifayət etmir.

İmplant tərəfində məlumatlar müsbətdir, amma qısamüddətlidir. Həkim kabinetində hazırlanan diş qreftini araşdıran 20 məqaləlik icmalda implantların sağqalması qreft sağaldıqdan sonra qoyulanlarda 98,8%, eyni seansda qoyulanlarda 97,4% olub. Daha köhnə bir icmalda 182 implantda sağqalma 97,7% təşkil edib, amma eyni icmalda ən çox rast gəlinən ağırlaşma yara kənarlarının açılması olub və onun tezliyi 29,1%-dir. Bu icmalın müəllifləri qəti nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər sübut olmadığını açıq yazır. Həkim kabinetində hazırlanan qreftlə bağlı icmal da tədqiqatların kiçik, müşahidələrin qısa olduğunu və əksəriyyətində nəzarət qrupunun olmadığını bildirir.

Daha böyük sümük çatışmazlıqlarında dişin kökü üyüdülmədən, blok şəklində də istifadə edilib. Çənənin yan divarını genişləndirmək üçün diş blokunu çənədən götürülən sümük bloku ilə müqayisə edən dörd nəzarətli tədqiqatın meta-analizində diş bloku orta hesabla 1,31 millimetr daha çox genişlik qazandırıb və daha az əriyib; ağırlaşmalarda fərq çıxmayıb. Öz sümük blokunu götürmək ikinci cərrahi sahə demək olduğu üçün bu nəticə maraqlıdır. Amma bu, cəmi 77 iştirakçıdan ibarət məlumatdır; müəlliflər daha uzun müşahidənin lazım olduğunu yazır.

Diş qreftini və digər sümük tozlarını müzakirə etməzdən əvvəl verilməli daha bir sual var: qreft həqiqətən lazımdırmı? Çəkilmə boşluğunu qorumaq implantın aylar sonra klassik metodla qoyulacağı planlarda məna kəsb edir. İmplant eyni seansda qoyulacaqsa və ya implantın bərkiməni çənənin dərin sümüyündən alacağı plan varsa, ehtiyac dəyişir. Qreftin özündən əvvəl planın nə olduğu soruşulmalıdır.

Diş qreftində iki şey birlikdə qiymətləndirilir: çəkilən dişin özü və qreftin qoyulacağı yer. Aşağıdakı ayrım tədqiqatlarda istifadə edilən meyarlara və ümumi cərrahi prinsiplərə əsaslanır.

Aşağıdakı ardıcıllıq həkim kabinetində eyni seansda hazırlanan diş qreftinin ümumi gedişidir. Cihaza və metoda görə müddət və məhlullar dəyişir.

1. 1

   Planlaşdırma və dişin seçilməsi

   Qreftin lazım olub-olmadığı, haraya qoyulacağı və çəkiləcək dişin mənbə kimi uyğun olub-olmadığı əvvəlcədən qiymətləndirilir. Kanal müalicəli və ya plomblu dişlərdə təmizləmənin mümkün olub-olmadığı bu mərhələdə müzakirə olunur.

2. 2

   Dişin çəkilməsi

   Diş boşluğun divarları qorunaraq çəkilir. Çəkilən diş qurumağa buraxılmadan hazırlığa götürülür.

3. 3

   Təmizləmə

   Diş frezlə təmizlənir: kökü əhatə edən diş əti lifləri, varsa kariyes, plomb və kanal plombu çıxarılır. Bir tədqiqatda mina qatı da qaşınıb götürülərək geriyə əsasən dentin saxlanılıb.

4. 4

   Üyütmə

   Qurudulmuş diş xüsusi üyüdücüdə hissəciklərə ayrılır və ölçüsünə görə ələnir. Bir tədqiqatda hissəciklər 300 ilə 1.200 mikrometr arasında olub. Diş pulpası üyüdülə bilmədiyi üçün atılır.

5. 5

   Dezinfeksiya və yuyulma

   Hissəciklər dezinfeksiyaedici məhlulda saxlanılıb yuyulur. Bir metodda bu addımlar 7 və 3 dəqiqə çəkib; başqa bir cihaz 25 dəqiqəlik avtomatik mineralsızlaşdırma prosesindən istifadə edir.

6. 6

   Qreftin yerləşdirilməsi və bağlanması

   Hazırlanan qreft çəkilmə boşluğuna və ya sümük çatışmazlığına qoyulur, çox vaxt üzərinə sorula bilən membran yerləşdirilir və diş əti bağlanır. Yara kənarlarının açılması icmalda ən çox bildirilən ağırlaşma olduğu üçün bağlama diqqət tələb edir.

7. 7

   Gözləmə və implant

   Tədqiqatlarda biopsiyalar əsasən üçüncü və altıncı aylar arasında götürülüb; qreftin sümüyə çevrilməsi sonrakı aylarda da davam edir. İmplantın nə vaxt qoyulacağı nahiyənin kontrol görüntüsünə görə müəyyən edilir.

Diş qrefti sümük tozu ailəsinin yeni üzvüdür. Digər mənbələrin müsbət və mənfi cəhətlərini sümük tozu səhifəsində ətraflı izah etmişik; burada qısaca müqayisə edirik.

Öz toxumanız olması immun sistem baxımından üstünlükdür, amma qreftin cərrahi riskləri və sübutların hüdudları aradan qalxmır.

Sağalma qreftli diş çəkilməsi kimi gedir. Əsas diqqət yetirilməli olan yara kənarlarının ilk həftələrdə bağlı qalmasıdır.

1. İlk günlər

   Dişin çəkilməsindən sonrakına bənzər ağrı və şişkinlik gözlənilir. Nahiyəyə dil və ya barmaqla toxunmamaq, ilk gün ağzı güclü çalxalamamaq və siqaret çəkməmək yaranın bağlı qalmasına kömək edir.

2. İlk iki həftə

   Ağızda kiçik, qum dənəsi kimi hissəciklər görmək nadir deyil; səthdəki bir neçə hissəciyin çıxması adətən problem deyil. Nəzərəçarpan açıqlıq və ya davamlı hissəcik çıxması kontrol müayinəsi tələb edir.

3. Üçüncü və altıncı aylar arası

   Qreft sorularaq yerini sümüyə verir. Tədqiqatlarda yeni sümüyün nisbəti altıncı ayda təxminən 40% ətrafında ölçülüb və sonrakı aylarda artmağa davam edib.

4. İmplant mərhələsi

   Kontrol görüntüsündə nahiyənin genişliyi və hündürlüyü qiymətləndirilir, implant planı buna görə dəqiqləşir.

Burada rəqəm tapmayacaqsınız. Diş qreftində təklifi dəyişən maddələr bunlardır:

Hazırlama metodu

Həkim kabinetində eyni seansda üyütmə ilə dişin mərkəzə göndərilib emal edilməsi fərqli xərc və müddət deməkdir. Cihazların istifadə etdiyi məhlullar və birdəfəlik hissələr də xərcə daxil olur.

Membran və əlavə materiallar

Qreftin üzərinə qoyulan membran və ya qreftin qarışdırıldığı qan məhsulları ayrıca maddələrdir.

Qreftin həqiqətən lazım olub-olmadığı

Ən böyük fərq buradadır. İmplantın eyni seansda qoyulduğu və ya qreft tələb etməyən planla edildiyi hallarda boşluğun qorunması proseduru ümumiyyətlə gündəmə gəlməyə bilər.